15. 众生聚落判释论
15. Bhūtagāmavinicchayakathā
75讲完地相判释之后,现在要讲植物体判释,所以说“植物体”等话。其中,“存在”和“曾存在”就是“已生”,意思是出生、增长,以及已出生、已增长。“聚”就是堆积,诸存在的堆积就是“植物体”;或者说,存在本身就是聚,就是“植物体”,这是对已扎根的青草、树木等的称呼。其中,“存在”的解释是出生、增长,“曾存在”的解释是已出生、已增长。这样,bhūta这个词就涵盖了现在和过去两种时态。因此《除疑复注》中说:“‘存在’就是增长,‘曾存在’就是曾生起。”现在为了说明那植物体,就说:“‘植物体’是指由五种种子所生的树、藤蔓等的称呼。”所谓“藤蔓等”,通过“等”字应当知道还包括药草、灌木等。
75. Evaṃ pathavivinicchayaṃ kathetvā idāni bhūtagāmavinicchayaṃ kathetuṃ ‘‘bhūtagāmo’’tiādimāha. Tattha bhavanti ahuvuñcāti bhūtā, jāyanti vaḍḍhanti jātā vaḍḍhitā cāti attho. Gāmoti rāsi, bhūtānaṃ gāmoti bhūtagāmo, bhūtā eva vā gāmo bhūtagāmo, patiṭṭhitaharitatiṇarukkhādīnametaṃ adhivacanaṃ. Tattha ‘‘bhavantī’’ti imassa vivaraṇaṃ ‘‘jāyanti vaḍḍhantī’’ti , ‘‘ahuvu’’nti imassa ‘‘jātā vaḍḍhitā’’ti. Evaṃ bhūta-saddo paccuppannātītavisayo hoti. Tenāha vimativinodaniyaṃ (vi. vi. ṭī. pācittiya 2.90) ‘‘bhavantīti vaḍḍhanti, ahuvunti babhuvū’’ti. Idāni taṃ bhūtagāmaṃ dassento ‘‘bhūtagāmoti pañcahi bījehi jātānaṃ rukkhalatādīnametaṃ adhivacana’’nti āha. Latādīnanti ādi-saddena osadhigacchādayo veditabbā.
现在为了说明那些种子的具体样子,就说了“这里面有五种种子”等等。其中,根就是种子,叫根种子。其余几种也是这样。或者也可以说,根是它的种子,所以叫根种子;或者从根种子生出来的,叫根种子。其余几种也是这样。其中,按第一种拆解方式,得到的就是“种子聚”;按第二、第三种拆解方式,得到的是“植物体”。现在为了说明那些植物体的具体样子,就说了“其中,根种子是……”等等。其中,在那五种根种子等里面,姜黄……白花丹,就叫根种子。并不是只有这些才是根种子,还有其他任何属于植物体的种类,它们从根上出生、从根上生长出来,这种植物体种类就叫根种子。其余几种也是这样。注疏里说过:“现在为了把那个植物体分开来说明,就说了‘植物体就是五种种子类’等等。”其中,“植物体”是要拆解说明的词,“五种”是对它分类的限定,“种子类”是指出所限定的法,也就是从种子生出来的叫种子类,这是对树等的称呼。即便如此,“或还有其他任何生于根中”等说法并不相符。因为根种子等并非生于根等之中;而在根等之中生长的那些是种子类,因此应当这样理解释义——植物体是要拆解说明的词,五种是对它分类的限定,种子类是指出所限定的法,也就是从种子生出来的叫种子类,这是对树等的称呼。就像“吃稻米饭”等说法里,稻米粒做成的饭叫稻米饭;同样,从种子生出来的植物体被称为“种子”,应该这样理解。
Idāni tāni bījāni sarūpato dassento ‘‘tatrimāni pañca bījānī’’tiādimāha. Tattha mūlameva bījaṃ mūlabījaṃ. Evaṃ sesesupi. Atha vā mūlaṃ bījaṃ etassāti mūlabījaṃ, mūlabījato vā nibbattaṃ mūlabījaṃ. Evaṃ sesesupi. Tattha paṭhamena viggahena bījagāmo eva labbhati, dutiyatatiyehi bhūtagāmo. Idāni te bhūtagāme sarūpato dassento ‘‘tattha mūlabījaṃ nāmā’’tyādimāha. Tattha tesu pañcasu mūlabījādīsu haliddi…pe… bhaddamuttakaṃ mūlabījaṃ nāma. Na kevalaṃ imāniyeva mūlabījāni, atha kho ito aññānipi yāni vā pana bhūtagāmajātāni atthi santi, mūle jāyanti, mūle sañjāyanti, etaṃ bhūtagāmajātaṃ mūlabījaṃ nāma hotīti yojanā. Sesesupi eseva nayo. Vuttañhi aṭṭhakathāyaṃ (pāci. aṭṭha. 91) ‘‘idāni taṃ bhūtagāmaṃ vibhajitvā dassento ‘bhūtagāmo nāma pañca bījajātānī’tiādimāhā’’ti. Tattha bhūtagāmo nāmāti bhūtagāmaṃ uddharitvā yasmiṃ sati bhūtagāmo hoti, taṃ dassetuṃ ‘‘pañca bījajātānīti āhā’’ti aṭṭhakathāsu vuttaṃ. Evaṃ santepi ‘‘yāni vā panaññānipi atthi, mūle jāyantī’’tiādīni na samenti. Na hi mūlabījādīni mūlādīsu jāyanti. Mūlādīsu jāyamānāni pana tāni bījajātāni, tasmā evamatthavaṇṇanā veditabbā – bhūtagāmo nāmāti vibhajitabbapadaṃ. Pañcāti tassa vibhāgaparicchedo. Bījajātānīti paricchinnadhammanidassanaṃ, yato bījehi jātāni bījajātāni, rukkhādīnaṃ etaṃ adhivacananti ca. Yathā ‘‘sālīnaṃ cepi odanaṃ bhuñjatī’’tiādīsu (ma. ni. 1.76) sālitaṇḍulānaṃ odano sāliodanoti vuccati, evaṃ bījato sambhūto bhūtagāmo ‘‘bīja’’nti vuttoti veditabboti ca.
“节种子”就是枝节种子。因为当其他条件聚合时,它能长出相似的果实,具有作为特殊原因的功用,所以“种子”这个词,在能生长的坚实果实上成立;为了完成该义,“种子”一词也用于某些根等。为了排除根等,就用一个“种子”来限定,而说“种子”,就像说“色色”“苦苦”那样。在释义中,“或还有其他任何在根上出生、在根上产生者”,这里是以从种子所生来显示种子。因此,这里的意义应当这样理解:或还有其他任何存在者,在芋、莲茎、睡莲、青莲、白莲、红莲、白花丹根等各类根中,灌木、藤、树等出生、产生;它们所依以出生、产生的那个根,以及圣典中所说的姜黄等,这一切都名为根种子——这是以果的转施来显示因。这个道理也适用于茎种子等。在“凡属其他茎种子”中,应当知道:余甘子、印楝、婆罗树、龙脑香、吉祥树、迦尼迦罗树等是茎种子;酸藤、四棱豆、香附子等是节种子;摩迦草、茉莉、素馨、大素馨等是梢种子;芒果、阎浮、波罗蜜、枣等是种子种子。若对植物体持有“植物体”想,而自己砍或令他人砍——即自己拿刀等砍,或令他人砍;自己破或令他人破——即自己拿石头等破,或令他人破;自己烧或令他人烧——即自己靠近火来烧,或令他人烧,这样就犯波逸提。其中,为了说明犯相的差别,说了“因为植物体……”等。其中,“脱离植物体”是指与植物体分离。
Phaḷubījanti pabbabījaṃ. Paccayantarasamavāye sadisaphaluppattiyā visesakāraṇabhāvato viruhaṇasamatthe sāraphale niruḷho bīja-saddo tadatthasaṃsiddhiyā mūlādīsupi kesuci pavattatīti mūlādito nivattanatthaṃ ekena bījasaddena visesetvā vuttaṃ ‘‘bīja’’nti ‘‘rūparūpaṃ, dukkhadukkha’’nti ca yathā. Niddese ‘‘yāni vā panaññānipi atthi, mūle jāyanti mūle sañjāyantī’’ti ettha bījato nibbattena bījaṃ dassitaṃ, tasmā evamettha attho daṭṭhabbo – yāni vā panaññānipi atthi, āluvakaserukamalanīluppalapuṇḍarīkakuvalayakundapāṭalimūlādibhede mūle gacchavallirukkhādīni jāyanti sañjāyanti, tāni, yamhi mūle jāyanti ceva sañjāyanti ca, tañca pāḷiyaṃ (pāci. 91) vuttahaliddādi ca, sabbampi etaṃ mūlabījaṃ nāma, etena kāriyopacārena kāraṇaṃ dassitanti dasseti. Esa nayo khandhabījādīsu. Yevāpanakakhandhabījesu panettha ambāṭakaindasālanuhipālibhaddakakaṇikārādīni khandhabījāni . Ambilāvallicaturassavallikaṇaverādīni phaḷubījāni. Makacimallikāsumanajayasumanādīni aggabījāni. Ambajambupanasaṭṭhiādīni bījabījānīti daṭṭhabbāni. Bhūtagāme bhūtagāmasaññī chindati vā chedāpeti vāti satthakāni gahetvā sayaṃ vā chindati, aññena vā chedāpeti. Bhindati vā bhedāpeti vāti pāsāṇādīni gahetvā sayaṃ vā bhindati, aññena vā bhedāpeti. Pacati vā pacāpeti vāti aggiṃ upasaṃharitvā sayaṃ vā pacati, aññena vā pacāpeti, pācittiyaṃ hotīti sambandho. Tattha āpattibhedaṃ dassento ‘‘bhūtagāmañhī’’tiādimāha. Tattha bhūtagāmaparimocitanti bhūtagāmato viyojitaṃ.
76对于“故意拔起则不可行”这一句,因为前面说的是“故意”,所以即使知道身体被勾住了而站起来,只要没有“我要把它拔出来”的念头,就是可以的。用“无间”这个词,是把芥子那么小的也包含进去了。这“无间”正是那种苔藓水藻类植物的名称。因为没有根也没有叶,所以说它“名为不完整的植物体”。关于“非植物体之根故”:这里“植物体根”是指以植物体为因,或者说植物体的根为因。因为种子聚确实从植物体产生,也是植物体的因,但这个东西并不是那样,所以说“非植物体之根故”。
76.Sañcicca ukkhipituṃ na vaṭṭatīti ettha ‘‘sañciccā’’ti vuttattā sarīre laggabhāvaṃ ñatvāpi uṭṭhahati, ‘‘taṃ uddharissāmī’’ti saññāya abhāvato vaṭṭati. Anantakaggahaṇena sāsapamattikā gahitā. Nāmañhetaṃ tassā sevālajātiyā. Mūlapaṇṇānaṃ abhāvena ‘‘asampuṇṇabhūtagāmo nāmā’’ti vuttaṃ. Abhūtagāmamūlattāti ettha bhūtagāmo mūlaṃ kāraṇaṃ etassāti bhūtagāmamūlo, bhūtagāmassa vā mūlaṃ kāraṇanti bhūtagāmamūlaṃ. Bījagāmo hi nāma bhūtagāmato sambhavati, bhūtagāmassa ca kāraṇaṃ hoti. Ayaṃ pana tādiso na hotīti ‘‘abhūtagāmamūlattā’’ti vuttaṃ.
虽然棕榈树、椰子树等的残桩因为不再向上生长,所以不是植物体的因,但即便如此,由于它们是从属于植物体范畴的已生叶、根、种子所生起的,所以仍被称为从植物体所生,因此归入种子聚。既然被种子聚所摄,即使不再生长,也说为植物体之根故。
Kiñcāpi hi tālanāḷikerādīnaṃ khāṇu uddhaṃ avaḍḍhanato bhūtagāmassa kāraṇaṃ na hoti, tathāpi bhūtagāmasaṅkhyūpagatanibbattapaṇṇamūlabījato sambhūtattā bhūtagāmato uppanno nāma hotīti bījagāmena saṅgahaṃ gacchati. So bījagāmena saṅgahitoti avaḍḍhamānepi bhūtagāmamūlattā vuttaṃ.
说了“在绿色的嫩芽中”之后,为了说明这个意思,又说“在青色叶片生起时”,意思是在生起了类似青叶颜色的叶子时。或者应当采用“在青色叶片生起时”这个读法。它归入无根生物的范围,这是把椰子当作特殊情况来说的。他们说,水罐等外面的青苔因为没有停留在水中,而且随顺种子聚,所以属于恶作。叶柄也一样不算数,同样,青色的也不算数。
‘‘Aṅkure harite’’ti vatvā tamevatthaṃ vibhāveti ‘‘nīlavaṇṇe jāte’’ti, nīlapaṇṇassa vaṇṇasadise paṇṇe jāteti attho, ‘‘nīlavaṇṇe jāte’’ti vā pāṭho gahetabbo. Amūlakabhūtagāme saṅgahaṃ gacchatīti idaṃ nāḷikerassa āveṇikaṃ katvā vadati. ‘‘Pānīyaghaṭādīnaṃ bahi sevālo udake aṭṭhitattā bījagāmānulomattā ca dukkaṭavatthū’’ti vadanti. Kaṇṇakampi abbohārikamevāti nīlavaṇṇampi abbohārikameva.
77所谓“谢雷亚咖”,是一种从石头里生出来的香。从开花的时候开始,就是从绽放的时候起。“取蘑菇”,意思是取已经绽放的。即使是花苞,就算不弄坏树皮,也不该采。有人说:因为提到了“弄坏树皮”,所以树上长的任何蘑菇,只要不弄坏树皮、从顶端切断再取,就是允许的。这种说法不对,因为说过“蘑菇一直到还是花苞的时候,都属于恶作”。“从树上脱离”这里,有人说:就算还有一点点附着在树上,只要取的时候不弄坏树皮,就是允许的。“从活树不允许”这里也一样,应该知道:不弄坏树皮、从顶端切下来取,是允许的。“以手追悔”,是指手太随便。“不应储水”,这是针对为自己而取的水说的。但如果只是为了未受具足戒的人而取水,后来从那里得到,就没有“不应储”的问题。《除疑复注》里则说:“‘不应储水’是就自己喝的水说的,给别人则是允许的,因为不算被执取。所以说‘由自己想吃的人’。”有人说:因为说过“哪些树的枝条生长”,所以枝条不生长的地方,就不需要作净。《除疑复注》里也说:“‘哪些树的枝条生长’,是指不拔根,仅仅靠叶子长出来那么一点也算生长;在那里,即使不作净,弄坏已经砍断的椰子、竹竿之类也是允许的。”因为说过“我要示现经行处”,所以仅仅是为了经行,或者为了赶路而走上去,以及为了坐在草上而坐下,都没有过失。
77.Seleyyakaṃ nāma silāya sambhūtā ekā gandhajāti. Pupphitakālato paṭṭhāyāti vikasitakālato pabhuti. Ahicchattakaṃ gaṇhantoti vikasitaṃ gaṇhanto. Makuḷaṃ pana rukkhattacaṃ akopentenapi gahetuṃ na vaṭṭati. ‘‘Rukkhattacaṃ vikopetīti vuttattā rukkhe jātaṃ yaṃ kiñci ahicchattakaṃ rukkhattacaṃ avikopetvā matthakato chinditvā gahetuṃ vaṭṭatī’’ti vadanti, tadayuttaṃ ‘‘ahicchattakaṃ yāva makuḷaṃ hoti, tāva dukkaṭavatthū’’ti vuttattā. Rukkhato muccitvāti ettha ‘‘yadipi kiñcimattaṃ rukkhe allīnā hutvā tiṭṭhati, rukkhato gayhamānā pana rukkhacchaviṃ na vikopeti, vaṭṭatī’’ti vadanti. Allarukkhato na vaṭṭatīti etthāpi rukkhattacaṃ avikopetvā matthakato tacchetvā gahetuṃ vaṭṭatīti veditabbaṃ. Hatthakukkuccenāti hatthacāpallena. Pānīyaṃ na vāsetabbanti idaṃ attano atthāya nāmitaṃ sandhāya vuttaṃ. Kevalaṃ anupasampannassa atthāya nāmite pana pacchā tato labhitvā na vāsetabbanti natthi. Vimativinodaniyaṃ (vi. vi. ṭī. pācittiya 2.92) pana ‘‘pānīyaṃ na vāsetabbanti idaṃ attano pivanapānīyaṃ sandhāya vuttaṃ, aññesaṃ pana vaṭṭati anuggahitattā. Tenāha attanā khāditukāmenā’’ti vuttaṃ. ‘‘Yesaṃ rukkhānaṃ sākhā ruhatīti vuttattā yesaṃ sākhā na ruhati, tattha kappiyakaraṇakiccaṃ natthī’’ti vadanti. Vimativinodaniyampi ‘‘yesaṃ rukkhānaṃ sākhāruhatīti mūlaṃ anotāretvā paṇṇamattaniggamanamattenāpi vaḍḍhati, tattha kappiyampi akaronto chinnanāḷikeraveḷudaṇḍādayo kopetuṃ vaṭṭatī’’ti vuttaṃ. ‘‘Caṅkamitaṭṭhānaṃ dassessāmī’’ti vuttattā kevalaṃ caṅkamanādhippāyena vā maggagamanādhippāyena vā akkamantassa, tiṇānaṃ upari nisīdanādhippāyena nisīdantassa ca doso natthi.
78“以沙门惯用语”,就是指沙门之间如法的习惯说法。虽然种子等物仅仅被火碰一下,或者只用指甲等划一下,并不会因此就失去生长能力,但这样做过之后,对沙门来说就是如法的,所以火净等做法就被称为沙门惯用语。因此,以这些沙门惯用语作为作法,我允许受用果实,这就是这里的意趣。无种子和去种子的果实对沙门也是如法的,因为它们被施设、安立之后,就归入沙门惯用语这个范畴。或者也可以这样理解:仅仅因为火净等五种如法性,也就是五种被称为沙门如法性的原因,我允许受用果实,应当这样理解这里的意趣。在“火净”等说法中,也有人读作“遍熟”。“无种子”,指的是嫩芒果等。“去种子”,指的是芒果、波罗蜜等,把种子去掉之后可以另外受用的。“应去种子”,指的是像波罗蜜这样应当把种子分离出去的。“说了‘净’之后才应做”,这句话只是说明了作净的人应当怎么做,不能因此就认为比丘没有说也可以做。又因为一开始就说了“应使人作净”这个使动说法,所以应当知道:只有当比丘说“作净”时,未受具足戒的人才能说“净”并做火净等。有人说:“‘净’这个词,用任何一种语言说出来都可以。”从“说了‘净’之后才应做”这句话应当知道:先说了“净”,之后再用火等触碰。还有人说:“先放进火里,或者用指甲等刺穿之后,不用取出来就可以说‘净’,这样也是允许的。”
78.Samaṇakappehīti samaṇānaṃ kappiyavohārehi. Kiñcāpi bījādīnaṃ agginā phuṭṭhamattena, nakhādīhi vilikhanamattena ca aviruḷhidhammatā na hoti, tathāpi evaṃ kateyeva samaṇānaṃ kappatīti aggiparijitādayo samaṇavohārā nāma jātā, tasmā tehi samaṇavohārehi karaṇabhūtehi phalaṃ paribhuñjituṃ anujānāmīti adhippāyo. Abījanibbaṭṭabījānipi samaṇānaṃ kappantīti paññattapaṇṇattibhāvato samaṇavohārāicceva saṅkhaṃ gatāni. Atha vā aggiparijitādīnaṃ pañcannaṃ kappiyabhāvatoyeva pañcahi samaṇakappiyabhāvasaṅkhātehi kāraṇehi phalaṃ paribhuñjituṃ anujānāmīti evamettha adhippāyo veditabbo. Aggiparijitantiādīsu ‘‘paricita’’ntipi paṭhanti. Abījaṃ nāma taruṇaambaphalādi. Nibbaṭṭabījaṃ nāma ambapanasādi, yaṃ bījaṃ nibbaṭṭetvā visuṃ katvā paribhuñjituṃ sakkā hoti. Nibbaṭṭetabbaṃ viyojetabbaṃ bījaṃ yasmiṃ, taṃ panasādi nibbaṭṭabījaṃ nāma. ‘‘Kappiya’’nti vatvāva kātabbanti yo kappiyaṃ karoti, tena kattabbapakārasseva vuttattā bhikkhunā avuttepi kātuṃ vaṭṭatīti na gahetabbaṃ. Puna ‘‘kappiyaṃ kāretabba’’nti kārāpanassa paṭhamameva kathitattā bhikkhunā ‘‘kappiyaṃ karohī’’ti vutteyeva anupasampannena ‘‘kappiya’’nti vatvā aggiparijitādi kātabbanti gahetabbaṃ. ‘‘Kappiyanti vacanaṃ pana yāya kāyaci bhāsāya vattuṃ vaṭṭatī’’ti vadanti. ‘‘Kappiyanti vatvāva kātabba’’nti vacanato paṭhamaṃ ‘‘kappiya’’nti vatvā pacchā aggiādinā phusanādi kātabbanti veditabbaṃ. ‘‘Paṭhamaṃ aggimhi nikkhipitvā, nakhādinā vā vijjhitvā taṃ anuddharitvāva kappiyanti vattuṃ vaṭṭatī’’tipi vadanti.
《除疑复注》里又说:即使有人先说“应作净”然后再做,按照先前行为的做法来说,就在说那句话的当下,应当用火、刀等对种子地造成损伤;但按照“说”本身来说,先前做是不允许的,而且不分成两种,只应当展示切断和破坏。当比丘用任何一种语言说“你作净”时,作净的人才应当做。为了令种子地解脱,由于使役的说法本来就更胜一筹,所以更应作净。
Vimativinodaniyaṃ (vi. vi. ṭī. pācittiya 2.92) pana ‘‘kappiyanti vatvāvāti pubbakālakiriyāvasena vuttepi vacanakkhaṇeva aggisatthādinā bījagāme vaṇaṃ kātabbanti vacanato pana pubbe kātuṃ na vaṭṭati, tañca dvidhā akatvā chedanabhedanameva dassetabbaṃ. Karontena ca bhikkhunā ‘kappiyaṃ karohī’ti yāya kāyaci bhāsāya vutteyeva kātabbaṃ. Bījagāmaparimocanatthaṃ puna kappiyaṃ kāretabbanti kārāpanassa paṭhamameva adhikatattā’’ti vuttaṃ.
在“一粒种子”等说法里,他们说:即使心里的意思是“我只做一粒”,但因为连成一体,所以全部都成了已做的。在“刺穿木头”这一条里,他们说:即使知道是木头而刺穿,或者让别人刺穿,也是允许的。在“刺穿饭粥”这一条里,道理也一样。他们说:“刺穿那个是不允许的,因为绳等物属于容器类。”在“与胡椒末等混合”这一条里,应当知道:这里是就与饭粥的关联而说连成一体,不是单凭果实彼此之间的关联。因为说到“在外壳里做也允许”,所以从外壳取出的果仁或种子,在任何地方刺穿都允许。“应破坏后作净”这句话,是因为从种子中脱离出来的外壳属于容器类才这么说的。
Ekasmiṃ bīje vātiādīsu ‘‘ekaṃyeva kāremīti adhippāye satipi ekābaddhattā sabbaṃ katameva hotī’’ti vadanti. Dāruṃ vijjhatīti ettha ‘‘jānitvāpi vijjhati vā vijjhāpeti vā, vaṭṭatiyevā’’ti vadanti. Bhattasitthe vijjhatīti etthāpi eseva nayo. ‘‘Taṃ vijjhati, na vaṭṭatīti rajjuādīnaṃ bhājanagatikattā’’ti vadanti. Marīcapakkādīhi ca missetvāti ettha bhattasitthasambandhavasena ekābaddhatā veditabbā, na phalānaṃyeva aññamaññasambandhavasena. ‘‘Kaṭāhepi kātuṃ vaṭṭatī’’ti vuttattā kaṭāhato nīhaṭāya miñjāya vā bīje vā yattha katthaci vijjhituṃ vaṭṭati eva. Bhindāpetvā kappiyaṃ kārāpetabbanti bījato muttassa kaṭāhassa bhājanagatikattā vuttaṃ.
如是,在作为《摘编巴利律注疏抉择》注释的《律庄严复注》中,
Iti vinayasaṅgahasaṃvaṇṇanābhūte vinayālaṅkāre