第十二 恶趣品
(12) 2. Āpāyikavaggo
《恶趣经》的注释
1. Āpāyikasuttavaṇṇanā
114114. 在第二集的第一经中,由于有在恶趣中受生的习性,所以将投生恶趣者称为“堕恶趣者”,因此说“将往恶趣者,即是堕恶趣者”。看到别的梵行者穿着整齐、衣覆严密、手持光净的钵,在村落、城镇、王都中托钵维持生活,自己也以同样的方式如此行持,就好像在承认“我是梵行者”一样,因此说“自称梵行者,即冒充梵行者”。然而,如果说了“我也是比丘”之后,进而持守布萨支等,或者接受僧团的利养,那确实是“自称梵行者”。因此说“他们或……乃至……如此自称者”。所谓“呵斥”,就是以“你非沙门,却是自称沙门者”等语呵斥。所谓“斥责”,就是说“你以为‘随你去吧,我是秃头沙门’,现在我要把非沙门的性质加于你”等语而斥责。
114. Dutiyassa paṭhame apāyesu nibbattanasīlatāya apāyūpagā āpāyikāti āha ‘‘apāyaṃ gacchissantīti āpāyikā’’ti. Aññe brahmacārino sunivatthe supārute sumbhakapattadhare gāmanigamarājadhānīsu piṇḍāya caritvā jīvikaṃ kappente disvā sayampi tādisena ākārena tathāpaṭipajjanato ‘‘ahaṃ brahmacārī’’ti paṭiññaṃ dento viya hotīti āha ‘‘brahmacāripaṭiññoti brahmacāripaṭirūpako’’ti. ‘‘Ahampi bhikkhū’’ti vatvā uposathaṅgādīni pavisanto pana brahmacāripaṭiñño hotiyeva, tathā saṅghikaṃ lābhaṃ gaṇhanto. Tenāha ‘‘tesaṃ vā…pe… evaṃpaṭiñño’’ti. Akkosatīti ‘‘assamaṇosi, samaṇapaṭiññosī’’tiādinā akkosati. Paribhāsatīti ‘‘so tvaṃ ‘hotu, muṇḍakasamaṇo aha’nti maññasi, idāni te assamaṇabhāvaṃ āropessāmī’’tiādinā vadanto paribhāsati.
烦恼欲本身在被品味时,就已经包含在事欲里面了;而且正是靠着烦恼欲,才会对事欲产生品味,所以说“以烦恼欲受用事欲的人”。这里的“以烦恼欲”是表示工具的具格。“没有过失”的意思是:品味之后,在感官享受中并没有过患,因此也不会由此产生任何障碍——这就是要表达的意思。“达到可饮用的状态”就是变成可以受用的东西。这个“饮”字本身就是“受用”的意思;“可”字则表示作者(行为者)的达成,意思是随自己的喜好去受用。在“可饮性”和“可受用性”这两个词里,也应当按作者(行为者)的角度来理解其含义。
Kilesakāmopi assādiyamāno vatthukāmantogadhoyeva, kilesakāmavasena ca tesaṃ assādanaṃ siyāti āha ‘‘kilesakāmena vatthukāme sevantassā’’ti. Kilesakāmenāti karaṇatthe karaṇavacanaṃ. Natthi dosoti assādetvā visayaparibhoge natthi ādīnavo, tappaccayā na koci antarāyoti adhippāyo. Pātabbataṃ āpajjatīti paribhuñjanakataṃ upagacchati. Paribhogattho hi ayaṃ pā-saddo, kattusādhano ca tabba-saddo, yathāruci paribhuñjatīti attho. Pivitabbataṃ paribhuñjitabbatanti etthāpi kattuvaseneva attho veditabbo.
第二部《难得经》注释
2. Dullabhasuttavaṇṇanā
115在第二经中,对于他人所做的帮助,能相应地作出回应,把别人对自己的帮助当作帮助来了解和感受,这就是知恩、感恩。所以经文说“因为他为我做了这些”等等。
115. Dutiye parena katassa upakārassa anurūpappavatti attani kataṃ upakāraṃ upakārato jānanto vediyanto kataññū katavedīti āha ‘‘iminā mayhaṃ kata’’ntiādi.
第三 无量经注释
3. Appameyyasuttavaṇṇanā
116在第三经中,“容易被测量”:就像少量的水容易被测出有多少,同样,对于具有“掉举”等前面所说的那些过失特征的人,也容易衡量出他的程度,所以说他“容易被测量”。“难以被测量”:就像大海难以测出有多少,同样,对于具有“不掉举”等所显示的功德特征的人,难以衡量他的程度,会让人产生这样的疑问:“他是不来者,还是漏已尽者?”所以这个人“难以被测量”。“无法测量”:就像虚空无法被测量一样,漏已尽者也是如此,因此无法测量他,他就是“不可测量”。
116. Tatiye sukhena metabboti yathā parittassa udakassa sukhena pamāṇaṃ gayhati, evameva ‘‘uddhato’’tiādinā yathāvuttehi aguṇaṅgehi samannāgatassa sukhena pamāṇaṃ gayhatīti, sukhena metabbo. Dukkhena metabboti yathā mahāsamuddassa dukkhena pamāṇaṃ gayhati, evameva ‘‘anuddhato’’tiādinā dassitehi guṇaṅgehi samannāgatassa dukkhena pamāṇaṃ gayhati, ‘‘anāgāmī nu kho khīṇāsavo nu kho’’ti vattabbataṃ gacchati, tenesa dukkhena metabbo. Pametuṃ na sakkotīti yathā ākāsassa na sakkā pamāṇaṃ gahetuṃ, evaṃ khīṇāsavassa, tenesa pametuṃ na sakkāti appameyyo.
因为无实质而空洞,所以像芦苇一样,称为“芦苇”。所谓“骄慢”,是说“像高高竖起的芦苇”,意思就是生起了空洞的骄慢。因此说“意思是把空洞的骄慢高高举起而站着”。因为骄慢在生起“我更殊胜”“我和殊胜者一样”这类想法而活动时,这种骄慢就特别空洞。“由于轻躁”:因为轻浮的性情,也就是由于渴爱的贪求。“口粗恶”:用嘴巴说粗恶的话,就是说话粗恶。“言语散乱”:说话漫无边际,因为说些杂秽无意义的话,所以言语没有限度。因此说“言语不节制”,意思是整天说无意义的话,就是废话。“远离心一境性者”:未成就近行定与安止定的人,犹如一只被系缚在急流中的船,行为不得稳固。“心狂乱者”:心不稳固的人,像落在树叶上的野鹿一样。“诸根开露者”:由于没有守护,就像在家时一样,眼等诸根不加防护。
Sārābhāvena tucchattā naḷo viya naḷo, mānoti āha ‘‘unnaḷoti uggatanaḷo’’ti, uṭṭhitatucchamānoti vuttaṃ hoti. Tenāha ‘‘tucchamānaṃ ukkhipitvā ṭhitoti attho’’ti. Mano hi seyyassa seyyoti sadisoti ca pavattiyā visesato tuccho. Cāpallenāti capalabhāvena, taṇhāloluppenāti attho. Mukharoti mukhena pharuso, pharusavācoti attho. Vikiṇṇavācoti visaṭavacano samphappalāpitāya apariyantavacano. Tenāha ‘‘asaññatavacano’’ti, divasampi niratthakavacanaṃ palāpīti vuttaṃ hoti. Cittekaggatārahitoti upacārappanāsamādhirahito caṇḍasote baddhanāvā viya anavaṭṭhitakiriyo. Bhantacittoti anavaṭṭhitacitto paṇṇāruḷhavālamigasadiso. Vivaṭindriyoti saṃvarābhāvena gihikāle viya asaṃvutacakkhādiindriyo.
4. 《不动经》的注释
4. Āneñjasuttavaṇṇanā
117在第四经的注释中:“共住者”,因为“一同衰灭、一同去”,所以叫共住者,也就是一同生起运作的。这种状态就是“共住性”,即一同生起运作,所以经文说“他投生到共住的状态”。由于有经文说“那些天人的寿命有多长,全部耗尽之后也会堕入地狱”等等,看起来从无色界死去的人似乎会投生到恶趣。为了消除这个误解,阐明世尊的意图,注释者指出“这是隐密说法”,并通过“因为没有脱离地狱等”等语句来说明。因为对那个人来说,没有比近行禅那更强的不善业了。由此说明,从无色界死去的人,正是以近行禅那作为结生之业。“adhippayāso”的意思是:以这个更加精勤、被运用,所以叫特别的勤行,也就是应当特别去做的行为。因此说“特别的勤行”。这里其余的内容意义明了。
117. Catutthe saha byayati gacchatīti sahabyo, sahapavattanako. Tassa bhāvo sahabyatā, sahapavattīti āha ‘‘sahabhāvaṃ upapajjatī’’ti. ‘‘Yāvatakaṃ tesaṃ devānaṃ āyuppamāṇaṃ, taṃ sabbaṃ khepetvā nirayampi gacchatī’’tiādivacanato arūpabhavato cutassa apāyūpapatti vuttā viya dissatīti tannivattanatthaṃ bhagavato adhippāyaṃ vivaranto ‘‘sandhāyabhāsitamidaṃ vacana’’nti dīpeti ‘‘nirayādīhi avippamuttattā’’tiādinā. Na hi tassa upacārajjhānato balavataraṃ akusalaṃ atthīti. Iminā tato cavantānaṃ upacārajjhānameva paṭisandhijanakaṃ kammanti dīpeti. Adhikaṃ payasati payujjati etenāti adhippayāso, savisesaṃ itikattabbakiriyā. Tenāha ‘‘adhikappayogo’’ti. Sesamettha uttānameva.
第五 退失与成就经的注释
5. Vipattisampadāsuttavaṇṇanā
118在第五经的注释里,“已施”是以应当布施之物为首来说布施,这是针对“已施之物没有果报”这一观点而说的。可是,像食物等布施之物,他怎么能否定得了呢?“已供奉”“已献祭”这两个词也是同样的道理。“大祭”是指对所有人都普遍施与的大布施。“款待宾客的恭敬”是指对来访客人应当做的恭敬供养。“果”指利益果和等流果。“异熟”指同类果。“对于住在他世的人来说,这个世界不存在”,意思是:对于住在他世的人,由业所感的这个世界不会出现。“对于住在此世的人来说,他世也不存在”,意思是:对于住在此世的人,由业所感的他世也不会出现。对此,他说明了原因:“一切都在那里就地断灭。”意思是:这些有情无论住在哪里——在有、胎、趣等之中——就在那里就地断灭,以两者的毁灭而灭亡。
118. Pañcame dinnanti deyyadhammasīsena dānaṃ vuttanti āha ‘‘dinnassa phalābhāvaṃ sandhāya vadatī’’ti. Dinnaṃ pana annādivatthuṃ kathaṃ paṭikkhipati. Esa nayo ‘‘yiṭṭhaṃ huta’’nti etthāpi. Mahāyāgoti sabbasādhāraṇaṃ mahādānaṃ. Paheṇakasakkāroti pāhunakānaṃ kātabbasakkāro. Phalanti ānisaṃsaphalaṃ nissandaphalañca. Vipākoti sadisaphalaṃ. Paraloke ṭhitassa ayaṃ loko natthīti paraloke ṭhitassa kammunā laddhabbo ayaṃ loko na hoti. Idhaloke ṭhitassapi paraloko natthīti idhaloke ṭhitassa kammunā laddhabbo paraloko na hoti. Tattha kāraṇamāha ‘‘sabbe tattha tattheva ucchijjantī’’ti. Ime sattā yattha yattha bhavayonigatiādīsu ṭhitā, tattha tattheva ucchijjanti, dvayavināsena vinassanti.
“以没有果报为理由”的意思是:他因为认为对父母行正行或邪行都没有果报,所以说“没有母亲,没有父亲”。他并不是说父母不存在,也不是因为对父母行正行或邪行这件事不存在才这么说,因为父母是世间现量可见的。为了说明这些有情的生起纯粹像水泡一样,并没有前一个刹那的引导,他才说“没有化生有情”,也就是在说“没有死后结生的有情”。所谓“自己以证智现证之后而宣说”,是指那些以殊胜的智慧亲自现证此世和他世之后,再向人宣说的人。他说“这样的人不存在”,就是在表明并不存在全知的佛陀。
Phalābhāvavasenāti mātāpitūsu sammāpaṭipattimicchāpaṭipattīnaṃ phalassa abhāvavasena ‘‘natthi mātā, natthi pitā’’ti vadati, na mātāpitūnaṃ, nāpi tesu sammāpaṭipattimicchāpaṭipattīnaṃ abhāvavasena tesaṃ lokapaccakkhattā. Pubbuḷakassa viya imesaṃ sattānaṃ uppādo nāma kevalo, na ca khanapubbakoti dassanatthaṃ ‘‘natthi sattā opapātikā’’ti vuttanti āha ‘‘cavitvā uppajjanakā sattā nāma natthīti vadatī’’ti. Sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedentīti ye imañca lokaṃ parañca lokaṃ abhivisiṭṭhāya paññāya sayaṃ paccakkhaṃ katvā pavedenti, te natthīti sabbaññubuddhānaṃ abhāvaṃ dīpeti.
《无欺经》等经的注释
6-7. Apaṇṇakasuttādivaṇṇanā
119-120第六经中,“具足六面的骰子”:四个侧面共四面,两个尖端共两面,这样一共具足六面,是热衷掷骰游戏的人所用的一种像宝石一样的特殊骰子。第七经则浅显易懂。
119-120. Chaṭṭhe chahi talehi samannāgato pāsakoti catūsu passesu cattāri talāni, dvīsu koṭīsu dve talānīti evaṃ chahi talehi samannāgato pāsakakīḷāpasutānaṃ maṇisadiso pāsakaviseso. Sattamaṃ uttānameva.
第八 第一清净经的注疏
8. Paṭhamasoceyyasuttavaṇṇanā
121第八经中,“清净”是指:由于烦恼这种不净已经远离,所以达到清净的状态、不被染污的状态。从含义上说,就是指身善行等。
121. Aṭṭhame sucibhāvoti kilesāsucivigamena suddhabhāvo asaṃkiliṭṭhabhāvo, atthato kāyasucaritādīni.
9. 《第二清净经》的注释
9. Dutiyasoceyyasuttavaṇṇanā
122122. 在第九经中,因为彻底断除了一切身恶行,所以在身体方面,或者通过身体而清净,这就是身清净。因此说“在身门”等。“成就清净”:因为烦恼已经止息,所以具足了清净的成就。“洗净罪恶者”:指用最胜的道水洗净、洗除了罪恶的人,也就是漏已尽者。因此说“这里说的就是漏已尽者”。
122. Navame samucchedavasena pahīnasabbakāyaduccaritatāya kāye, kāyena vā suci kāyasuci. Tenāha ‘‘kāyadvāre’’tiādi. Soceyyasampannanti paṭippassaddhakilesattā parisuddhāya soceyyasampattiyā upetaṃ. Ninhātā aggamaggasalilena vikkhālitā pāpā etenāti ninhātapāpako, khīṇāsavo. Tenāha ‘‘khīṇāsavova kathito’’ti.
第十《牟尼经》注疏
10. Moneyyasuttavaṇṇanā
123第十经中,牟尼的行道就是牟尼法。凡是能让人因为对自他两方面都有利益而成为牟尼的那些法,这些能使人成为牟尼的修行法,就叫做牟尼法。或者说,这些牟尼法属于牟尼,也就是上面所说的那些法。其中,通过身体不做不该做的事、做该做的事;以及像“这个身体里有头发、有毛……”这样,认知被称为“身”的所缘;还有从身的集起、灭去、爱味、过患、出离等方面如实遍知此身;接着,以这种遍知为基础而转起的观道,以及通过它断除对身的欲贪;又或者灭除身行而证得的等至——所有这些通过身门转起的牟尼修行法,就叫做“身牟尼”。因此,为了说明这个含义,经典中说:“什么是身牟尼?断除三种身恶行是身牟尼,三种身善行也是身牟尼”等等。这里也同样依照经典的理路来说明含义,所以说:“断除三种身恶行,名为身牟尼”等等。
123. Dasame munino bhāvā moneyyāni, yehi dhammehi ubhayahitamunanato muni nāma hoti, te munibhāvakarā moneyyā paṭipadā dhammā eva vuttā. Munino vā etāni moneyyāni, yathāvuttadhammā eva. Tattha yasmā kāyena akattabbassa akaraṇaṃ, kattabbassa ca karaṇaṃ , ‘‘atthi imasmiṃ kāye kesā’’tiādinā (dī. ni. 2.377; ma. ni. 1.110; saṃ. ni. 4.127; khu. pā. 3.dvattiṃsākāra) kāyasaṅkhātassa ārammaṇassa jānanaṃ, kāyassa ca samudayato atthaṅgamato assādato ādīnavato nissaraṇato ca yāthāvato parijānanatā, tathā parijānanavasena pana pavatto vipassanāmaggo, tena ca kāye chandarāgassa pajahanaṃ, kāyasaṅkhāraṃ nirodhetvā pattabbasamāpatti vā, sabbe ete kāyamukhena pavattā moneyyappaṭipadā dhammā kāyamoneyyaṃ nāma. Tasmā tamatthaṃ dassetuṃ ‘‘katamaṃ kāyamoneyyaṃ? Tividhakāyaduccaritassa pahānaṃ kāyamoneyyaṃ, tividhakāyasucaritampi kāyamoneyya’’ntiādinā (mahāni. 14) pāḷi āgatā. Idhāpi teneva pāḷinayena atthaṃ dassento ‘‘tividhakāyaduccaritappahānaṃ kāyamoneyyaṃ nāmā’’tiādimāha.
现在,为了进一步说明“什么是语牟尼?断除四种语恶行是语牟尼,四种语善行,以语为所缘的慧,语遍知,与遍知同起的道,断除对语的欲贪,语行的灭尽——第二禅等至是语牟尼”这段经文所说的义理,他接着说:“对于语牟尼,也是同样的道理”等等。其中,针对动摇之语和声音性言语而生起的慧,就是以语为所缘的智。从集起等方面对那语加以遍知,就是语遍知。
Idāni ‘‘katamaṃ vacīmoneyyaṃ? Catubbidhavacīduccaritassa pahānaṃ vacīmoneyyaṃ, catubbidhaṃ vacīsucaritaṃ, vācārammaṇe ñāṇaṃ, vācāpariññā, pariññāsahagato maggo, vācāya chandarāgassa pahānaṃ, vacīsaṅkhāranirodho dutiyajjhānasamāpatti vacīmoneyya’’nti imāya pāḷiyā vuttamatthaṃ atidīpento ‘‘vacīmoneyyepi eseva nayo’’tiādimāha. Tattha copanavācañceva saddavācañca ārabbha pavattā paññā vācārammaṇe ñāṇaṃ. Tassā vācāya samudayādito parijānanaṃ vācāpariññā.
什么是意牟尼?三种意恶行的断除是意牟尼,三种意善行,以意为所缘的智,意遍知,与遍知同行的道,对意的欲贪的断除,心行的灭尽——想受灭等至是意牟尼。他依据这段经文所来的方式阐明其义理时,说了“对于意牟尼,也应当依照同样的方式理解其义理”等话。在这里,以八十一种世间心为所缘而生起的智,就是以意为所缘的智。对它从集起等方面加以遍知,就是意遍知。这就是它与前面两种的区别。
‘‘Katamaṃ manomoneyyaṃ? Tividhamanoduccaritassa pahānaṃ manomoneyyaṃ, tividhaṃ manosuccaritaṃ, manārammaṇe ñāṇaṃ, manapariññā, pariññāsahagato maggo, manasmiṃ chandarāgassa pahānaṃ, cittasaṅkhāranirodho saññāvedayitanirodhasamāpatti manomoneyya’’nti imāya pāḷiyā āgatanayena atthaṃ vibhāvento ‘‘manomoneyyepi imināva nayena atthaṃ ñatvā’’tiādimāha. Tattha ca ekāsītividhaṃ lokiyacittaṃ ārabbha pavattañāṇaṃ manārammaṇe ñāṇaṃ. Tassa samudayādito parijānanaṃ manapariññāti ayaṃ viseso.