(6)1. 婆罗门品
(6) 1. Brāhmaṇavaggo
《第一双婆罗门经》的注释
1. Paṭhamadvebrāhmaṇasuttavaṇṇanā
5252. 《婆罗门品》第一经中,“因老而衰”:是指因为衰老而衰损,不是因为疾病等其他原因而呈现类似衰老的样子才叫衰。“年岁已长”:是因为年岁增长而成为年长,不是因为戒德等增长。“出身久远”:是因为出身尊贵、历经长久而称为出身久远。“已过三时”:就是已经度过了初、中、后三个阶段。“未到第三年龄”:就是尚未到达那最后的年龄阶段。“未作怖畏救护”:这里的“怖畏救护”是指能从恶趣怖畏中救护的福业,他们没有做这个,所以叫“未作怖畏救护”。“立足之业”:是指能带来善趣这种立足处的业。“被引近”:是被达成。“被带来”之说,是什么被什么带来呢?回答说“这确实是由生而被老引近”等等。这指的是世间。生了之后不会以已生的状态停留,而是从此之后走向老,由老走向病。如此从一处到另一处,只是被引向苦。
52. Brāhmaṇavaggassa paṭhame jarājiṇṇāti jarāvasena jiṇṇā, na byādhiādīnaṃ vasena jiṇṇasadisattā jiṇṇā. Vayovuddhāti vayaso vuddhippattiyā vuddhā, na sīlādivuddhiyā. Jātimahallakāti jātiyā mahantatāya cirarattaññutāya jātimahallakā. Tayo addhe atikkantāti paṭhamo, majjhimo, pacchimoti tayo addhe atītā. Tatiyaṃ vayaṃ anuppattāti tato eva pacchimaṃ vayaṃ anuppattā. Akatabhayaparittāṇāti ettha bhayaparittāṇanti duggatibhayato parittāyakaṃ puññaṃ, taṃ akataṃ etehīti akatabhayaparittāṇā. Patiṭṭhākammanti sugatisaṅkhātappatiṭṭhāvahaṃ kammaṃ. Upasaṃharīyatīti sampāpīyati. ‘‘Upanīyatī’’ti vuttaṃ, kiṃ kena upanīyatīti āha ‘‘ayañhi jātiyā jaraṃ upanīyatī’’tiādi. Ayanti loko. Jāto na jātabhāveneva tiṭṭhati, atha kho tato paraṃ jaraṃ pāpīyati, jarāya byādhiṃ pāpīyati. Evaṃ parato paraṃ dukkhameva upanīyati.
以“救护”之义,就是保护的意思。以“隐藏”之义,就是作为隐藏之处。以“建立”之义,就是作为安立的基础。以“依靠”之义,就是应当被依靠。以“最上趣”之义,就是作为最上的去向。
Tāyanaṭṭhenāti rakkhanaṭṭhena. Nilīyanaṭṭhenāti nilīnaṭṭhānabhāvena. Patiṭṭhānaṭṭhenāti patiṭṭhānabhāvena. Avassayanaṭṭhenāti avassayitabbabhāvena. Uttamagativasenāti paramagatibhāvena.
第二双婆罗门经的注疏
2. Dutiyadvebrāhmaṇasuttavaṇṇanā
53在第二项中,从“应被分享”的意义以及“应被他人分享”的意义,它是容器,即器具。
53. Dutiye bhajitabbaṭṭhena paresaṃ bhājitabbaṭṭhena bhājanaṃ, bhaṇḍakaṃ.
3-4. 某婆罗门经等的注释
3-4. Aññatarabrāhmaṇasuttādivaṇṇanā
54-5554-55. 在第三经中,由于没有断除贪等烦恼,人就会产生自害等痛苦;由于断除了它们,这些就不会产生。像这样,能断除贪等烦恼的圣法,因为具有大威力、大利益,应当亲自体证,所以称为“现见”。按照这个道理,对其余的语句也应当随宜引出而加以说明。至于词义,则应依照《清净道论复注》中所说的方式来理解。第四经的意义则显而易见。
54-55. Tatiye yesaṃ rāgādīnaṃ appahānena purisassa attabyābādhādīnaṃ sambhavo, pahānena asambhavoti evaṃ rāgādīnaṃ pahāyako ariyadhammo mahānubhāvatāya mahānisaṃsatāya ca sāmaṃ passitabboti sandiṭṭhiko. Iminā nayena sesesu padesupi yathārahaṃ nīharitvā vattabbo. Saddattho pana visuddhimaggasaṃvaṇṇanāsu (visuddhi. mahāṭī. 1.147) vuttanayena veditabbo. Catutthaṃ uttānatthameva.
5. 涅槃经的注释
5. Nibbutasuttavaṇṇanā
56第五经中“不应在间隔时间中获得”的意思是:当通达四谛时,就在那一刻证得,所以不是要在间隔时间中获得。因为要以道智引入,所以是“应引入的”。“应引入的”就是“应趣向的”,因此说“应通过修行而趣向”。
56. Pañcame na kālantare pattabbanti yadā saccappaṭivedho, tadā eva laddhabbattā na kālantare pattabbaṃ. Maggañāṇena upanetabbattā upaneyyaṃ. Upaneyyameva opaneyyikanti āha ‘‘paṭipattiyā upagantabba’’nti.
《坏灭经》的注释
6. Palokasuttavaṇṇanā
57第六经中,“师与师之师”是指老师的老师。“地狱生有情密密充满”,是因为造作地狱之业的人极多,所以地狱里的有情密密麻麻、挤得满满的。“此两者”就是指前面所说的那两种含义。“密集居住”是指村庄密集聚居。它完全就是非正法,因为它以不如理作意为因,又以无利益为因,所以必定是非正法。说“非非法贪”,是指并非像贪求他人财物那样有大过恶。因为对自己财物所起的贪,就像平贪一样,并不一定导致堕入恶趣;而对他人财物所起的贪,因为有大过恶,所以才是非法贪。贪没有像身恶行等那样同时生起的时机,因为它是由不如理作意引发的。这里的“这”就是指那种恶劣的法。所谓“平贪”,是因为它没有不平之相。因此,由它所引发的行为不称为邪行。所谓“以非基处受用”,是指在世间善士所认可的贪的对象之外,在其他对象上受用。
57. Chaṭṭhe ācariyapācariyānanti ācariyānampi ācariyānaṃ. Nirantaraphuṭo nerayikasattehi nirayagāmikammassa kārakānaṃ bahubhāvā. Ubhayampetanti yathāvuttaṃ atthadvayaṃ. Ghananivāsatanti gāmānaṃ ghanasannivāsataṃ. Ekanteneva adhammoti ayonisomanasikārahetukattā anatthahetutāya ca niyameneva adhammo. Na adhammarāgoti adhippetoti paraparikkhāresu rāgo viya na mahāsāvajjoti katvā vuttaṃ. Tathā hi sakasakaparikkhāravisayo rāgo visamalobho viya na ekantato apāyuppattijanako. Paraparikkhāresu uppajjamānassa mahāsāvajjatāya adhammarāgatā. Lobhassa samakālo nāma natthi kāyaduccaritādīnaṃ viya ayonisomanasikārasamuṭṭhānattā. Esāti eso pāpadhammo. Samalobho visamalakkhaṇābhāvato. Tathā hi taṃsamuṭṭhāno payogo micchācāroti na vuccati. Avatthupaṭisevanasaṅkhātenāti yaṃ lokiyasādhusamanuññātaṃ rāgassa vatthuṭṭhānaṃ, tato aññasmiṃ vatthusmiṃ paṭisevanasaṅkhātena.
“种种谷物”是指稻米、小麦等各种不同类型的谷物。“坏谷”是指被破坏因素毁坏的谷物。“正在成熟时”是指在真正结出果实之前,也就是谷粒还在膨大增大的阶段。“虫类”是指蝗虫之类的虫子。“落下”是指落到谷物的顶端上。“只长成一根细杆”是指虽然长起来了,却没办法结出谷粒,只长成细杆而已。“他们”是指凶暴的非人。“得到机会”是指因为得到夜叉主们的允许而有了可乘之机。
Vividhasassānanti sālivīhiādinānappakārasassānaṃ. Dussassanti paccayadūsena dūsitaṃ sassaṃ. Sampajjamāneti nipphajjanato pageva gabbhaparivuddhikāle. Pāṇakāti salabhādipāṇakā. Patantīti sassānaṃ matthake patanti. Salākāmattameva sampajjatīti vaḍḍhitvā gabbhaṃ gahetuṃ asamatthaṃ sampajjati. Teti vāḷaamanussā. Laddhokāsāti yakkhādhipatīhi anuññātattā laddhokāsā.
7. 婆蹉经的注释
7. Vacchagottasuttavaṇṇanā
58第七经里说的“大果报”,是指殊胜的果报、多重的果报。所谓“法”,是因为所说的言说能带来利益、能安排利益,所以叫法。所谓“随法”,是指随顺的应答,因为它是随顺那个法的,所以叫随法。“与法共”就是共法,也就是具有共法的人。这里“法”这个词是“原因”的另一种说法,所以说“有原因的”。“论说”是指言语。“随入”是指随后生起。
58. Sattame mahāvipākanti uḷāraphalaṃ bahuvipākaṃ. Dhammo nāma kathitakathā ‘‘atthaṃ dahati vidahatī’’ti katvā. Anudhammo nāma paṭikathanaṃ ‘‘taṃ anugato dhammo’’ti katvā. Saha dhammenāti sahadhammo, so eva sahadhammiko. Dhammasaddo cettha kāraṇapariyāyoti āha ‘‘sakāraṇo’’ti. Vādassāti vacanassa. Anupāto anupacchā pavatti.
“障碍者”:因为站在险道上,所以叫障碍者。“拦路贼”:因为站在路上,抢夺别人的财物,所以叫拦路贼。如果问:省察智本身怎么是无学的呢?回答说:“因为这是无学者所生起的。”“其他的”指戒蕴等。“自亦”中的“pi”字,则把“无学者所生起的”这个意思也一并收进来。
Paripanthe tiṭṭhatīti pāripanthiko. Panthe ṭhatvā paresaṃ sāpateyyaṃ chindanato panthadūhanacoro. Yadi paccavekkhaṇañāṇaṃ, kathaṃ taṃ asekkhanti āha ‘‘asekkhassa pavattattā’’ti. Itarānīti sīlakkhandhādīni. Sayampīti pi-saddo ‘‘asekkhassa pavattā cā’’ti imamatthaṃ sampiṇḍeti.
远离依附,就是没有依附、远离违逆的状态。不审察,就是不推究。走向生、趣向生起,就是“生者”,意思是已生。因此说“无论生于何种家族”。
Nibbisevanoti visevanarahito vigatavilomabhāvo. Na upaparikkhantīti na vicārenti. Jātiṃ nibbattiṃ yāti upagacchatīti jātiyo, jātoti attho. Tenāha ‘‘yattha katthaci kulajāte’’ti.
“遍满者”就是具足一切功德的人,意思是圆满。因此说“与圆满的状态相应”。这是“遍满者”这个词。“自证智彼岸”就是自证的彼岸。因为已经到达了尽头,所以叫到彼岸者。这个解释方式也适用于其余的词。“远离对福田抉择的听闻”就是:远离了“这些具足戒等功德的人在包括天神的世间里是福德之田,其他人则不是田”这样的对福田抉择的听闻。
Kevalīti kevalavā, pāripūrimāti attho. Tenāha ‘‘paripuṇṇabhāvena yutto’’ti. Etaṃ kevalīti padaṃ. Abhiññāpāranti abhijānassa pāraṃ. Pariyantaṃ gatattā pāragū. Esa nayo sesapadesupi. Khettavinicchayasavanenāti ‘‘imehi sīlādiguṇasampannā sadevake loke puññassa khettaṃ, tadañño na khetta’’nti evaṃ khettavinicchayasavanena rahitā.
《三尖经》注释
8. Tikaṇṇasuttavaṇṇanā
5959. 在第八经中,“难近”是指难以接近。“免受指责”的意思是:当我这样说的时候,沙门乔达摩要是说了什么,我连一句话都得不到——这样就免受指责了。“智者”是具有智慧的人。“坚定者”是具有坚定的人。“辩才者”是具有能摧破他人论说的辩才的人。“多闻者”是广学多闻的人。“论者”是精通论辩之道的人。“公认者”是受大众称善的人。“智者等行相的限定”是指对那三位三明师的智者等行相特征的界定。“行相”一词是“原因”的同义词,“限定”一词有衡量的意思,所以说“凭借这些原因”。
59. Aṭṭhame durāsadāti durupasaṅkamanā. Garahā muccissatīti mayi evaṃ kathente samaṇo gotamo kiñci kathessati, evaṃ me vacanamattampi na laddhanti ayaṃ garahā muccissatīti. Paṇḍitāti paṇḍiccena samannāgatā. Dhīrāti dhitisampannā. Byattāti paravādamaddanasamatthena veyyattiyena samannāgatā. Bahussutāti bāhusaccavanto. Vādinoti vādimaggakusalā. Sammatāti bahuno janassa sādhusammatā. Paṇḍitādiākāraparicchedanti tesaṃ tevijjānaṃ paṇḍitākārādiākāraparicchedaṃ. Ākārasaddo kāraṇapariyāyo, paricchedasaddo parimāṇatthoti āha ‘‘ettakena kāraṇenā’’ti.
“如”这个词,指的是以某种方式、以某种原因,这就是它的意思。所以注释里说“如这个词是表示原因的”。说了“从两方面”之后,为了具体说明这两方面,就说“从母方和从父方”。为了说明依这两方面而有的清净出身,就说了“若他的母亲……”等等。在世间,即使不是亲生父母,也可以被称为父母,但这里要说明的是,只有以亲生孩子的方式才算是,所以说了“清净受胎者”。执持、孕育胎儿的地方叫“执持”,也就是名为胎藏的母腹部位。因为它以消化所吃食物的方式执持、不丢弃,所以叫“执持”,也就是业生的火界。
Yathāti yenākārena, yena kāraṇenāti attho. Tenāha ‘‘yathāti kāraṇavacana’’nti. ‘‘Dvīhipi pakkhehī’’ti vatvā te pakkhe sarūpato dassento ‘‘mātito ca pitito cā’’ti āha. Tesaṃ pakkhānaṃ vasenassa sujātataṃ dassetuṃ ‘‘yassa mātā’’tiādi vuttaṃ. Janakajanikābhāvena vināpi loke mātāpitusamaññā dissati, idha pana sā orasaputtavaseneva icchitāti dassetuṃ ‘‘saṃsuddhagahaṇiko’’ti vuttaṃ. Gabbhaṃ gaṇhāti dhāretīti gahaṇī, gabbhāsayasaññito mātukucchippadeso. Yathābhuttassa āhārassa vipācanavasena gaṇhanato achaḍḍanato gahaṇī, kammajatejodhātu.
父亲和母亲合起来叫“父母”,父母的父亲是“祖父”,祖父们的配对是“祖父对”,所以这里的意思应该理解为“直到第七代祖父对,即祖父的双数组合”。不过《义注》不取双数组合,而是说“yuga 指寿命的长度”,并且对 yuga 这个词给出了义注的解释:“祖父本身就是祖父代”。这里提到“先人”时说“男子”,应当理解为以最简略的方式举出,这样才能和经文里“从母方”的说法相呼应。“未被诽谤”就是没有诽谤。“未被抛弃”是指在净信施食等场合没有被丢弃。为了说明“以种姓之说”是表示原因的具格用法,所以说了“以什么原因”等话。在这里,通过“从两方……直到祖父七代”这句话,表明了这位婆罗门没有出身方面的缺陷,因为提到了清净受胎。“未被诽谤”这一说法表明没有行为上的过失。因为即使出身清净的众生,也会因行为过失而遭到唾弃。“未被责难”这一说法表明没有不恰当的交往。因为由于不恰当的交往,即使出身清净、没有行为过失的众生也会遭到辱骂。
Pitā ca mātā ca pitaro, pitūnaṃ pitaro pitāmahā, tesaṃ yugo pitāmahayugo, tasmā ‘‘yāva sattamā pitāmahayugā pitāmahadvandā’’ti evamettha attho daṭṭhabbo. Aṭṭhakathāyaṃ pana dvandaṃ aggahetvā ‘‘yuganti āyuppamāṇaṃ vuccatī’’ti vuttaṃ. Yuga-saddassa ca atthakathā dassitā ‘‘pitāmahoyevapitāmahayuga’’nti. Pubbapurisāti purisaggahaṇañcettha ukkaṭṭhaniddesavasena katanti daṭṭhabbaṃ. Evañhi ‘‘mātito’’ti pāḷivacanaṃ samatthitaṃ hoti. Akkhittoti akkhepo. Anavakkhittoti saddhathālipākādīsu anavakkhitto na chaḍḍito. Jātivādenāti hetumhi karaṇavacananti dassetuṃ ‘‘kena kāraṇenā’’tiādi vuttaṃ. Ettha ca ‘‘ubhato…pe… pitāmahayugā’’ti etena brāhmaṇassa yonidosābhāvo dassito saṃsuddhagahaṇikatākittanato. ‘‘Akkhitto’’ti iminā kiriyāparādhābhāvo. Saṃsuddhajātikāpi hi sattā kiriyāparādhena khepaṃ pāpuṇanti. ‘‘Anupakkuṭṭho’’ti iminā ayuttasaṃsaggābhāvo. Ayuttasaṃsaggañhi paṭicca sattā suddhajātikā kiriyāparādharahitāpi akkosaṃ labhanti.
那是指责许多的话。转动咒语,就是念诵吠陀,意思是学习。持守咒语,就是把已经学过的咒语无遗漏地放在心里。
Tanti garahāvacanaṃ. Mante parivattetīti vede sajjhāyati, pariyāpuṇātīti attho. Mante dhāretīti yathāadhīte mante asammuṭṭhe katvā hadaye ṭhapeti.
通过口唇动作的方式,也就是通过确定词义的方式。在“具有词汇集与仪轨的”这一说法中,以能说与所说的关系,对意义和声音加以分析、分解、分别显示,这就叫“词汇集”(nikhaṇḍu);这里把kha音变成gha音,所以说成“nighaṇḍu”。所谓“仪轨”(keṭubha),是因为“kiṭati”能推动、引出动作等的分类,或者因为它毫无遗漏地完全涵盖而使之圆满。它是同义表达的阐明者,也就是显示同义词的说明,意思是:对每一个意义,能显示多种同义的表达。这只是一个举例,因为这部著作也以说明一词多义的方式展开。以言语分别等为特相的动作,依此来安排、区分,所以叫“动词分别”(kiriyākappo);而它又依据音素、词、关联、词义等种种分类而有许多分别,所以说“动词分别的种种分别”。这是就根本的《动词分别论》而说的,那部论范围广大,有十万量度之多,名为阿阇梨等论著。依据处所、工具等的分类,以及词源分析的分类,字母由此而被区分,所以叫“字母分类”,即语法与词源之学。这些是就四种吠陀而说的。
Oṭṭhapahatakaraṇavasenāti atthāvadhāraṇavasena. Sanighaṇḍukeṭubhānanti ettha vacanīyavācakabhāvena atthaṃ saddañca khaṇḍati bhindati vibhajja dassetīti nikhaṇḍu, so eva idha kha-kārassa gha-kāraṃ katvā ‘‘nighaṇḍū’’ti vutto. Kiṭati gameti kiriyādivibhāgaṃ, taṃ vā anavasesapariyādānato gamento pūretīti keṭubhaṃ. Vevacanappakāsakanti pariyāyasaddadīpakaṃ, ekekassa atthassa anekapariyāyavacanavibhāvakanti attho. Nidassanamattañcetaṃ anekesampi atthānaṃ ekasaddavacanīyatāvibhāvanavasenapi tassa ganthassa pavattattā. Vacībhedādilakkhaṇā kiriyā kappīyati vikappīyati etenāti kiriyākappo, so pana vaṇṇapadasambandhapadatthādivibhāgato bahukappoti āha ‘‘kiriyākappavikappo’’ti. Idañca mūlakiriyākappaganthaṃ sandhāya vuttaṃ. So hi mahāvisayo satasahassaparimāṇo namācariyādippakaraṇaṃ. Ṭhānakaraṇādivibhāgato nibbacanavibhāgato ca akkharā pabhedīyanti etehīti akkharappabhedā, sikkhāniruttiyo. Etesanti catunnaṃ vedānaṃ.
所谓“句”,有四种或五种。能把这些句讲出来的人,就叫“阐句者”;或者能在吠陀中逐句讲出来的人,也叫“阐句者”。“其余”是指上面没说完的其余文句。到这里,讲完了关于声音的语法之后,又就“语法”这个词说明意义的解释。依靠它来解析、说明各种声音和它们的意思,这就叫“语法”,也就是声音之学。“顺世论”:以此,世间不为未来的利益而努力、精勤,故名“顺世论”。其实,依止这种论说,众生连生起修福的心都不会有。
Padanti catubbidhaṃ, pañcavidhaṃ vā padaṃ, taṃ padaṃ kāyatīti padako, teyeva vā vede padaso kāyatīti padako. Tadavasesanti vuttāvasesaṃ vākyaṃ. Ettāvatā saddabyākaraṇaṃ vatvā puna ‘‘byākaraṇa’’nti atthabyākaraṇamāha. Taṃ taṃ saddaṃ tadatthañca byākaroti byācikkhati etenāti byākaraṇaṃ, saddasatthaṃ. Āyatiṃ hitaṃ tena loko na yatati na īhatīti lokāyataṃ. Tañhi ganthaṃ nissāya sattā puññakiriyāya cittampi na uppādenti.
八十位大声闻是:阿若憍陈如、跋波、跋提、摩诃男、阿说示、那罗迦、耶舍、维摩罗、须婆呼、富楼那、憍梵波提、优楼频螺·迦叶、那提·迦叶、伽耶·迦叶、舍利弗、大目犍连、大迦叶、大迦旃延、大拘絺罗、摩诃劫宾那、大准陀、阿那律、疑离婆多、阿难、难陀迦、帕古、难地亚、金毗罗、跋提、罗睺罗、希瓦利、优波离、达婆、优波斯那、迦提罗卫雅·离婆多、满愿子·曼达尼子、富楼那·苏那巴兰答、苏那·俱胝耳、苏那·拘利婆逹、罗陀、须菩提、央掘摩罗、婆迦梨、迦留陀夷、大优陀夷、毕陵伽·婆蹉、须毗多、童子迦叶、赖吒和罗、鹏耆舍、萨毗耶、塞拉、优波摩那、弥醯、沙伽多、那提迦、小贤跋提、宾头卢·婆罗堕阇、大般陀、周利槃陀伽、婆具罗、军头波陀、达路吉里、耶输陀、阿耆多、提舍·弥勒、富隣尼迦、弥勒、头陀迦、优波斯那、难陀、希摩迦、都提耶、劫波、阇都干耳、善臂、优陀耶、普沙罗、摩伽罗阇、宾祇耶。以上就是八十位大声闻。
Asīti mahāsāvakāti aññāsikoṇḍañño, vappo, bhaddiyo, mahānāmo, assaji, nāḷako, yaso, vimalo, subāhu, puṇṇaji, gavampati, uruvelakassapo, nadīkassapo, gayākassapo, sāriputto, mahāmoggallāno, mahākassapo, mahākaccāno, mahākoṭṭhiko, mahākappino, mahācundo, anuruddho, kaṅkhārevato, ānando, nandako, bhagu, nandiyo, kimilo, bhaddiyo, rāhulo, sīvali, upāli, dabbo, upaseno, khadiravaniyarevato, puṇṇo mantāniputto, puṇṇo sunāparantako, soṇo kuṭikaṇṇo, soṇo koḷiviso, rādho, subhūti, aṅgulimālo, vakkali, kāḷudāyī, mahāudāyī, pilindavaccho, sobhito, kumārakassapo, raṭṭhapālo, vaṅgīso, sabhiyo, selo, upavāṇo, meghiyo, sāgato, nāgito, lakuṇḍakabhaddiyo, piṇḍolo bhāradvājo, mahāpanthako, cūḷapanthako, bākulo, kuṇḍadhāno, dārucīriyo, yasojo, ajito , tissametteyyo, puṇṇako, mettagu, dhotako, upasīvo, nando, hemako, todeyyo, kappo, jatukaṇṇī, bhadrāvudho, udayo, posalo, mogharājā, piṅgiyoti ete asīti mahāsāvakā nāma.
为什么偏偏这些长老被称为“大声闻”呢?因为他们的胜愿极为广大。事实上,两位上首弟子也包含在“大声闻”之中。他们虽然因为声闻波罗蜜智达到顶点,在声闻中证得最上法而居于最高位,但以“胜愿广大”这一点相同,也被称为“大声闻”。而其余那些长老,比起普通声闻,则有更为超胜的广大胜愿。因为他们在莲华上佛的时代就已发愿,因此精通超胜的神通与等至,并具有已开发的四无碍解。诚然,一切阿拉汉都圆满了戒清净等,在四念处中善巧安立其心,如实地修习七觉支,依照道的次第无余断尽一切烦恼,安住于最上果位。然而,就像信解脱者与见至者之间、慧解脱者与俱分解脱者之间,由于前分修习的差别而成就了道修习的差别一样,由于胜愿广大和过去世累积修行的广大,在自己相续中产生了更超胜的功德差别。因此,以戒等功德而成为广大的声闻弟子,就称为“大声闻”。在这些大声闻当中,那些在菩提分法中以主导地位担当重任的正见、正思惟等,由于相应胜愿所引发的、认真而不间断地经过长时间积累的正确修行,使它们的作用与力量得以超胜地完成,依次在智慧与禅定上都达到了最高圆满,以种种功德而特别居于最上之位,这就是舍利弗与目犍连。其余七十八位长老,因为没有达到声闻波罗蜜的顶点、没有获得一切声闻中最上的地位,所以只被称为“大声闻”。而普通声闻,因为不具备胜愿广大和过去世累积修行广大,只被称为“导师的声闻弟子”。他们并不像上首弟子或大声闻那样数量有限,而是有数百、数千之多。
Kasmā panete eva therā ‘‘mahāsāvakā’’ti vuccantīti? Abhinīhārassa mahantabhāvato. Tathā hi dve aggasāvakāpi mahāsāvakesu antogadhā. Te hi sāvakapāramiñāṇassa matthakappattiyā sāvakesu aggadhammādhigamena aggaṭṭhāne ṭhitāpi abhinīhāramahantatāsāmaññena ‘‘mahāsāvakā’’tipi vuccanti, itare pana pakatisāvakehi sātisayaṃ mahābhinīhārā. Tathā hi te padumuttarassa bhagavato kāle katapaṇidhānā, tato eva sātisayaṃ abhiññāsamāpattīsu vasino pabhinnappaṭisambhidā ca. Kāmaṃ sabbepi arahanto sīlavisuddhiādike sampādetvā catūsu satipaṭṭhānesu suppatiṭṭhitacittā satta bojjhaṅge yathābhūtaṃ bhāvetvā maggappaṭipāṭiyā anavasesato kilese khepetvā aggaphale patiṭṭhahanti, tathāpi yathā saddhāvimuttato diṭṭhippattassa, paññāvimuttato ca ubhatobhāgavimuttassa pubbabhāgabhāvanāvisesasiddho maggabhāvanāviseso, evaṃ abhinīhāramahantattapubbayogamahantattā hi sasantāne sātisayassa guṇavisesassa nipphāditattā sīlādīhi guṇehi mahantā sāvakāti mahāsāvakā. Tesuyeva pana ye bodhipakkhiyadhammesu pāmokkhabhāvena dhurabhūtānaṃ sammādiṭṭhisaṅkappādīnaṃ sātisayaṃ kiccānubhāvanipphattiyā kāraṇabhūtāya tajjābhinīhārābhinīhaṭāya sakkaccaṃ nirantaraṃ cirakālasambhāvitāya sammāpaṭipattiyā yathākkamaṃ paññāya samādhismiñca ukkaṭṭhapāramippattiyā savisesaṃ sabbaguṇehi aggabhāve ṭhitā, te sāriputtamoggallānā. Itare aṭṭhasattati therā sāvakapāramiyā matthake sabbasāvakānaṃ aggabhāvena aṭṭhitattā ‘‘mahāsāvakā’’icceva vuccanti. Pakatisāvakā pana abhinīhāramahantattābhāvato pubbayogamahantattābhāvato ca ‘‘satthusāvakā’’icceva vuccanti. Te pana aggasāvakā viya mahāsāvakā viya ca na parimitā, atha kho anekasatā anekasahassā.
“编织”就是年龄。意思是:在最初、中间和最后阶段,无论在哪里都不疲倦、不停滞,把那些教法典籍延续下去、推动下去,这就是年龄。为了说明两个否定词回归到通常的含义,先说了“不是没有编织”,然后为了在那里说明“没有编织”,又说:“所谓没有编织……不能……”
Vayatīti vayo, ādimajjhapariyosānesu katthaci aparikilamanto avitthāyanto te ganthe santāneti paṇetīti attho. Dve paṭisedhā pakatiṃ gamentīti dassetuṃ ‘‘avayo na hotī’’ti vatvā tattha avayaṃ dassetuṃ ‘‘avayo nāma…pe… na sakkotī’’ti vuttaṃ.
这里说的“此处”,是指这部经里。“这个”,是指“远离诸欲……”这一段话。为了证得第三明,修行次第在《清净道论》里已经讲得非常详细了。这里因为不想展开说,只想简略地说,就像《怖畏经》等经里那样,所以只说了“二明”。
Idhāti imasmiṃ sutte. Etanti ‘‘vivicceva kāmehī’’tiādivacanaṃ. Tatiyavijjādhigamāya paṭipattikkamo visuddhimagge (visuddhi. 1.70) sātisayaṃ vitthārito, tathā idha avattukāmatāya bhayabheravasuttādīsu (ma. ni. 1.34 ādayo) viya saṅkhepato ca vattukāmatāya ‘‘dvinnaṃ vijjāna’’micceva vuttaṃ.
“明”:从照破那覆盖宿住随念的愚痴蕴聚这一层含义来说,也叫作“明”。愚痴因为能覆盖,所以称为“暗”,也就是把它看作黑暗。“应当被造作,所以叫‘作’”,像光明那样的作,就是“光明作”,意思是:应当依靠自身诸缘所生的光明体性而令它生起。这个含义——就是这本身所要表达的意思。“称叹语”:就是对这一含义的赞叹之语,因为它能让人了解对治、摧破、转起等殊胜之处。“连接”:就是依称叹而说的那些词,与为显示含义而说的词之间的意义连接。从“无明已被摧破”这一句,应当知道“以照破为含义而称为明”这个意思也被揭示出来了。从“明已生起”这一句,显示出明的对立面是无明,而这种对立关系是以无明应当被断除、明是能断除者的方式显示的。另外两句——“暗已被摧破,光明已生起”——也是这样。“正是这个道理”:就是指如前所说的连接方式。在这里,连接如下——对于这样证得明的人,暗已被摧破、消灭。为什么?因为光明已生起,智慧之光已显现。对于已派遣其心者:是指对已放下心、为证得第一明而派遣其心的人,达到了如愿之义的成就,这里说的就是这个意思。
Vijjāti pubbenivāsappaṭicchādakassa mohakkhandhassa vijjanaṭṭhenapi vijjā. Moho paṭicchādakaṭṭhena tamoti vuccati tamo viyāti katvā. Kātabbato karaṇaṃ, obhāsova karaṇaṃ obhāsakaraṇaṃ, attano paccayehi obhāsabhāvena nibbattetabbaṭṭhenāti attho. Ayaṃ atthoti ayameva adhippetattho. Pasaṃsāvacananti tasseva atthassa thomanāvacanaṃ paṭipakkhavidhamanapavattivisesānaṃ bodhanato. Yojanāti pasaṃsāvasena vuttapadānaṃ atthadassanavasena vuttapadassa ca yojanā. Avijjā vihatāti etena vijjanaṭṭhena vijjāti ayampi attho dīpitoti daṭṭhabbaṃ. Yasmā vijjā uppannāti etena vijjāpaṭipakkhā avijjā, paṭipakkhatā cassā pahātabbabhāvena vijjāya ca pahāyakabhāvenāti dasseti. Itarasmimpi padadvayeti ‘‘tamo vihato, āloko uppanno’’ti padadvayepi. Eseva nayoti yathāvuttayojanaṃ atidisati. Tatthāyaṃ yojanā – evaṃ adhigatavijjassa tamo vihato viddhasto. Kasmā? Yasmā āloko uppanno ñāṇāloko pātubhūtoti. Pesitattassāti yathādhippetatthasiddhippattiṃ vissaṭṭhacittassa, paṭhamavijjādhigamāya pesitacittassāti vuttaṃ hoti.
“以观为基础”这句话,是用来说明那个禅那心具有顺抉择分性。观有三种,按修观者的类别来区分。大菩萨和辟支菩萨的观,因为是由思所成智培育起来的,所以是自觉智;其他人的观,因为是由闻所成智培育起来的,所以是从他人的教导而生。这种观在《清净道论》里,以“除了非想非非想处,从其余色界、无色界禅那中的任何一种出定之后……”等等方式,通过无色门,或者通过所说的那些界摄门中的任意一门,以多种方式详细阐明。然而大菩萨的观,以二十四亿百千种门类展开分类,具有种种方式,能使作为一切知智所依、圣道智近依的前分智之核心成熟,这种观极其甚深、微细、极微妙,不共于他人,在注疏中被称为“大金刚智”。由这种观的现起分类,以二十四亿百千种分类为基础而入定,就称为世尊每日所运用的、数目达二十四亿百千种的等至。这种诸佛的观行之理,在《胜义灯》的《清净道论》复注中已经开示,有意者应当从那里了解。而在这里,是就声闻的观行而说“以观为基础”。
Vipassanāpādakanti iminā tassa jhānacittassa nibbedhabhāgiyatamāha. Vipassanā tividhā vipassakapuggalabhedena. Mahābodhisattānañhi paccekabodhisattānañca vipassanā cintāmayañāṇasaṃvaḍḍhitattā sayambhuñāṇabhūtā, itaresaṃ sutamayañāṇasaṃvaḍḍhitattā paropadesasambhūtā. Sā ‘‘ṭhapetvā nevasaññānāsaññāyatanaṃ avasesarūpārūpajjhānānaṃ aññatarato vuṭṭhāyā’’tiādinā anekadhā arūpamukhavasena catudhātuvavatthāne vuttānaṃ tesaṃ tesaṃ dhātupariggahamukhānaṃ aññataramukhavasena ca anekadhāva visuddhimagge (visuddhi. 1.306) nānānayato vibhāvitā. Mahābodhisattānaṃ pana catuvīsatikoṭisatasahassamukhena pabhedagamanato nānānayaṃ sabbaññutaññāṇasannissayassa ariyamaggañāṇassa adhiṭṭhānabhūtaṃ pubbabhāgañāṇagabbhaṃ gaṇhāpentaṃ paripākaṃ gacchantaṃ paramagambhīraṃ saṇhasukhumataraṃ anaññasādhāraṇaṃ vipassanāñāṇaṃ hoti, yaṃ aṭṭhakathāsu ‘‘mahāvajirañāṇa’’nti vuccati. Yassa ca pavattivibhāgena catuvīsatikoṭisatasahassappabhedassa pādakabhāvena samāpajjiyamānā catuvīsatikoṭisatasahassasaṅkhā devasikaṃ satthu vaḷañjanakasamāpattiyo vuccanti, svāyaṃ buddhānaṃ vipassanācāro paramatthamañjūsāyaṃ visuddhimaggasaṃvaṇṇanāyaṃ (visuddhi. mahāṭī. 1.144) dassito, atthikehi tato gahetabboti. Idha pana sāvakānaṃ vipassanācāraṃ sandhāya ‘‘vipassanāpādaka’’nti vuttaṃ.
当然,下位道智也是断尽诸漏的智,但只有最上道智才能毫无剩余地断尽它们,所以说“为了阿罗汉道智”。所谓“由灭尽诸漏”,就是彻底无余地断除诸漏。为了说明“于漏尽之智即是漏尽智”,先说了“于此,有此智”,然后说“khaye”是依处格,不是所缘格,因此说“因包含于彼中故”。“引导向面前”就是引出面前,让听闻朝向那里转起,使道现观得以发生。“此是苦”显示那位比丘当时已亲自把握苦圣谛。“此是苦之量”显示他对苦作了界定性的把握。“无过于此”显示他对苦作了无余的把握。因此说“一切苦谛……”等。“以通达自相故”就是以不迷谬的方式通达被称为自性的特相。而“不迷谬通达”是指:当那智生起后,对于苦谛的自相等辨别不再有迷谬,如此而转起。因此说“如实地了知”。苦从彼生起,故为苦集。到达彼处后,即到达那作为道所缘缘而成为因的涅槃。而“到达”是就具有二者的个人的转起而说。或者,“到达”是获得之因。不转起即不转起之因。或者,诸法于彼中不转起,故为不转起,即涅槃。彼即是苦灭。“令至”即以作证之力而善令获得。
Kāmaṃ heṭṭhimamaggañāṇānipi āsavānaṃ khepanañāṇāni eva, anavasesato pana tesaṃ khepanaṃ aggamaggañāṇenevāti āha ‘‘arahattamaggañāṇatthāyā’’ti. Āsavavināsanatoti āsavānaṃ nissesaṃ samucchindanato. Āsavānaṃ khaye ñāṇaṃ āsavakkhayañāṇanti dassento ‘‘tatra cetaṃ ñāṇa’’nti vatvā ‘‘khaye’’ti ādhāre bhummaṃ, na visayeti dassento ‘‘tattha pariyāpannattā’’ti āha. Abhinīharatīti abhimukhaṃ nīharati, yathā maggābhisamayo hoti, savanaṃ tadabhimukhaṃ pavatteti. Idaṃ dukkhanti dukkhassa ariyasaccassa tadā bhikkhunā paccakkhato gahitabhāvadassanaṃ. Ettakaṃ dukkhanti tassa paricchijja gahitabhāvadassanaṃ. Na ito bhiyyoti tassa anavasesato gahitabhāvadassanaṃ. Tenāha ‘‘sabbampi dukkhasacca’’ntiādi. Sarasalakkhaṇapaṭivedhenāti sabhāvasaṅkhātassa lakkhaṇassa asammohato paṭivijjhanena. Asammohapaṭivedhoti ca yathā tasmiṃ ñāṇe pavatte pacchā dukkhasaccassa sarūpādiparicchede sammoho na hoti, tathā pavatti. Tenevāha ‘‘yathābhūtaṃ pajānātī’’ti. Dukkhaṃ samudeti etasmāti dukkhasamudayo. Yaṃ ṭhānaṃ patvāti yaṃ nibbānaṃ maggassa ārammaṇapaccayaṭṭhena kāraṇabhūtaṃ āgamma. Patvāti ca tadubhayavato puggalassa pavattiyāti katvā vuttaṃ. Patvāti vā pāpuṇanahetu. Appavattinti appavattinimittaṃ. Te vā na pavattanti etthāti appavatti, nibbānaṃ. Tassāti dukkhanirodhassa. Sampāpakanti sacchikiriyāvasena sammadeva pāpakaṃ.
依烦恼来说,就是依被称为漏的烦恼来说。因为诸漏属于苦谛的范畴,其余诸谛也有以漏为因等的一面,所以说“从侧面来说”。显示诸谛,这是句义上的连接。这里举出诸漏,是因为开头就提出了“为了漏尽智”。正如“心从欲漏解脱”等说法,仅以漏解脱之名,就说了一切烦恼的解脱。通过“如实地了知‘这是苦’”等,这里说的是与观混合的道,所以说“讲述了伴随观而达顶点的道”。“对于了知者、看见者”:以此说明了遍知、作证、修习、现观。“解脱”:以此说明了断现观,所以说“以此显示了道刹那”。或者,“对于了知者、看见者”是说明原因的:以了知为因,心从欲漏解脱,这是句义上的连接。因为诸法虽然是同时的,但在俱生刹那中,也可以成立缘与缘所生法的关系。在这里,仅举出“有漏”,就像包含了有贪一样,也含摄了有见,所以应当知道见漏也被包含在内。
Kilesavasenāti āsavasaṅkhātakilesavasena. Yasmā āsavānaṃ dukkhasaccapariyāyo tappariyāpannattā sesasaccānañca taṃsamudayādipariyāyo atthi, tasmā vuttaṃ ‘‘pariyāyato’’ti. Dassento saccānīti yojanā. Āsavānañcettha gahaṇaṃ ‘‘āsavānaṃ khayañāṇāyā’’ti āraddhattā. Tathā hi ‘‘kāmāsavāpi cittaṃ vimuccatī’’tiādinā āsavavimuttisīseneva sabbakilesavimutti vuttā. ‘‘Idaṃ dukkhanti yathābhūtaṃ pajānātī’’tiādinā missakamaggo idha kathitoti ‘‘saha vipassanāya koṭippattaṃ maggaṃ kathesī’’ti vuttaṃ. Jānato passatoti iminā pariññāsacchikiriyābhāvanābhisamayā vuttā. Vimuccatīti iminā pahānābhisamayo vuttoti āha ‘‘iminā maggakkhaṇaṃ dassetī’’ti. Jānatopassatoti vā hetuniddeso. Yaṃ jānanahetu kāmāsavāpi cittaṃ vimuccatīti yojanā. Dhammānañhi samānakālikānampi paccayapaccayuppannatā sahajātakoṭiyā labbhati. Bhavāsavaggahaṇeneva ettha bhavarāgassa viya bhavadiṭṭhiyāpi samavarodhoti diṭṭhāsavassapi saṅgaho daṭṭhabbo.
“生已尽”等语句中,“它的”指省察智。“地”指生起之处。为了说明“那么,它是什么”等问难的用意,开显说“不是它……”。其中,意思是:并非他过去的生已因修道而灭尽。这里说出理由:“因为先前已灭尽”。应连接为:并非他未来的生已灭尽。而说“不是未来的”,是就未来的共同性,以暗示来问难。因此说“因为未来没有努力”。但这里指的是特定的未来,为了断除它,确实有努力可得。因此说“然而,属于道的……”等。在“一蕴有、四蕴有、五蕴有”中,举出三种有,是为了按前述方式显示生已无余灭尽。“那个”指如上所说的生。“他”指漏尽比丘。
Khīṇā jātītiādīhi padehi. Tassāti paccavekkhaṇañāṇassa. Bhūminti pavattiṭṭhānaṃ. Yenādhippāyena ‘‘katamā panassā’’tiādinā codanā katā, taṃ vivaranto ‘‘na tāvassā’’tiādimāha . Tattha na tāvassa atītā jāti khīṇā maggabhāvanāyāti adhippāyo. Tattha kāraṇamāha ‘‘pubbeva khīṇattā’’ti. Na anāgatā assa jāti khīṇāti yojanā. Na anāgatāti ca anāgatabhāvasāmaññaṃ gahetvā lesena codeti. Tenāha ‘‘anāgate vāyāmābhāvato’’ti. Anāgataviseso panettha adhippeto, tassa khepane vāyāmo labbhateva. Tenāha ‘‘yā pana maggassā’’tiādi. Ekacatupañcavokārabhavesūti bhavattayaggahaṇaṃ vuttanayena anavasesato jātiyā khīṇabhāvadassanatthaṃ. Tanti yathāvuttaṃ jātiṃ. Soti khīṇāsavo bhikkhu.
这里说的“梵行住”,就是指在教法中让道的梵行生起,所以说“已住”。正见在四谛中,是以完成遍知等作用的方式而运作的;正思惟等也同样是随顺于苦谛的遍知现观而运作;在其余诸谛中,它们则是以断除现观等方式而运作,这一点很明显。因此说“在四谛中,以四道,依遍知、断除、作证、修习的现观方式”。“凡夫善人等”中的“等”字,包含了七种有学。
Brahmacariyavāso nāma idha maggabrahmacariyassa nibbattanamevāti āha ‘‘parivuttha’’nti. Sammādiṭṭhiyā catūsu saccesu pariññādikiccasādhanavasena pavattamānāya sammāsaṅkappādīnampi dukkhasacce pariññābhisamayānuguṇā pavatti, itaresu ca saccesu nesaṃ pahānābhisamayādivasena pavatti pākaṭā eva. Tena vuttaṃ ‘‘catūsu saccesu catūhi maggehi pariññāpahānasacchikiriyābhāvanābhisamayavasenā’’ti. Puthujjanakalyāṇakādayoti ādi-saddena sattasekhaṃ saṅgaṇhāti.
所谓“如此状态”,就是指这些种类;它们的存在就是“如此状态”,这句话说的就是这个意思。不过,这些种类是圣道作用所成的遍知等,这里指的就是它们,所以说“以如是十六种作用的状态”。因为当人观察道的时候,这些种类依靠道的力量变得明显并现起;而在遍知等作用中,断除才是主要的,其余的都是为了这个目的,所以说“或者为了灭尽烦恼”。也可以说,这是就观察已断除的烦恼而说的。在第二种解释中,“如此状态”是表示来源的格,所以说“从这样的存在”。 “以后”指未来。而这些就是被称为最后一生的五蕴。“已遍知而住”,以此显示它们没有立足处。因为立足处都是以未遍知为根源的。正如所说:“诸比丘,如果对段食有贪、有喜、有渴爱,识就会在那里立足、增长。”因此说“就像断了根的树一样”等等。
Itthattāyāti ime pakārā itthaṃ, tabbhāvo itthattaṃ, tadatthanti vuttaṃ hoti. Te pana pakārā ariyamaggabyāpārabhūtā pariññādayo idhādhippetāti āha ‘‘evaṃsoḷasavidhakiccabhāvāyā’’ti. Te hi maggaṃ paccavekkhato maggānubhāvena pākaṭā hutvā upaṭṭhahanti, pariññādīsu ca pahānameva padhānaṃ tadatthattā itaresanti āha ‘‘kilesakkhayāya vā’’ti. Pahīnakilesapaccavekkhaṇavasena vā etaṃ vuttaṃ. Dutiyavikappe itthattāyāti nissakke sampadānavacananti āha ‘‘itthabhāvato’’ti . Aparanti anāgataṃ. Ime pana carimakattabhāvasaṅkhātā pañcakkhandhā. Pariññātā tiṭṭhantīti etena tesaṃ appatiṭṭhataṃ dasseti. Apariññāmūlakā hi patiṭṭhā. Yathāha ‘‘kabaḷīkāre ce, bhikkhave, āhāre atthi rāgo, atthi nandī, atthi taṇhā, patiṭṭhitaṃ tattha viññāṇaṃ viruḷha’’ntiādi (saṃ. ni. 2.64; kathā. 296; mahāni. 7). Tenevāha – ‘‘chinnamūlakā rukkhā viyā’’tiādi.
“谁的”是指凡夫的。因为凡夫的戒有时增长,有时退减。有学圣者则对诸戒圆满实行,至于无学圣者,更不必说了。因此说“漏尽者的”等等。“达到自在”:达到自在的状态。“极善等持”:以最胜果定而真正地等持。“具足坚固慧”:具足最胜果位的慧。“弃舍死魔而住”:因为未来不再有后有,所以这样说。为什么不再有后有呢?回答说“弃舍一切恶法而住”。由于一切可知之法都含摄在四谛之中,所以说“佛陀即是觉了四谛者”。“佛陀的声闻”:作为声闻的觉者尚且礼敬,更何况其他众生?因为其他众生连声闻也应当礼敬。这样,先依正自觉者的角度解释了偈颂的含义,现在为了也依声闻的角度来配合说明其义,所以说“或者”等等。声闻乔达摩也是由口生、由法生、由法所成,与法相关,因为一切圣弟子都被称为世尊的亲生儿子。
Yassāti puthujjanassa. Tassa hi sīlaṃ kadāci vaḍḍhati, kadāci hāyati. Sekkhāpi pana sīlesu paripūrakārinova, asekkhesu vattabbameva natthi. Tenāha ‘‘khīṇāsavassā’’tiādi. Vasippattanti vasībhāvappattaṃ. Suṭṭhu samāhitanti aggaphalasamādhinā sammadeva samāhitaṃ. Dhitisampannanti aggaphaladhitiyā samannāgataṃ. Maccuṃ jahitvā ṭhitanti āyatiṃ punabbhavābhāvato vuttaṃ. Kathaṃ punabbhavābhāvoti āha ‘‘sabbe pāpadhamme pajahitvā ṭhita’’nti. Sabbassapi ñeyyadhammassa catusaccantogadhattā vuttaṃ ‘‘buddhanti catusaccabuddha’’nti. Buddhasāvakāti sāvakabuddhā namassanti, pageva itarā pajā. Itarā hi pajā sāvakepi namassanti. Iti ettakena ṭhānena sammāsambuddhassa vasena gāthānaṃ atthaṃ vatvā idāni sāvakassapi vasena atthaṃ yojetvā dassetuṃ ‘‘atha vā’’tiādi vuttaṃ. Sāvakopi gotamo mukhanibbattena sampattena sambandhena, yato sabbepi ariyasāvakā bhagavato orasaputtāti vuccantīti.
“已住”就是住处,已住的蕴相续,所以说“已住的蕴相续”。“知”和“了知”这两种读法,都只是说明宿住智的作用已经成就。因为同属一身、同一想的状态有共通性,韦哈巴喇天的众生也归摄在这里面,所以只说“六欲界,九梵天”。其余的天众因为数量少,所以没有说。也应该知道,因为对某些人来说它们不是所缘境,所以不提及。“生由它灭尽”就是生尽,也就是阿拉汉果,所以说“证得阿拉汉果”。本来应该说“以通智”,因为省略了 yakāra 而说成“通智”,所以解释为“知已”。“以作用终了故”:就是通过四种道所应作的十六种作用到达终点。“已究竟”:就是终结、完毕的意思。“具足牟尼行”:就是以身牟尼等而具足。“说已说”:就是宣说已经说过的。“从自证知故”:以此表明他们获得了那些明。
Nivussatīti nivāso, nivuttho khandhasantānoti āha ‘‘nivutthakkhandhaparampara’’nti. Aveti, avedīti pāṭhadvayenapi pubbenivāsañāṇassa kiccasiddhiṃyeva dasseti. Ekattakāyaekattasaññibhāvasāmaññato vehapphalāpi ettheva saṅgahaṃ gacchantīti ‘‘cha kāmāvacare, nava brahmaloke’’icceva vuttaṃ. Itare pana apacurabhāvato na vuttā. Ekaccānaṃ avisayabhāvato ca avacanaṃ daṭṭhabbaṃ. Jāti khīyati etenāti jātikkhayo, arahattanti āha ‘‘arahattaṃ patto’’ti. ‘‘Abhiññāyā’’ti vattabbe yakāralopena ‘‘abhiññā’’ti niddeso katoti āha ‘‘jānitvā’’ti. Kiccavosānenāti catūhi maggehi kattabbassa soḷasavidhassa kiccassa pariyosānena. Vositoti pariyosito, niṭṭhitoti attho. Moneyyena samannāgatoti kāyamoneyyādīhi samannāgato. Lapitaṃ lapatīti lapitalāpano. Attapaccakkhato ñatvāti iminā tesaṃ vijjānaṃ paṭiladdhabhāvaṃ dīpeti.
第九 生闻经的注释
9. Jāṇussoṇisuttavaṇṇanā
60第九段里说的“这是应施之法的名称”,是指举行供养的人针对应当布施的应施之法而说的,因为在他处经文中,仅仅用“应施之法”这个词就已经把它包含进去了。“亡者食”,是指为亡者而应布施的食物,也就是所说的祖先祭食。“殊胜之人”,是指特别的人,意思是上等的人。“这一切都是布施”,是指前面所说的那种分类的布施,也就是以祭祀、信心等为布施。
60. Navame deyyadhammassetaṃ nāmanti yāgaṃ karontena dātabbadeyyadhammaṃ sandhāya vadati tadaññassa pāḷiyaṃ deyyadhammaggahaṇeneva gahitattā. Matakabhattanti matake uddissa dātabbabhattaṃ, pitupiṇḍanti vuttaṃ hoti. Varapurisānanti visiṭṭhapurisānaṃ, uttamapurisānanti attho. Sabbametaṃ dānanti yathāvuttabhedaṃ yaññasaddhādidānaṃ.
第十 伤歌逻经注疏
10. Saṅgāravasuttavaṇṇanā
61第十,对旧的象棚等建筑进行修缮、重新恢复原状,这叫“旧修整”;做这件事的人,就叫“旧修整者”。“于外道教法”,是指世尊教法之外的其他外道教法。“一切四杀”等说法中,在一切二足、四足等各类众生里,每一种各杀四个众生来祭祀,这种祭典就叫“一切四杀”。其余各项也应按这个方式理解。“谁的或者他的”,这是属格用于从格义,所以解释说“从谁或从谁”。“如是此者”这里,“assu”只是一个语气词,所以解释说“即便如此,此”。
61. Dasame jiṇṇānaṃ hatthisālādīnaṃ paṭisaṅkharaṇaṃ puna pākatikakaraṇaṃ jiṇṇapaṭisaṅkharaṇaṃ , tassa kārako jiṇṇapaṭisaṅkharaṇakārako. Bāhirasamayeti satthusāsanato bāhire aññatitthiyasamaye. Sabbacatukkenātiādīsu sabbesu dvipadacatuppadādibhedesu pāṇesu ekekasmiṃ cattāro cattāro pāṇe vadhitvā yajitabbaṃ yaññaṃ sabbacatukkaṃ nāma. Sesesupi iminā nayena attho veditabbo. Yassa vā tassa vāti nissakke sāmivacananti āha ‘‘yasmā vā tasmā vā’’ti. Evamassāyanti ettha assūti nipātamattanti āha ‘‘evaṃ santepi aya’’nti.
“增长”是指建立、使确立。它是道梵行所包含的根本和基础,也就是属于梵行范畴的基础。因此说“称为阿罗汉道的”等等。这里应当理解为:通过最高程度的说明,实际上只取了阿罗汉道本身。它以所缘亲依止的方式,是最高的基础。
Vaḍḍhentoti paṭṭhapento. Maggabrahmacariyassa ogadhaṃ mūlaṃ patiṭṭhābhūtaṃ brahmacariyogadhaṃ. Tenāha ‘‘arahattamaggasaṅkhātassā’’tiādi. Ukkaṭṭhaniddesena cettha arahattamaggasseva gahaṇaṃ katanti daṭṭhabbaṃ. Uttamaṃ patiṭṭhābhūtaṃ ārammaṇūpanissayabhāvena.
“少侍奉”这个词,是因为“以少量的侍奉者等而有利益”,把 ttha 转成 ṭṭha 构成的。因此说“在那里,众多……”等。“在那里”就是在那个行道中。“少勤勇”是说这个的精进极少。“应称赞”就是值得称赞。“我将令这个被说”就是我要通过这位婆罗门令其被说。
Appehi veyyāvaccakarādīhi attho etissāti appaṭṭhā ttha-kārassa ṭṭha-kāraṃ katvā. Tenāha ‘‘yattha bahū’’tiādi. Yatthāti yassaṃ paṭipadāyaṃ . Appo samārambho etassāti appasamārambho. Pāsaṃsāti pasaṃsārahā. Etaṃ yeva kathāpessāmīti eteneva brāhmaṇena kathāpessāmi.
以睡眠,就是以睡觉。以放逸,是因为在醒觉等事上不努力,所以是具有忘失正念这一特征的放逸。以对治消除的方式,就是以除去对立面的方式。同样地,世尊和教法的对立面就是外道,由于把他们除去,所以叫神变。因为他们通过除去见,以及没有能力显示自己的见,就被神通、告知、教诫所除去、所消除。或者,“paṭi”这个词表示“之后”的意思,就像在“在他进入时,另一位婆罗门来了”等语句中那样。因此,心已得定、已远离随烦恼、所作已办之后,应当行持、应当转起,所以叫神变。或者,自己的随烦恼被第四禅那和道除去之后,再作除去,就是神变。神通、告知、教诫,是已离随烦恼、所作已办者为利益众生而再次转起的;在除去自己的随烦恼之后,又成为除去其他众生随烦恼的,所以是神变。神变本身就是神变。或者在神变,也就是神通、告知、教诫这一集合中,每一个都叫神变。又或者,神变就是第四禅那和道,因为它们能除去对立面;在它们之中生起的,或者从它们而来的,就是神变。
Soppenāti niddāya. Pamādenāti jāgariyādīsu ananuyuñjanato sativippavāsalakkhaṇena pamādena. Paccanīkapaṭiharaṇavasenāti paṭipakkhāpanayanavasena. Tathā hi bhagavato ca sāsanassa ca paṭipakkhā titthiyā, tesaṃ haraṇato paṭihāriyaṃ. Te hi diṭṭhiharaṇavasena diṭṭhippakāsane asamatthabhāvena ca iddhiādesanānusāsanīhi haritā apanītā hontīti. ‘‘Paṭī’’ti vā ayaṃ saddo ‘‘pacchā’’ti etassa atthaṃ bodheti ‘‘tasmiṃ paṭipaviṭṭhasmiṃ, añño āgañchi brāhmaṇo’’tiādīsu (su. ni. 985; cūḷani. vatthugāthā 4) viya, tasmā samāhite citte vigatūpakkilese katakiccena pacchā haritabbaṃ pavattetabbanti paṭihāriyaṃ, attano vā upakkilesesu catutthajjhānamaggehi haritesu pacchāharaṇaṃ paṭihāriyaṃ, iddhiādesanānusāsaniyo ca vigatūpakkilesena katakiccena ca sattahitatthaṃ puna pavattetabbā, haritesu ca attano upakkilesesu parasattānaṃ upakkilesaharaṇāni hontīti paṭihāriyāni bhavanti, paṭihāriyameva pāṭihāriyaṃ. Paṭihāriye vā iddhiādesanānusāsanisamudāye bhavaṃ ekekaṃ pāṭihāriyanti vuccati. Paṭihāriyaṃ vā catutthajjhānaṃ maggo ca paṭipakkhaharaṇato, tattha jātaṃ nimittabhūte, tato vā āgatanti pāṭihāriyaṃ.
“以到来的相”是指以已现起的行相来观察。这个道理在其余各处也一样。“一位国王”是指南方摩度罗的统治者,一位般度王。“你的心也是如此”,意思是你的心正以这种方式运作。因为它是那样运作的,所以说“或喜悦”等。这是为了通过一般性的说明来确立具体情形,才这样说的。“你的心如此”,这只是显示心的喜悦等状态,并不是在显示他因何喜悦或因何忧伤。这里取“喜悦”,就显示了与喜悦同组的贪等以及信等;取“忧伤”,就显示了嗔等。“第二句”是指“此亦你的心”这一句。这里的“iti”一词是表示示例的意思,就像在“迦旃延,这是一端”等经文里那样。因此说“思惟此义及彼义”。“pi”一词是总结所述内容的意思。
Āgatanimittenāti āgatākārasallakkhaṇavasena. Esa nayo sesesupi. Eko rājāti dakkhiṇamadhurādhipati eko paṇḍurājā. Evampi te manoti iminā ākārena tava mano pavattoti attho. Tena pakārena pavattoti āha ‘‘somanassito vā’’tiādi. Sāmaññajotanā visese avatiṭṭhatīti adhippāyenevaṃ vuttaṃ. ‘‘Evaṃ tava mano’’ti idañca manaso somanassitatādimattadassanaṃ, na pana yena so somanassito vā domanassito vā, taṃdassanaṃ. Somanassaggahaṇena cettha tadekaṭṭhā rāgādayo saddhādayo ca dassitā honti, domanassaggahaṇena dosādayo. Dutiyanti ‘‘itthampi te mano’’ti padaṃ. Itipīti ettha iti-saddo nidassanattho ‘‘atthīti kho, kaccāna, ayameko anto’’tiādīsu (saṃ. ni. 2.15; 3.90) viya. Tenāha ‘‘imañca imañca atthaṃ cintayamāna’’nti. Pi-saddo vuttatthasampiṇḍanattho.
听到正在说话的人的声音,就是听到了他们说话的声音。依据那个,就是依据他所思维的内容。以判决者,就是指作出裁决的人。
Kathentānaṃ sutvāti kathentānaṃ saddaṃ sutvā. Tassa vasenāti tassa vitakkitassa vasena. Aṭṭakārakenāti vinicchayakārakena.
“不知圣者”的意思是:不知道圣者的道心与果心。因为那些道心与果心是他自己还没有证得的,所以即使有他心通也无法了知它们;但其他的心,他还是能知道的。“下者不知上者之心”等说法,也应当理解为是就道心与果心而说的。因为入流者等圣者,能够用正确的他心通了知由他人所生起的、与自己已证得相同等级的道与果,却不能了知自己尚未证得的。为了说明所有圣者都能因为已经证得而进入属于自己的果定,所以说了“在这些之中……”等话。如果有人这样怀疑:既然圣者能进入自己已证得的果定,那么上位的圣者是不是也能像进入世间定那样,因为已经证得而进入下位的果呢?为了排除这个疑问,才说“上者不入下者”。
Na ariyānanti ariyānaṃ maggaphalacittaṃ na jānātīti attho. Tañhi tena anadhigatattā cetopariyañāṇenapi na sakkā viññātuṃ, aññaṃ pana cittaṃ jānātiyeva. Heṭṭhimo uparimassa cittaṃ na jānātītiādīnipi maggaphalacittameva sandhāya vuttānīti veditabbāni. Sotāpannādayopi hi attanā adhigatameva maggaphalaṃ parehi uppāditaṃ sammā cetopariyañāṇena jānituṃ sakkonti, na attanā anadhigataṃ. Sabbepi ariyā attano phalaṃ samāpajjanti adhigatattāti dassento ‘‘etesu cā’’tiādimāha. Yadi ariyā attanā adhigataphalaṃ samāpajjanti, uparimāpi heṭṭhimaṃ phalaṃ samāpajjanti adhigatattā lokiyasamāpattiyo viyāti kassaci āsaṅkā siyā, tannivattanatthamāha ‘‘uparimo heṭṭhimaṃ na samāpajjatī’’ti.
上位者指的是斯陀含等圣者。下位者指的是须陀洹果等。不入的意思是说,即使已经证得了下位的果,也不会进入那种果定。为什么?论师说出“因为他们……”等话作为理由。意思是说,那些斯陀含等上位圣者的下位果定,只在那些下位圣者身上生起,不会在上位圣者身上生起。由此说明,下位的果心不会在上位圣者心中生起。为什么?因为已经进入另一种补特伽罗的状态,所以已经止息了。因此应当看到,所谓“上位圣者进入下位果定,就像进入世间定那样,因为自己已经证得”这个说法,其理由是站不住脚的。因为在世间禅那中,并不存在所谓进入另一种补特伽罗状态这回事,因为没有差别。但在这里,由于没有彻底断除业与烦恼的灭尽方式不同,就像凡夫一样,须陀洹等与斯陀含等之间确实存在进入另一种补特伽罗状态的差别。因此,那些下位的果法被上位的道法所遮止,就像被对立面所制伏一样,达到了不再生起的状态。所以说“因为止息了”。
Uparimoti sakadāgāmiādiariyapuggalo. Heṭṭhimanti sotāpattiphalādiṃ. Na samāpajjatīti satipi adhigatatte na samāpajjati. Kasmāti ce? Kāraṇamāha ‘‘tesañhī’’tiādi, tesaṃ sakadāgāmiādīnaṃ heṭṭhimā heṭṭhimā phalasamāpatti tesu tesuyeva heṭṭhimesu ariyapuggalesu pavattati, na uparimesūti attho. Iminā heṭṭhimaṃ phalacittaṃ uparimassa na uppajjatīti dasseti. Kasmāti ce? Puggalantarabhāvūpagamanena paṭippassaddhattā. Etena uparimo ariyo heṭṭhimaṃ phalasamāpattiṃ samāpajjati attanā adhigatattā yathā taṃ lokiyasamāpattinti evaṃ pavatto hetu byabhicāritoti daṭṭhabbaṃ. Na hi lokiyajjhānesu puggalantarabhāvūpagamanaṃ nāma atthi visesābhāvato, idha pana asamugghāṭitakammakilesanirodhanena puthujjanehi viya sotāpannassa sotāpannādīhi sakadāgāmiādīnaṃ puggalantarabhāvūpagamanaṃ atthi. Yato heṭṭhimā heṭṭhimā phaladhammā uparūparimaggadhammehi nivattitā paṭipakkhehi viya abhibhūtā appavattidhammataṃyeva āpannā. Teneva vuttaṃ ‘‘paṭippassaddhattā’’ti.
另外,善行的生起是一回事,异熟的生起又是另一回事;而且因为出世间善法的果是无间的,所以从下位到上位,就像投生到另一个存在一样。诸圣者正是因为各自对应的果,才得到入流者等名称。如果他们同时也具有别的果,那么他们入流者等的名称就不确定了。或者说,将每一位圣者各自的果视为相似,所以上位者具有下位果的丝毫可能都不存在,更不用说进入那个果定了,应当这样理解。而下位的入流者等圣者,也不会进入上位的一来果等,因为他们还没有证得。既然不可能进入尚未证得的定,所以在这里应当得出结论:一切圣者都只进入属于自己的果定。
Apica kusalakiriyappavatti nāma aññā, vipākappavatti ca aññāti anantaraphalattā ca lokuttarakusalānaṃ heṭṭhimato uparimo bhavantaragato viya hoti. Taṃtaṃphalavaseneva hi ariyānaṃ sotāpannādināmalābho. Te sace aññaphalasamaṅginopi honti, sotāpannādināmampi tesaṃ avavatthitaṃ siyā. Tassa tassa vā ariyassa taṃ taṃ phalaṃ sadisanti katvā na uparimassa heṭṭhimaphalasamaṅgitāya lesopi sambhavati, kuto tassā samāpajjananti daṭṭhabbaṃ. Heṭṭhimā ca sotāpannādayo uparimaṃ sakadāgāmiphalādiṃ na samāpajjanti anadhigatattā. Na hi anadhigataṃ samāpattiṃ samāpajjituṃ sakkā, tasmā sabbepi ariyā attanoyeva phalaṃ samāpajjantīti niṭṭhamettha gantabbaṃ.
“转起”是指成为转起者,也就是以转起的方式发生,这就是它的意思。“这样”是指依照所教导的教诫,按照规则和遮止的方式,对所转起的行相加以把握。而所谓的正思惟,是通过显示邪思惟的转起方式来转起的。在这里,为了阐明功德和过患,说的是“无常想”,而不是“常想”,这就是它的意思。之所以取用“唯”这个字,是为了遮遣相反的情况。这里取用“唯”字的含义和作用,也应当依照前面所说的方式来理解。对“此”的取用,也是同样的道理。“五欲染”应当看作只是一个例子,因为想要断除的是其他的贪、嗔等烦恼;而断除五欲染,正是以断除这些其他贪等为方法。正如所说的,就像通过先排出腐肉来释放坏血的方法一样。“唯出世间法”这一限定,由于是遮遣性的,应当理解为旨在遮止有过失的法,因为其他那些无过失的法,作为证得它的方法和功德,并不成为障碍。
Pavattentāti pavattakā hutvā, pavattanavasenāti attho. Evanti yathānusiṭṭhāya anusāsaniyā vidhivasena paṭisedhavasena ca pavattitākāraparāmasanaṃ. Sā ca sammāvitakkā nāma micchāvitakkānañca pavattiākāradassanavasena pavattati. Tattha ānisaṃsassa ādīnavassa ca vibhāvanatthaṃ aniccasaññameva, na niccasaññanti attho. Paṭiyoginivattanatthañhi eva-kāraggahaṇaṃ. Idhāpi evasaddaggahaṇassa attho payojanañca vuttanayeneva veditabbaṃ. Idaṃ-gahaṇepi eseva nayo. Pañcakāmaguṇarāganti nidassanamattaṃ daṭṭhabbaṃ tadaññarāgassa dosādīnañca pahānassa icchitattā tappahānassa ca tadaññarāgādikhepassa upāyabhāvato. Tathā vuttaṃ duṭṭhalohitavimocanassa pubbaduṭṭhamaṃsakhepanūpāyatā viya. Lokuttaradhammamevāti avadhāraṇaṃ paṭikkhepabhāvato sāvajjadhammanivattanaparaṃ daṭṭhabbaṃ, tassa adhigamūpāyānisaṃsabhūtānaṃ tadaññesaṃ anavajjadhammānaṃ nānantariyabhāvato.
有一种明咒,类似如意宝珠,在世间被称为“如意宝”。这段话就是为了说明:依靠这种明咒,能够了知他人的心。有人说,修成这种明咒的人,在适当的地方和时间诵咒之后,如果想了解某人的心,就通过观察对方可见的手相等特征,来推断他内心的动向,然后说出来。另一些人则说,是让对方发出声音,再通过辨析其中字母的特征来了知。
Cintāmaṇikavijjāsarikkhakatanti iminā ‘‘cintāmaṇī’’ti evaṃ laddhanāmā loke ekā vijjā atthi, yāya paresaṃ cittaṃ vijānantīti dīpeti. ‘‘Tassā kira vijjāya sādhako puggalo tādise desakāle mantaṃ parijappitvā yassa cittaṃ jānitukāmo, tassa diṭṭhahatthādivisesasañjānanamukhena cittācāraṃ anuminanto kathetī’’ti keci. Apare ‘‘vācaṃ niccharāpetvā tattha akkharasallakkhaṇavasenā’’ti vadanti.
这里所说的“这一切”,指的是像“乔达摩尊者体验了种种神通”这样一类说法所涵盖的全部内容。
Idañcapana sabbanti ‘‘bhavaṃ gotamo anekavihitaṃ iddhividhaṃ paccanubhotī’’tiādinayappavattaṃ sabbampi.