(八)第三品 阿难品
(8) 3. Ānandavaggo
1. 《阐那经》的注释
1. Channasuttavaṇṇanā
7272. 第三品第一经里的“阐那游方者”,不是裸形外道。“剔除外道学说而行”的意思是:遮止了外道的学说之后,却又陷了进去。
72. Tatiyassa paṭhame channaparibbājakoti na naggaparibbājako. Bāhirakasamayaṃ luñcitvā harantoti bāhirakānaṃ samayaṃ nisedhetvā āpanno.
它障碍慧眼,使人变得盲目,所以叫“作盲”,因此说“当一个人的贪欲生起时”等等。“令成无眼”是一个非依主释复合词,就像“无日之处诸面”这类用法一样,所以解释说“不令生起慧眼,所以叫‘令成无眼’”。“令慧灭者”是指:它不让尚未生起的世间与出世间智慧生起;而已经通过八等至和五神通生起的世间智慧,它也会将其断除并丢弃,因此叫“令慧灭者”——这里应当这样理解其含义。因为具有令未生者不生、令已生者退失的特相,所以使慧灭尽,故称“令慧灭者”。“恼害、逼迫”就是苦,所以说“名为苦的恼害”。“烦恼的涅槃”这个词,说的正是无为涅槃。因为那名为无为的涅槃,烦恼不让它被现证,所以说“不导向涅槃”。由于也宣说了顺抉择分以及出世间圣道,所以说这是“含出世间之杂论”。
Paññācakkhussa vibandhanato andhaṃ karotīti andhakaraṇoti āha ‘‘yassa rāgo uppajjatī’’tiādi. Acakkhukaraṇoti asamatthasamāsoyaṃ ‘‘asūriyapassāni mukhānī’’tiādīsu viyāti āha ‘‘paññācakkhuṃ na karotīti acakkhukaraṇo’’ti. Paññānirodhikoti anuppannāya lokiyalokuttarāya paññāya uppajjituṃ na deti, lokiyapaññaṃ pana aṭṭhasamāpattipañcābhiññāvasena uppannampi samucchinditvā khipatīti paññānirodhikoti evampettha attho daṭṭhabbo. Anuppannānuppādauppannaparihāninimittatāya hi paññaṃ nirodhetīti paññānirodhiko. Vihanati vibādhatīti vighāto, dukkhanti āha ‘‘dukkhasaṅkhātassa vighātassā’’ti. Kilesanibbānanti iminā asaṅkhatanibbānameva vadati. Asaṅkhatañhi nibbānaṃ nāma, taṃ paccakkhaṃ kātuṃ na detīti anibbānasaṃvattaniko. Lokuttaramissako kathito pubbabhāgiyassapi ariyamaggassa kathitattā.
2. 邪命外道经的注释
2. Ājīvakasuttavaṇṇanā
73在第二部经中,“不是想要知道”的意思就是:并非只是想要知道而已。因此才说“其实是为了全面把握而来”,意思是:为了用智慧去界定、审察、把握而来。“以理由说明”就是理由的解释。这里其余的内容都很浅显易懂。
73. Dutiye na aññātukāmoti na ājānitukāmoyevāti attho. Tenāha ‘‘pariggaṇhanatthaṃ pana āgato’’ti, paññāya paricchinditvā upaparikkhitvā gaṇhanatthanti attho. Kāraṇāpadesoti kāraṇaniddeso. Sesamettha uttānameva.
3. 摩诃男萨咖经的义注
3. Mahānāmasakkasuttavaṇṇanā
74在第三部经里,患病这个状态就是疾病,所以经文说“因为处于患病状态”。“说明”的意思是,就按着教法本身的次第来让人明白。也就是先讲了有学阶段的戒、定、慧,后面再讲无学阶段的戒等,这样来说明这个道理。
74. Tatiye gilānassa bhāvo gelaññanti āha ‘‘gilānabhāvato’’ti. Dīpetīti desanākkameneva paññāpeti. Paṭhamañhi sekhasīlasamādhipaññāyo vatvā pacchā asekhasīlādīni vadanto imamatthaṃ dīpeti.
4. 尼乾陀经的注释
4. Nigaṇṭhasuttavaṇṇanā
7575. 在第四经中,“以鹅形覆蔽”就是指以鹅形覆盖,意思是呈现鹅轮那样的形状。“没有它的剩余”就是无余。因此说“连一点点都不留下”。或者,因为了知无余之法,他宣称具有被称为无余的智见——这里应当这样理解其含义。“常”就是恒常。“等”是它的同义词,所以说“常等就是一切时无有间断”。另外,从恒常的意义来说,“常”这个词可能是在显示反复生起,因此又说“等”。这是为了显示无间地生起,所以说“一切时无有间断”。
75. Catutthe haṃsavaṭṭakacchannenāti haṃsavaṭṭakaparicchannena, haṃsamaṇḍalākārenāti attho. Natthi etassa parisesanti aparisesaṃ. Tenāha ‘‘appamattakampi asesetvā’’ti. Aparisesadhammajānanato vā aparisesasaṅkhātaṃ ñāṇadassanaṃ paṭijānātīti evampettha attho daṭṭhabbo. Satatanti niccaṃ. Samitanti tasseva vevacananti āha ‘‘satataṃ samitanti sabbakālaṃ nirantara’’nti. Atha vā niccaṭṭhena satata-saddena abhiṇhappavatti jotitā siyāti ‘‘samita’’nti vuttaṃ. Tena nirantarappavattiṃ dassetīti āha ‘‘sabbakālaṃ nirantara’’nti.
为了达到清净:就是为了让那些心被贪等污垢以及贪欲、邪贪等染污的众生,达到清净。为了超越:就是为了断除愁和悲。为了灭没:就是指身苦和心忧这两者的灭没、灭尽。被知:就是以决定的方式走向涅槃。或者,通过这个来了悟、证悟涅槃,所以称为道,也就是圣道,因此说为了证得道。为了作证无缘涅槃:因为没有缘,所以是无缘;因为是无为;因为没有渴爱的丛林,所以称为涅槃;为了亲证这个已获得不死之名的涅槃,也就是亲自体验。触了又触:就是达到了又达到。其余的内容在这里很容易理解。
Visuddhisampāpanatthāyāti rāgādīhi malehi abhijjhāvisamalobhādīhi ca upakkiliṭṭhacittānaṃ sattānaṃ visuddhipāpanatthāya. Samatikkamanatthāyāti sokassa ca paridevassa ca pahānatthāya. Atthaṃ gamanatthāyāti kāyikadukkhassa ca cetasikadomanassassa cāti imesaṃ dvinnaṃ atthaṅgamanāya, nirodhāyāti attho. Ñāyati nicchayena kamati nibbānaṃ. Taṃ vā ñāyati paṭivijjhati etenāti ñāyo, ariyamaggoti āha ‘‘maggassa adhigamanatthāyā’’ti. Apaccayanibbānassa sacchikaraṇatthāyāti paccayarahitattā apaccayassa asaṅkhatassa taṇhāvānavirahitattā nibbānanti laddhanāmassa amatassa sacchikiriyāya, attapaccakkhatāyāti vuttaṃ hoti. Phusitvā phusitvāti patvā patvā. Sesamettha suviññeyyameva.
第5篇 住处经的注释
5. Nivesakasuttavaṇṇanā
7676. 在第五经中,对于应当做的事,以共同存在的意义而存在,所以称为“大臣”。他们知道“这是内在的”,或者被人知道,所以称为“亲族”。家婆家翁一方的人,就是家婆家翁以及属于他们一方的人。以血缘相连的,就是血亲。或者父方是亲族,母方是血亲;或者父母双方是亲族,家婆家翁一方是血亲。对宝的功德如实了知之后生起的净信,就是不坏净信。然而,这种净信因为是由道而来的,所以不被任何东西所动摇、所破坏,因此说“不动净信”。状态变异,就是自性的转变。
76. Pañcame kiccakaraṇīyesu sahabhāvaṭṭhena amā hontīti amaccā. ‘‘Ayaṃ ajjhattiko’’ti evaṃ jānanti, ñāyanti vāti ñātī. Sassusasurapakkhikāti sassusasurā ca tappakkhiko ca sassusasurapakkhikā. Lohitena sambaddhāti sālohitā. Pitupakkhikā vā ñātī, mātupakkhikā sālohitā. Mātupitupakkhikā vā ñātī, sassusasurapakkhikā sālohitā. Avecca ratanassa guṇe yāthāvato ñatvā pasādo aveccappasādo. So pana yasmā maggenāgatattā kenaci akampanīyo ca appadhaṃsiyo ca hoti, tasmā evaṃ vuttaṃ ‘‘acalappasādo’’ti. Bhāvaññathattanti sabhāvassa aññathattaṃ.
“在二十个部分中”:指从头发等一直到脑髓这些部分。“在十二个部分中”:指从胆等一直到尿这些部分。“在四个部分中”:指像这样说的四种部分——“依靠它而变热,依靠它而消化,依靠它而被烧灼,依靠它而使所吃、所喝、所嚼、所尝的食物得到完全消化”(《中部》1.304)。“在六个部分中”:指像这样说的六种部分——“上行风、下行风、腹内风、肠内风、随行于肢体各处的风、入息与出息”(《中部》2.305)。“保持”:能令其余三大种安立的状态,有些人则称之为“嬉戏”。“支撑”:其余的内容很容易理解。
Vīsatiyā koṭṭhāsesūti kesādimatthaluṅgapariyantesu. Dvādasasu koṭṭhāsesūti pittādimuttapariyantesu. Catūsu koṭṭhāsesūti ‘‘yena ca santappati, yena ca jīrīyati, yena ca paridayhati, yena ca asitapītakhāyitasāyitaṃ sammā pariṇāmaṃ gacchatī’’ti (ma. ni. 1.304) evaṃ vuttesu catūsu koṭṭhāsesu. Chasu koṭṭhāsesūti ‘‘uddhaṅgamā vātā, adhogamā vātā, kucchisayā vātā, koṭṭhāsayā vātā, aṅgamaṅgānusārino vātā, assāso passāso’’ti (ma. ni. 2.305) evaṃ vuttesu chasu koṭṭhāsesu. Vitthambhanaṃ sesabhūtattayasanthambhitatāpādanaṃ, ‘‘upakīḷana’’nti eke. Sesaṃ suviññeyyameva.
第6至7段:第一有经等的注释
6-7. Paṭhamabhavasuttādivaṇṇanā
77-7877-78. 第六经中,“行识”是指与业一同生起的识。这里其余的内容很容易理解。第七经没有什么需要说明的。
77-78. Chaṭṭhe abhisaṅkhāraviññāṇanti kammasahajātaṃ viññāṇaṃ. Sesamettha suviññeyyameva. Sattame natthi vattabbaṃ.
第8篇 戒禁经的注释
8. Sīlabbatasuttavaṇṇanā
7979. 第八经中,“难行苦行的修习”,是指对难行之行的修习。“以侍奉为精髓”,是指以侍奉的方式为精髓。通过“这是殊胜的”等语句,阐明侍奉的方式。“在此处”,是指在导师所询问的这个问题上。
79. Aṭṭhame dukkarakārikānuyogoti dukkarakiriyāya anuyogo. Upaṭṭhānena sāranti upaṭṭhānākārena sāraṃ. ‘‘Idaṃ vara’’ntiādinā upaṭṭhānākāraṃ vibhāveti. Etthāti etasmiṃ satthārā pucchite pañhe.
9. 《香生经》注释
9. Gandhajātasuttavaṇṇanā
80第九经的注释里说:对于根,或者根本身的香,称为“根香”,所以他说“以根为所依的香”。根就是它的所依处,所以叫“以根为所依”。现在为了说明“根因为与香结合而成为香”这个意思,他说“或者,具足香的根本身就是根香”。为了表明这里后一种义解更为恰当,他说了“因为它的香”等话。所谓“素馨花等”,是指茉莉花等。
80. Navame mūle, mūlassa vā gandho mūlagandhoti āha ‘‘mūlavatthuko gandho’’ti. Mūlaṃ vatthu etassāti mūlavatthuko. Idāni mūlaṃ gandhayogato gandhoti imamatthaṃ dassento ‘‘gandhasampannaṃ vā mūlameva mūlagandho’’ti āha. Pacchimoyevettha atthavikappo yuttataroti dassetuṃ ‘‘tassa hi gandho’’tiādimāha. Vassikapupphādīnanti sumanapupphādīnaṃ.
10. 《小尼迦经》的注释
10. Cūḷanikāsuttavaṇṇanā
81第十经中“《阿鲁纳旺经》的缘起”,就是《梵天相应》(《相应部》1.185)里所记载的《阿鲁纳旺经》的缘起,内容如下:“诸比丘,过去曾有一位名叫阿卢那的国王。诸比丘,阿卢那王有一座名叫阿鲁纳旺的王都。诸比丘,尸弃世尊、阿拉汉、正自觉者正是依止阿鲁纳旺城而住。诸比丘,尸弃世尊、阿拉汉、正自觉者有一位名叫阿毗布与善生的上首双贤弟子,是最优秀的一对双贤。那时,诸比丘,尸弃世尊、阿拉汉、正自觉者便对阿毗布比丘说……”“极度清晨”意思是极早,非常早,也就是说各家各户还没把饭食准备好。
81. Dasame aruṇavatisuttantaaṭṭhuppattiyanti ‘‘bhūtapubbaṃ, bhikkhave, rājā ahosi aruṇavā nāma. Rañño kho pana, bhikkhave, aruṇavato aruṇavatī nāma rājadhānī ahosi. Aruṇavatiṃ kho pana, bhikkhave, rājadhāniṃ sikhī bhagavā arahaṃ sammāsambuddho upanissāya vihāsi. Sikhissa kho pana, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa abhibhūsambhavaṃ nāma sāvakayugaṃ ahosi aggaṃ bhaddayugaṃ. Atha kho, bhikkhave, sikhī bhagavā arahaṃ sammāsambuddho abhibhuṃ bhikkhuṃ āmantesī’’tiādinā brahmasaṃyutte (saṃ. ni. 1.185) āgatassa aruṇavatisuttantassa aṭṭhuppattiyaṃ. Atippagoti ativiya pago, ativiya pātoti attho, na tāva kulesu bhattaṃ niṭṭhātīti vuttaṃ hoti.
“轻视”就是心里贬低、看低别人,把对方想得很差。“作了种种神变”是指按照“舍弃本来的形色,显现龙形,或显现金翅鸟形”这类方式(《无碍解道》3.13),做出各式各样的神变。“千世界界”就是一千个轮围世界。接着说了两首偈颂:据说那位长老这样想:“我开示的法,要怎样才让一切众生都喜爱、悦意呢?”然后他明白:“所有外道,以及一切天和人,都各自在自己教法盛行的时期里称赞人的努力,没有人会贬低精进。我应当结合精进来开示,这样我的法开示就会成为一切众生都喜爱、悦意的了。”他遍察三藏之后,说出了“应奋发,应努力”这两首偈颂。
Ujjhāyantīti avajhāyanti, heṭṭhā katvā cintenti, lāmakato cintenti. Anekavihitaṃ iddhivikubbanaṃ katvāti ‘‘pakativaṇṇaṃ vijahitvā nāgavaṇṇaṃ vā dasseti, supaṇṇavaṇṇaṃ vā dassetī’’tiādinā (paṭi. ma. 3.13) nayena āgataṃ anekappakāraṃ iddhivikubbanaṃ katvā. Sahassilokadhātunti cakkavāḷasahassaṃ. Gāthādvayaṃ abhāsīti thero kira ‘‘kathaṃ desitā kho dhammadesanā sabbesaṃ piyā manāpā’’ti cintetvā ‘‘sabbepi pāsaṇḍā sabbe devamanussā attano attano samaye purisakāraṃ vaṇṇayanti, vīriyassa avaṇṇavādī nāma natthi, vīriyappaṭisaṃyuttaṃ katvā desessāmi. Evamassa dhammadesanā sabbesaṃ piyā bhavissati manāpā’’ti ñatvā tīsu piṭakesu vicinitvā ‘‘ārambhatha nikkamathā’’ti (saṃ. ni. 1.186) idaṃ gāthādvayaṃ abhāsi.
“这是什么光?”意思是:这到底是谁的光呢?“正在寻思”是指心里正在思索的人。“一切”是指在那个世界界中的所有天人和人。“对聚集的群众”是指为了听法而聚集到一起、有明确范围的那群听众。“他们也都清楚了义理”是说:他们不只是听到了声音,而且那些义理对他们来说也变得清楚,就像在平常听法的场合里那样明白。意思是:以此让千世界界都得以知晓。
Kiṃ āloko ayanti kassa nu kho ayaṃ ālokoti. Vicinantānanti cintentānaṃ. Sabbeti lokadhātuyaṃ sabbe devā ca manussā ca. Osaṭāya parisāyāti dhammassavanatthaṃ samosaṭāya parimitaparicchinnāya parisāya. Atthopi nesaṃ pākaṭo ahosīti na kevalaṃ te saddameva assosuṃ, atha kho atthopi tesaṃ pakatisavanūpacāre viya pākaṭo ahosi. Tena sahassaṃ lokadhātuṃ viññāpetīti adhippāyo.
他们绕着走,是把须弥山放在右边转。Virocamānā 的意思是靠自己的光而光辉闪耀,或者说显得庄严。“如此千倍的世间”:就像每一个被日月照亮的、名为世间界的世界,以这样的数量算作千倍;意思是连同这个轮围世界一起,共有一千个轮围世界。那么,为什么要把这个小千世界引出来呢?意思是,世尊为什么要把这个小千世界引出来、宣说出来呢?是为了显示中千世界的界限,也就是为了显示二千世界界的范围。
Pariharantīti sineruṃ dakkhiṇato katvā parivattenti. Virocamānāti attano jutiyā dibbamānā, sobhamānā vā. Tāva sahassadhā lokoti yattako candimasūriyehi obhāsiyamāno lokadhātusaṅkhāto ekeko loko, tattakena pamāṇena sahassadhā loko, iminā cakkavāḷena saddhiṃ cakkavāḷasahassanti attho. Kasmā panesā ānītāti esā cūḷanikā lokadhātu kasmā bhagavatā ānītā, desitāti attho. Majjhimikāya lokadhātuyā paricchedadassanatthanti dvisahassilokadhātuyā parimāṇadassanatthaṃ.
小千世界的千倍即二千世界界(中千世界),它按轮围世界的数量来算,等于一百万个轮围世界的量。所以经中说“把一千个轮围世界按千倍计算”等等。伴随着世界震动、诸天前来聚集等情形而发生的整个轮围世界,连同那安稳的境地,就是“生处田”。应当知道,仅如是范围内就是生处田性,正是由于法尔自然的规律;有些人则说,是因为摄受的作用。他们说:一切诸佛的生处田都是这样,而且只有住在那里的诸天才能证悟法。这里举出结生等七项,只是作为示例,因为在发大愿等时候,也同样会有那种世界震动。
Sahassilokadhātuyā sahassī dvisahassilokadhātu, sā cakkavāḷagaṇanāya dasasatasahassacakkavāḷaparimāṇā. Tenāha ‘‘sahassacakkavāḷāni sahassabhāgena gaṇetvā’’tiādi. Kampanadevatūpasaṅkamanādinā jātacakkavāḷena saha yogakkhemaṃ ṭhānaṃ jātikkhettaṃ. Tattakāya eva jātikkhettabhāvo dhammatāvaseneva veditabbo, ‘‘pariggahavasenā’’ti keci. Sabbesampi buddhānaṃ evaṃ jātikkhettaṃ tannivāsīnaṃyeva ca devatānaṃ dhammābhisamayoti vadanti. Paṭisandhiggahaṇādīnaṃ sattannaṃyeva gahaṇaṃ nidassanamattaṃ mahābhinīhārādikālepi tassa pakampanassa labbhanato.
把一千个一千倍地计算,就是中千世界;照这样,以中千世界的一千倍,就是三千世界界,而这也就是大千世界界。凭教令本身使教令运转的地方,就是教令田,它整体一起坏灭,也整体一起生成。所谓教令遍及,是说住在那里的诸天以顶礼接受的方式领受教令;而这完全只是靠佛陀的威神力。不过,若从意愿来说,由于有“诸比丘,若欲……”(《增支部》3.81)这样的说法,对佛陀而言并没有所谓达不到的地方,境田也没有可衡量的界限。说“不平坦”,是因为日出等现象本身不均等。因此说“在一个地方太阳升起”等等。这里其余的内容很容易理解。
Sahassaṃ sahassadhā katvā gaṇitaṃ majjhimikantiādinā majjhimikāya lokadhātuyā sahassaṃ tisahassilokadhātu, sāyeva ca mahāsahassilokadhātūti dasseti. Saraseneva āṇāpavattanaṃ āṇākkhettaṃ, yaṃ ekajjhaṃ saṃvaṭṭati vivaṭṭati ca. Āṇā pharatīti tannivāsidevatānaṃ sirasā sampaṭicchanena vattati, tañca kho kevalaṃ buddhānubhāveneva, adhippāyavasena ca pana ‘‘yāvatā pana ākaṅkheyyā’’ti (a. ni. 3.81) vacanato buddhānaṃ avisayo nāma natthi, visayakkhettassa pamāṇaparicchedo nāma natthi. Visamoti sūriyuggamanādīnaṃ visamabhāvato visamo. Tenevāha ‘‘ekasmiṃ ṭhāne sūriyo uggato hotī’’tiādi. Sesamettha suviññeyyameva.