第2品 车匠品巴利
2. Rathakāravaggo
1. 《已知经》的注释巴利
1. Ñātasuttavaṇṇanā
11 在第二经的第一段里,因为“ñāta”就是“paññāta”,所以他说“已知、被了知”。问“对谁不合适”时,他说“对教法”,意思是对教法不合适、不相称。现在为了说明“不随顺”这个词的构词,他说“不随顺于教法,所以是不随顺”。或者,“sāsanassa”就是“教法”的意思。不随顺于教法,所以是不随顺——这里应当这样理解它们的关系。“同类与异类”是指从特征上说的同类与异类。他说“于异补特伽罗”,是没有从特征同类上加以区分就直接说的。他发疯了:据说他决意持戒后,坐在门窗紧闭的室内床上,以妻子为对象修习慈心,结果由慈心为门而生起的贪欲使他失去理智。他想去妻子那里,却没注意到门,甚至想破墙出去,于是猛打墙壁,整夜都在打墙。这里其余的内容很容易理解。巴利
11. Dutiyassa paṭhame ñātoyeva paññātoti āha ‘‘ñāto paññāto’’ti. Kassa ananulomiketi āha ‘‘sāsanassā’’ti, sāsanassa ananulomike appatirūpeti attho. Idāni ananulomikasaddassa nibbacanaṃ dassento ‘‘na anulometīti ananulomika’’nti āha . Sāsanassāti vā sāsananti attho. Sāsanaṃ na anulometīti ananulomikanti evamettha sambandho daṭṭhabbo. Sabhāgavisabhāganti liṅgato sabhāgavisabhāgaṃ. ‘‘Viyapuggale’’ti āhāti liṅgasabhāgehi avisesetvā āha. Ummādaṃ pāpuṇīti so kira sīlaṃ adhiṭṭhāya pihitadvāragabbhe sayanapiṭṭhe nisīditvā bhariyaṃ ārabbha mettaṃ bhāvento mettāmukhena uppannena rāgena andhīkato bhariyāya santikaṃ gantukāmo dvāraṃ asallakkhetvā bhittiṃ bhinditvāpi nikkhamitukāmatāya bhittiṃ paharanto sabbarattiṃ bhittiyuddhamakāsi. Sesamettha suviññeyyameva.
2. 《可忆念经》的注释巴利
2. Sāraṇīyasuttavaṇṇanā
12 在第二部经中说到“四遍清净戒也是依于出家的”,这是在显示:刚刚出家之后,四遍清净戒便已同时受持。说“它们确实是以道为依止的”,意思是:为了证得道而应当修习,所以遍处预备等修行确实是以道为依止的。因此,只要提到道,也就等于提到了它们;因为离开了这些修行,道的证得就不可能。这就是这段话的意趣。巴利
12. Dutiye catupārisuddhisīlampi pabbajjānissitamevāti iminā pabbajjūpagatasamanantarameva catupārisuddhisīlampi samādinnameva hotīti dasseti. Maggasannissitāneva hontīti maggādhigamatthāya paṭipajjitabbattā kasiṇaparikammādīni maggasannissitāneva honti, tasmā maggaggahaṇeneva tesampi gahaṇaṃ veditabbaṃ, tehi vinā maggādhigamassa asambhavatoti adhippāyo.
通过证得最上道,不迷乱的通达达到了顶点,所以在果法上也和在道法上一样,有着更殊胜的不迷乱,因此说“自己证知”,意思就是自己了知。而这样的了知,对他来说就是亲证、自己亲自现前作证,所以说“作证后”。因此注疏说“以自己最殊胜的智慧,亲自证知后”。同样,这种亲证已在他自身中获得,所以说“具足”,也就是“获得后”。巴利
Aggamaggādhigamena asammohappaṭivedhassa sikhāpattattā maggadhammesu viya phaladhammesupi sātisayo asammohoti ‘‘sayaṃ abhiññā’’ti vuttaṃ, sāmaṃ jānitvāti attho. Tathā jānanā panassa sacchikaraṇaṃ attapaccakkhakiriyāti ‘‘sacchikatvā’’ti vuttaṃ. Tenāha ‘‘attanāva abhivisiṭṭhāya paññāya paccakkhaṃ katvā’’ti. Tathā sacchikiriyā cassa attani paṭilābhoti ‘‘upasampajjā’’ti vuttanti āha ‘‘paṭilabhitvā’’ti.
3. 《期望经》的注释巴利
3. Āsaṃsasuttavaṇṇanā
13 在第三经的注释里,“santo”这个词,在“dīghaṃ santassa yojanaṃ”这类语句中,是表示“疲倦”的意思。在“Ayañca vitakko, ayañca vicāro santo honti samitā”这类语句中,是表示“已止灭”的意思。在“Adhigato kho myāyaṃ dhammo, gambhīro duddaso duranubodho santo paṇīto”这类语句中,是表示“属于寂静智的行境”。在“Upasantassa sadā satimato”这类语句中,是表示“烦恼已止息”。在“Santo have sabbhi pavedayanti”这类语句中,是表示“善人”。在“Pañcime, bhikkhave, mahācorā santo saṃvijjamānā”这类语句中,是表示“存在”。在这里也是“存在”的意思,所以说“santo 就是有、可得”。其中,“有”是依照世间的约定说法而存在。这里说的“存在”,是结合人来说的,所以应当知道这只是依世间的通称,而不是依胜义来说。还应把“atthi”看作一个虚词,就像“atthi imasmiṃ kāye kesā”这类语句中那样。巴利
13. Tatiye santoti ettha santa-saddo ‘‘dīghaṃ santassa yojana’’ntiādīsu (dha. pa. 60) kilantabhāve āgato. ‘‘Ayañca vitakko, ayañca vicāro santo honti samitā’’tiādīsu (vibha. 576) niruddhabhāve. ‘‘Adhigato kho myāyaṃ dhammo, gambhīro duddaso duranubodho santo paṇīto’’tiādīsu (dī. ni. 2.67; ma. ni. 1.281; saṃ. ni. 1.172; mahāva. 7-8) santañāṇagocaratāyaṃ. ‘‘Upasantassa sadā satimato’’tiādīsu (udā. 27) kilesavūpasame. ‘‘Santo have sabbhi pavedayantī’’tiādīsu (dha. pa. 151) sādhūsu. ‘‘Pañcime, bhikkhave, mahācorā santo saṃvijjamānā’’tiādīsu (pārā. 195) atthibhāve. Idhāpi atthibhāveyevāti āha ‘‘santoti atthi upalabbhantī’’ti. Tattha atthīti lokasaṅketavasena saṃvijjanti. Atthibhāvo hettha puggalasambandhena vuttattā lokasamaññāvaseneva veditabbo, na paramatthavasena. Atthīti cetaṃ nipātapadaṃ daṭṭhabbaṃ ‘‘atthi imasmiṃ kāye kesā’’tiādīsu (ma. ni. 1.110) viya.
“存在的”就是“可得的”。凡是存在的,就是可得的。因此说“存在的”只是它的另一种说法。“无渴望者”指没有渴求的人。因此说“无希求的”。渴望、希求,就叫“渴望者”。用竹篾、藤条等削制簸箕之类器具的人,是竹藤匠。因为猎杀鹿、鱼等,所以叫猎人,也就是捕鹿的、捕鱼的等等。因为用皮革包覆战车,所以叫车匠,也叫法匠。“腐”是粪便的名称,把粪便清掉的人叫清洁工,也就是清除花的人。巴利
Saṃvijjamānāti upalabbhamānā. Yañhi saṃvijjati, taṃ upalabbhati. Tenāha ‘‘saṃvijjamānāti tasseva vevacana’’nti. Anāsoti patthanārahito. Tenāha ‘‘apatthano’’ti. Āsaṃsati patthetīti āsaṃso. Veṇuvettādivilīvehi suppādibhājanakārakā vilīvakārakā. Migamacchādīnaṃ nisādanato nesādā, māgavikamacchabandhādayo. Rathesu cammena nahanakaraṇato rathakārā, dhammakārā. Puiti karīsassa nāmaṃ, taṃ kusenti apanentīti pukkusā, pupphacchaḍḍakā.
丑陋就是相貌畸形。低矮是因为没有高度,所以位置偏低,也就是身体矮小,因此说“侏儒”。像小块木头、像小瓶子那样走动运转,所以叫侏儒,就是矮个子。眼睛闭上就叫瞎。这种闭眼可以是一只眼,也可以是两只眼,所以说“独眼瞎或双眼瞎”。手的残缺叫曲手,就是手有缺陷。有这种缺陷的人就是曲手者。脚有残缺的人称为跛者。身体下半部分那一侧被破坏,就叫侧毁者,因此说“凳行者”。对于灯,需要拿来点灯用的东西叫灯器,就是油等用具。巴利
Dubbaṇṇoti virūpo. Okoṭimakoti ārohābhāvena heṭṭhimako, rassakāyoti attho. Tenāha ‘‘lakuṇḍako’’ti. Laku viya ghaṭikā viya ḍeti pavattatīti hi lakuṇḍako, rasso. Kaṇati nimīlatīti kāṇo. Taṃ panassa nimīlanaṃ ekena akkhinā dvīhipi cāti āha ‘‘ekakkhikāṇo vā ubhayakkhikāṇo vā’’ti. Kuṇanaṃ kuṇo, hatthavekallaṃ. Taṃ etassa atthīti kuṇī. Khañjo vuccati pādavikalo. Heṭṭhimakāyasaṅkhāto sarīrassa pakkho padeso hato assāti pakkhahato. Tenāha ‘‘pīṭhasappī’’ti. Padīpe padīpane etabbaṃ netabbanti padīpeyyaṃ, telādiupakaraṇaṃ.
不怀渴望,意思是:在灌顶为王这件事上,弟弟不会生起希求,因为兄长还在,弟弟没有这个资格。堪受灌顶的人,就叫应灌顶者;而具有独眼、手残等缺陷的人,就不是应灌顶者。巴利
Āsaṃ na karotīti rajjābhiseke kaniṭṭho patthanaṃ na karoti jeṭṭhe sati kaniṭṭhassa anadhikārattā. Abhisekaṃ arahatīti abhisekāraho, na abhisekāraho kāṇakuṇiādidosasamannāgato.
戒本身并没有所谓“恶”的,所以这里的前缀 du- 是“没有”的意思,因此说“无戒者”。“恶因恶而易作”等句里,pāpa 这个词是下劣的同义词,所以说“低劣法者”。或者,因为戒的违犯而成为恶戒者;因为见的违犯而成为恶法者。或者,因为身、语防护的毁坏而成为恶戒者,因为意防护的毁坏、因为念防护等的毁坏而成为恶法者。因为行为不清净而成为恶戒者,因为意乐不清净而成为恶法者。因为缺少善戒而成为恶戒者,因为具有不善戒而成为恶法者。不净的,就是不清净的。应被疑念记起的行仪,就是“这个人大概做了这件事”——像这样,他人通过疑念而记起他的行仪。因此说“任何……等等”。或者,行仪应被自己通过疑念而记起,这也表明 saṅkassara 一词本身是业成就(被动派生)的意义。又,从主动意义来看:应被自己通过疑念而记起行仪,因此也应理解这里具有主动意义。他见到两三个人在交谈,就怀着疑念而记起、猜疑、奔逐他们的行仪,心想“他们大概在说我的过失吧”——这样,疑念行仪者(saṅkassarasamācāra)的主动意义也应被理解。巴利
Sīlassa duṭṭhu nāma natthi, tasmā abhāvattho idha du-saddoti āha ‘‘nissīlo’’ti. ‘‘Pāpaṃ pāpena sukara’’ntiādīsu (udā. 48; cūḷava. 343) viya pāpa-saddo nihīnapariyāyoti āha ‘‘lāmakadhammo’’ti. Sīlavipattiyā vā dussīlo. Diṭṭhivipattiyā pāpadhammo. Kāyavācāsaṃvarabhedena vā dussīlo, manosaṃvarabhedena, satisaṃvarādibhedena vā pāpadhammo. Asuddhappayogatāya dussīlo, asuddhāsayatāya pāpadhammo. Kusalasīlavirahena dussīlo, akusalasīlasamannāgamena pāpadhammo. Asucīhīti aparisuddhehi. Saṅkāhi saritabbasamācāroti ‘‘imassa maññe idaṃ kamma’’nti evaṃ parehi saṅkāya saritabbasamācāro. Tenāha ‘‘kiñcidevā’’tiādi. Attanāyeva vā saṅkāhi saritabbasamācāroti etenapi kammasādhanataṃyeva saṅkassarasaddassa dasseti. Attano saṅkāya paresaṃ samācārakiriyaṃ sarati āsaṅkati vidhāvatītipi saṅkassarasamācāroti evamettha kattusādhanatāpi daṭṭhabbā. Tassa hi dve tayo jane kathente disvā ‘‘mama dosaṃ maññe kathentī’’ti tesaṃ samācāraṃ saṅkāya sarati dhāvati.
“这样自称的人”:在领筹签等场合,当开始清点“精舍里有多少沙门”时,他先表态说“我也是沙门,我也是沙门”,然后才去领筹签等,所以叫“这样自称沙门的人”。“持陶钵者”:就是持陶土钵的人。“以腐烂的业”:指以染污的业,或者因为毫无功德、缺乏功德的实质,所以内心腐烂。他生起了污秽,因此叫“污秽生者”,注释说“生起了贪等污秽”。另一种解释是:“污物”指混有腐尸的臭水;在这教法里,恶戒者因为令人厌恶,就像混有腐尸的臭水一样。“因无出世间法的亲依止”:是指立足于何处便能获得阿罗汉果,因该立足处已破坏,故这样说。“大戒的圆满行”:若有此所依处,他便能依大戒的圆满行而证得阿拉汉果。巴利
Evaṃpaṭiññoti salākaggahaṇādīsu ‘‘kittakā vihāre samaṇā’’ti gaṇanāya āraddhāya ‘‘ahampi samaṇo, ahampi samaṇo’’ti paṭiññaṃ datvā salākaggahaṇādīni karotīti samaṇo ahanti evaṃsamaṇappaṭiñño. Sumbhakapattadhareti mattikāpattadhare. Pūtinā kammenāti saṃkiliṭṭhakammena, nigguṇatāya vā guṇasāravirahitattā antopūti. Kasambukacavaro jāto sañjāto assāti kasambujātoti āha ‘‘sañjātarāgādikacavaro’’ti. Atha vā kasambu vuccati tintakuṇapakasaṭaṃ udakaṃ, imasmiñca sāsane dussīlo nāma jigucchanīyattā tintakuṇapaudakasadiso, tasmā kasambu viya jātoti kasambujāto. Lokuttaradhammaupanissayassa natthitāyāti yattha patiṭṭhitena sakkā bhaveyya arahattaṃ laddhuṃ, tassā patiṭṭhāya bhinnattā vuttaṃ. Mahāsīlasmiṃ paripūrakāritāyāti yattha patiṭṭhitena sakkā bhaveyya arahattaṃ pāpuṇituṃ, tasmiṃ paripūrakāritāya.
第四部《转轮王经》的注释巴利
4. Cakkavattisuttavaṇṇanā
14 第十四段。“以四种摄事”:就是布施、爱语、利行、同事这四种摄受他人的方式。“转动轮”:指转动命令之轮。或者,这里的“轮”应当理解为宝轮。因为“轮”这个词可以出现在成就、相、车轮、威仪、布施、宝轮、法轮、刀轮等各种意思中。比如在“比丘们,有这四种轮,具备这些轮的天与人……”(A.4.31)中,指的是成就;在“脚掌上生有轮相”(D.2.35;3.204)中,指的是相;在“如车轮跟随拉车者”(Dhp.1)中,指的是车轮;在“四轮九门”(S.1.29)中,指的是威仪;在“布施、享用,不要放逸,为一切众生转动轮”(Jā.1.7.149)中,指的是布施;在“天界宝轮出现了”(D.2.243)中,指的是宝轮;在“我所转动的法轮”(Sn.562)中,指的是法轮;在“被欲望击中的人,轮在头顶旋转”(Jā.1.5.103)中,指的是剃刀轮;在“以轮边为刀刃”(D.1.166)中,指的是武器轮;在“霹雳轮”(D.3.61)中,指的是霹雳环。但在这里,应当理解为宝轮。巴利
14. Catutthe catūhi saṅgahavatthūhīti dānapiyavacanaatthacariyāsamānattatāsaṅkhātehi catūhi saṅgahakāraṇehi. Cakkaṃ vattetīti āṇācakkaṃ pavatteti. Cakkanti vā idha ratanacakkaṃ veditabbaṃ. Ayañhi cakkasaddo sampattiyaṃ, lakkhaṇe, rathaṅge, iriyāpathe, dāne, ratanadhammakhuracakkādīsu ca dissati. ‘‘Cattārimāni, bhikkhave, cakkāni, yehi samannāgatānaṃ devamanussāna’’ntiādīsu (a. ni. 4.31) hi sampattiyaṃ dissati. ‘‘Pādatalesu cakkāni jātānī’’ti (dī. ni. 2.35; 3.204) ettha lakkhaṇe. ‘‘Cakkaṃva vahato pada’’nti (dha. pa. 1) ettha rathaṅge. ‘‘Catucakkaṃ navadvāra’’nti (saṃ. ni. 1.29) ettha iriyāpathe. ‘‘Dadaṃ bhuñja mā ca pamādo, cakkaṃ vattaya sabbapāṇina’’nti (jā. 1.7.149) ettha dāne. ‘‘Dibbaṃ cakkaratanaṃ pāturahosī’’ti (dī. ni. 2.243) ettha ratanacakke. ‘‘Mayā pavattitaṃ cakka’’nti (su. ni. 562) ettha dhammacakke. ‘‘Icchāhatassa posassa, cakkaṃ bhamati matthake’’ti (jā. 1.5.103) ettha khuracakke. ‘‘Khurapariyantena cakkenā’’ti (dī. ni. 1.166) ettha paharaṇacakke. ‘‘Asanivicakka’’nti (dī. ni. 3.61) ettha asanimaṇḍale. Idha panāyaṃ ratanacakke daṭṭhabbo.
那么,怎样才算是一位转轮王呢?即使宝轮只升到一两个指节那么高,也会升上天空并转动起来,他就是转轮王了。因为所有转轮王都是这样:从座位上起身,走到宝轮旁边,举起像象鼻一样的金瓶,把水洒上去,说“宝轮尊者,请去征服吧!”话音刚落,宝轮就升上天空转动起来。就在宝轮转动的那一刻,这位国王就成了转轮王。巴利
Kittāvatā panāyaṃ cakkavattī nāma hoti? Ekaṅguladvaṅgulamattampi cakkaratanaṃ ākāsaṃ abbhuggantvā pavattati. Sabbacakkavattīnañhi nisinnāsanato uṭṭhahitvā cakkaratanasamīpaṃ gantvā hatthisoṇḍasadisapanāḷiṃ suvaṇṇabhiṅgāraṃ ukkhipitvā udakena abbhukkiritvā ‘‘abhivijinātu bhavaṃ cakkaratana’’nti vacanasamanantarameva vehāsaṃ abbhuggantvā cakkaratanaṃ pavattatīti. Yassa pavattisamakālameva, so rājā cakkavattī nāma hoti.
“法”是指十善业道之法,或者转轮王的十种职责。因为他致力于这十种善法,或者无可指责的王法,所以叫“如法的”;又因为他用这法让整个世界欢喜,所以叫“法王”;或者因为他是如法获得王位的,所以叫“法王”。转轮王是如法、依正理获得王位,不是不如法获得的。所谓“以十种转轮王职责”,就是转轮王的十种不同职责。巴利
Dhammoti dasakusalakammapathadhammo, dasavidhaṃ vā cakkavattivattaṃ. Dasavidhe vā kusaladhamme agarahite vā rājadhamme niyuttoti dhammiko. Tena ca dhammena sakalalokaṃ rañjetīti dhammarājā. Dhammena vā laddharajjattā dhammarājā. Cakkavattīhi dhammena ñāyena rajjaṃ adhigacchati, na adhammena. Dasavidhena cakkavattivattenāti dasappabhedena cakkavattīnaṃ vattena.
那么,这十种转轮王的义务又是什么呢?回答如下:巴利
Kiṃ pana taṃ dasavidhaṃ cakkavattivattanti? Vuccate –
“那么,大王,什么是那圣转轮王的行为呢?既然如此,孩子,你应当只依止于法,恭敬法、尊重法、敬重法、崇奉法、礼敬法,以法为幢、以法为旗、以法为主宰,在宫内眷属、军队、刹帝利、随从、婆罗门与居士、城镇乡村住民、沙门婆罗门以及飞禽走兽之中,安排好如法的守护、防护与保护。孩子,在你的疆域内,不要让非法行为发生。孩子,在你的疆域内,若有贫穷之人,你应当给他们财物。孩子,在你的疆域内,若有沙门婆罗门远离骄慢与放逸,安住于忍辱与柔和,各自调伏自己、各自令自己寂静、各自令自己完全涅槃,你应当时常前往拜访,向他们请问、详细了解:‘尊者,什么是善?什么是不善?什么是有过失?什么是没有过失?什么是应当亲近的?什么是不应当亲近的?什么如果我做了,会长期带来无益和痛苦?又什么如果我做了,会长期带来利益和快乐?’听了他们所说之后,凡是不善的,你应当彻底避开;凡是善的,你应当接受并奉行。孩子,这就是那圣转轮王的行为。”巴利
‘‘Katamaṃ pana taṃ, deva, ariyaṃ cakkavattivattanti? Tena hi tvaṃ, tāta, dhammaṃyeva nissāya dhammaṃ sakkaronto dhammaṃ garuṃ karonto dhammaṃ mānento dhammaṃ pūjento dhammaṃ apacāyamāno dhammaddhajo dhammaketu dhammādhipateyyo dhammikaṃ rakkhāvaraṇaguttiṃ saṃvidahassu antojanasmiṃ balakāyasmiṃ khattiyesu anuyantesu brāhmaṇagahapatikesu negamajānapadesu samaṇabrāhmaṇesu migapakkhīsu. Mā ca te, tāta, vijite adhammakāro pavattittha. Ye ca te, tāta, vijite adhanā assu, tesañca dhanamanuppadeyyāsi. Ye ca te, tāta, vijite samaṇabrāhmaṇā madappamādā paṭiviratā khantisoracce niviṭṭhā ekamattānaṃ damenti, ekamattānaṃ samenti, ekamattānaṃ parinibbāpenti. Te kālena kālaṃ upasaṅkamitvā paripuccheyyāsi pariggaṇheyyāsi – ‘kiṃ, bhante, kusalaṃ kiṃ akusalaṃ, kiṃ sāvajjaṃ kiṃ anavajjaṃ, kiṃ sevitabbaṃ kiṃ na sevitabbaṃ, kiṃ me kariyamānaṃ dīgharattaṃ ahitāya dukkhāya assa, kiṃ vā pana me kariyamānaṃ dīgharattaṃ hitāya sukhāya assā’ti. Tesaṃ sutvā yaṃ akusalaṃ, taṃ abhinivajjeyyāsi, yaṃ kusalaṃ, taṃ samādāya vatteyyāsi. Idaṃ kho, tāta, taṃ ariyaṃ cakkavattivatta’’nti –
按照《转轮王经》(长部3.84)里所说的方式,对宫内眷属和军队算一项,对刹帝利算一项,对随从算一项,对婆罗门和居士算一项,对城镇乡村的居民算一项,对沙门婆罗门算一项,对飞禽走兽算一项,阻止非法行为算一项,给没钱的人财物算一项,去拜访沙门婆罗门并请教问题算一项——这样,那转轮王的行为就有十项。不过,如果把居士和鸟类分开来算,就成了十二项。巴利
Evaṃ cakkavattisutte (dī. ni. 3.84) āgatanayena antojanasmiṃ balakāye ekaṃ, khattiyesu ekaṃ, anuyantesu ekaṃ, brāhmaṇagahapatikesu ekaṃ, negamajānapadesu ekaṃ, samaṇabrāhmaṇesu ekaṃ, migapakkhīsu ekaṃ, adhammakārappaṭikkhepo ekaṃ, adhanānaṃ dhanānuppadānaṃ ekaṃ, samaṇabrāhmaṇe upasaṅkamitvā pañhapucchanaṃ ekanti evamevaṃ taṃ cakkavattivattaṃ dasavidhaṃ hoti. Gahapatike pana pakkhijāte ca visuṃ katvā gaṇhantassa dvādasavidhaṃ hoti.
这个法不给予他以其他方式生起,所以它是他的依处,因此叫“以它为依处”。以那个依处之心。所谓“恭敬”,就是以尊重的行为去做。因此说“如”等话。所谓“尊重”,就像对待石伞盖那样,以敬重的方式去尊重。因此说“于彼生起敬重故”。通过“以法为增上、已到达的状态”这句话,说明以所说的法具有最上地位的方式,他在过去生中已认真积累了对法的恭敬。通过“并且完全以法而行一切所作”这句话,说明在站立、坐下等行为中,他的心倾向于所说的法、朝向法、倾斜于法。所谓“护”,就是保护、遮护、守护。所谓“保护他人”,就是保护他人免于现世等种种不利。正是通过这种保护他人的成就,也就是忍辱等功德,他同样也保护了自己。所谓“慈心”,就是具有慈心。衣服、外衣、房屋等,因为能抵挡冷热等,所以称为遮护。巴利
Aññathā vattituṃ adento so dhammo adhiṭṭhānaṃ etassāti tadadhiṭṭhānaṃ. Tena tadadhiṭṭhānena cetasā. Sakkarontoti ādarakiriyāvasena karonto. Tenāha ‘‘yathā’’tiādi. Garuṃ karontoti pāsāṇacchattaṃ viya garukaraṇavasena garuṃ karonto. Tenevāha ‘‘tasmiṃ gāravuppattiyā’’ti. Dhammādhipatibhūtāgatabhāvenāti iminā yathāvuttadhammassa jeṭṭhakabhāvena purimataraṃ attabhāvesu sakkaccaṃ samupacitabhāvaṃ dasseti. Dhammavaseneva ca sabbakiriyānaṃ karaṇenāti etena ṭhānanisajjādīsu yathāvuttadhammaninnapoṇapabbhārabhāvaṃ dasseti. Assāti rakkhāvaraṇaguttiyā. Paraṃ rakkhantoti aññaṃ diṭṭhadhammikādianatthato rakkhanto. Teneva pararakkhasādhanena khantiādiguṇena attānaṃ tato eva rakkhati. Mettacittatāti mettacittatāya. Nivāsanapārupanagehādīni sītuṇhādippaṭibāhanena āvaraṇaṃ.
“在家人当中”:指内部的妻子、儿女等眷属。“使他安住于戒律的防护中”——这是显示守护。“并给予他衣服、香、花鬘等”——这是显示遮护,而前者显示保护。“并给予……”中的“并”字,是把安住于戒律防护等意思总括起来。后面各个条目中用到“并”字时,也是同样的道理。“以城镇为住处者”即住在城镇的人。同样地,“乡村的居民”也应这样理解,所以说“同样地,住在城镇的人”等。巴利
Antojanasminti abbhantarabhūte puttadārādijane. Sīlasaṃvare patiṭṭhāpentoti iminā rakkhaṃ dasseti. Vatthagandhamālādīni cassa dadamānoti iminā āvaraṇaṃ, itarena guttiṃ. Sampadānenapīti pi-saddena sīlasaṃvaresu patiṭṭhāpanādīnaṃ sampiṇḍeti. Esa nayo paresupi pi-saddaggahaṇe. Nigamo nivāso etesanti negamā. Evaṃ jānapadāti āha ‘‘tathā nigamavāsino’’tiādinā.
在守护、遮护、保护当中,对身业等加以妥善安排、安放,就叫作“安立”,而那本身就是对此的教导,所以说“讲述之后”。“在这些当中”,是指经里所说的沙门等。“不可能逆转”,因为已经断尽的烦恼不会再重新生起。这里其余的内容都很容易理解。巴利
Rakkhāvaraṇaguttiyā kāyakammādīsu saṃvidahanaṃ ṭhapanaṃ nāma tadupadesoyevāti vuttaṃ ‘‘kathetvā’’ti. Etesūti pāḷiyaṃ vuttesu samaṇādīsu. Paṭivattetuṃ na sakkā khīṇānaṃ kilesānaṃ puna anuppajjanato. Sesamettha suviññeyyameva.
第5篇《有思经》的注释巴利
5. Sacetanasuttavaṇṇanā
15 15. 在第五部经里,“仙人堕处”的意思是仙人坠落、聚集的地方,所以经文说“指佛陀、独觉佛等”。“准备好一切工具”:就是在国王下令的当天,把所有用来砍树、刨木等的工具都准备好了。“由此造成种种”就是“差别”,也就是种种不同的状态,所以经文说“种种不同”。“nesaṃ”是省略了字母r的说法,所以经文说“na esa”。“有那个意义”在这里也是一样,所以经文说“atthi esa”。为了持续运作而造作就是“行”,它的运行方式是以力量推动前进。针对这一点,经文说“精勤的运行”。巴利
15. Pañcame isayo patanti sannipatanti etthāti isipatananti āha ‘‘buddhapaccekabuddhasaṅkhātāna’’ntiādi. Sabbūpakaraṇāni sajjetvāti sabbāni rukkhassa chedanatacchanādisādhanāni upakaraṇāni raññā āṇattadivaseyeva sajjetvā. Nānā karīyati etenāti nānākaraṇaṃ, nānābhāvoti āha ‘‘nānatta’’nti. Nesanti saralopenāyaṃ niddesoti āha ‘‘na esa’’nti. Tathā atthesanti etthāpīti āha ‘‘atthi esa’’nti. Pavattanatthaṃ abhisaṅkharaṇaṃ abhisaṅkhāro, tassa gati vegasā pavatti. Taṃ sandhāyāha ‘‘payogassa gamana’’nti.
有瘤节的:指大大小小的瘤节。因此说“具有凹凸不平之处”。有自身瑕疵的:指自身有缺陷。因此说“以腐烂的树心为核”等等。像这样,由于德行的丧失而堕落:就好比那个轮子因为轮毂、轮辐、轮辋有缺陷而不能安立,同样,有些人因为身体歪斜等过失而有缺陷,由于德行的丧失而堕落,不能安住在自己的位置上。在这里还应当看到,粗恶语等也能导致堕入恶趣,只有通过入流道才被断除。巴利
Sagaṇḍāti khuddānukhuddakagaṇḍā. Tenāha ‘‘uṇṇatoṇataṭṭhānayuttā’’ti. Sakasāvāti sakasaṭā. Tenāha ‘‘pūtisārenā’’tiādi. Evaṃ guṇapatanena patitāti yathā taṃ cakkaṃ nābhiaranemīnaṃ sadosatāya na patiṭṭhāsi, evamekacce puggalā kāyavaṅkādivasena sadosatāya guṇapatanena patitā sakaṭṭhāne na tiṭṭhanti. Ettha ca pharusavācādayopi apāyagamanīyā sotāpattimaggeneva pahīyantīti daṭṭhabbā.
第6篇《必定经》的注释巴利
6. Apaṇṇakasuttavaṇṇanā
16 第六经中,所谓“会失败的行为”,因为将来还要重新受持,就像受持了必定不会出错的修行方法一样;而“不会失败的行为”,因为将来不需要再受持,所以没有缺失。具备这种状态的人就是“必定无误者”,他的这种状态就是“必定无误性”。因此说“必定无误道就是没有失败的道”等等。因为这条道能达成所期望的目标,是决定性的,能引导人出离轮回;而且在这条道中,它合理、远离无实质、不违背、不对立、随顺、与法相应,所以说“决定道”等等。不是靠纯粹推论来把握,也不是靠理路推断来把握——也就是说,修行这条必定无误道的人,不是靠纯粹推论来修行,也不是靠理路推断来修行。其中,“靠纯粹推论来把握”是指没有遇到老师,只凭自己的推论就抓住一个想法:“我这样做,将来会生到善趣或证得涅槃。”“靠理路推断来把握”是指没有现前亲眼见到,而是通过理路、比量来把握。这样把握之后去修行,就是只靠推论或理路推断来修行。就像明智的商队首领一样,不会失去种种成就。巴利
16. Chaṭṭhe virajjhanakiriyā nāma pacchā samādātabbatāya apaṇṇakappayogasamādānā viya hoti, avirajjhanakiriyā pana pacchā asamādātabbatāya anūnāti taṃsamaṅgipuggalo apaṇṇako, tassa bhāvo apaṇṇakatāti āha ‘‘apaṇṇakapaṭipadanti aviraddhapaṭipada’’ntiādi. Yasmā sā adhippetatthasādhanena ekaṃsikā vaṭṭato niyyānāvahā, tattha ca yuttiyuttā asārāpagatā aviruddhatāya apaccanīkā anulomikā anudhammabhūtā ca, tasmā vuttaṃ ‘‘ekaṃsapaṭipada’’ntiādi. Na takkaggāhena vā nayaggāhena vāti takkaggāhena vā paṭipanno na hoti nayaggāhena vā apaṇṇakapaṭipadaṃ paṭipanno. Tattha takkaggāhena vāti ācariyaṃ alabhitvā ‘‘evaṃ me sugati, nibbānaṃ vā bhavissatī’’ti attano takkaggahaṇamattena. Nayaggāhenāti paccakkhato adisvā nayato anumānato gahaṇena. Evaṃ gahetvā paṭipannoti takkamattena, nayaggāhena vā paṭipanno. Paṇḍitasatthavāho viya sampattīhi na parihāyatīti yojanā.
世尊是针对退失与不退失,才在《本生经》里说了那句话。现在来解释这首偈颂的意思:有些以菩萨为首的智者,采取了必定无误的做法——也就是不会失败、能导向解脱的做法。而那些以愚痴商队首领之子为首的推论者,采取的是第二种做法:有过失、不确定、不能导向解脱。他们走的是黑道。其中,白道就是不退失之道,黑道就是退失之道。所以,走上白道的人没有退失,达到了安稳;走上黑道的人则退失了,陷入不幸与灾祸。世尊对给孤独长者说完这个道理后,又进一步说了这首偈颂:有智慧的人明白了这个道理,就该采取那必定无误的做法。巴利
Yaṃ sandhāya vuttanti parihānañca aparihānañca sandhāya jātake (jā. 1.1.1) vuttaṃ. Ayaṃ panettha gāthāya atthayojanā – apaṇṇakaṃ ṭhānaṃ aviraddhakāraṇaṃ niyyānikakāraṇaṃ eke bodhisattappamukhā paṇḍitamanussā gaṇhiṃsu. Ye pana te bālasatthavāhaputtappamukhā takkikā āhu, te dutiyaṃ sāparādhaṃ anekaṃsikaṃ ṭhānaṃ aniyyānikaṃ kāraṇaṃ aggahesuṃ, te kaṇhapaṭipadaṃ paṭipannā. Tattha sukkapaṭipadā aparihānipaṭipadā, kaṇhapaṭipadā parihānipaṭipadā, tasmā ye sukkapaṭipadaṃ paṭipannā, te aparihīnā sotthibhāvaṃ pattā. Ye pana kaṇhapaṭipadaṃ paṭipannā, te parihīnā anayabyasanaṃ āpannāti imamatthaṃ bhagavā anāthapiṇḍikassa gahapatino vatvā uttari idamāha ‘‘etadaññāya medhāvī, taṃ gaṇhe yadapaṇṇaka’’nti.
在这里,有智慧的人明白了这一点:所谓“有智慧”,是指一位良家子具备了名为“慧”的清净、殊胜的智慧。他明白了这个必定无误之处和第二个处——也就是在“非推论执取”和“推论执取”这两种情况中,明白了功德与过失、增长与衰退、利益与非利益,这就是这段话的意思。应当执取那必定无误的:凡是必定无误、决定、属于白道、属于不退失道、能导向解脱的因,就应当执取它。为什么?因为它是决定性的等等。而另一个则不应执取。为什么?因为它是不确定性的等等。巴利
Tattha etadaññāya medhāvīti medhāti laddhanāmāya visuddhāya uttamāya paññāya samannāgato kulaputto etaṃ apaṇṇakaṃ ṭhānaṃ dutiyañcāti dvīsu atakkaggāhatakkaggāhasaṅkhātesu ṭhānesu guṇadosaṃ vuddhihāniṃ atthānatthaṃ ñatvāti attho. Taṃ gaṇhe yadapaṇṇakanti yaṃ apaṇṇakaṃ ekaṃsikaṃ sukkapaṭipadāaparihāniyapaṭipadāsaṅkhātaṃ niyyānikakāraṇaṃ, tadeva gaṇheyya. Kasmā? Ekaṃsikādibhāvatoyeva. Itaraṃ pana na gaṇheyya. Kasmā? Anekaṃsikādibhāvatoyeva.
所谓“生”,是指借着那种生,众生虽然彼此不相混杂,却因为同一种类出生而看起来像是混杂在一起。这个“生”从意义上看,就是卵生等出生处的差别,也是诸蕴按部分生起的差别,所以说“蕴的部分名为生”。因也叫作“生”:所谓“生”,就是那那一种果报,对于没有积集智慧资粮的人来说,由于难以通达其中的差别,看起来就像是混杂的。因此,愚人以单一之理执取“就是这个即是那个”,产生错误执著。尿道也叫作“生”,因为借着它,众生以生的关联而混杂在一起。以精进策励,以反复修习而圆满。巴利
Yavanti tāya sattā amissitāpi samānajātitāya missitā viya hontīti yoni. Sā pana atthato aṇḍādiuppattiṭṭhānavisiṭṭho khandhānaṃ bhāgaso pavattivisesoti āha ‘‘khandhakoṭṭhāso yoni nāmā’’ti. Kāraṇaṃ yoni nāma, yonīti taṃ taṃ phalaṃ anupacitañāṇasambhārehi duravagādhabhedatāya missitaṃ viya hotīti. Yato ekattanayena so evāyanti bālānaṃ micchāgāho. Passāvamaggo yoni nāma yavanti tāya sattā yonisambandhena missitā hontīti. Paggahitā anuṭṭhānena, punappunaṃ āsevanāya paripuṇṇā.
在“从眼……”等句中,虽然在眼识等心路以及随之而起的意识心路里,确实有善等法的活动,但只有欲漏等烦恼,像从疮口流出的脓一样,以不断渗漏的不净方式流漏,所以只有它们被称为“漏”。因为在流漏的不净这件事上,“漏”这个词已经成了惯用语。从法的角度说,一直到种姓心为止,因为再往后在道与果中就不再活动了。这些漏以执取所缘的方式行于诸法时,不会越过这个范围。有人问:难道此后它们不也运行于有分等状态中吗?不是的。因为那些状态也被先前所缘取的世间法以有漏的性质包含在内,所以不存在“此后”这回事。这里通过“种姓”一词,应当知道也涵盖了种姓、清净、果定、等至的前行准备工作。或者,只是把初道之前的种姓取来作为界限的标示;从此之后,由于与道果相同,在其他道的道心路、等至心路,以及灭尽定之后生起的果与涅槃中,漏的活动已被阻止,应当这样理解。“流漏”就是去往,以执取所缘的方式活动,这是它的意思。“ā”这个前缀表示界限,而界限有边界和涵盖两种。其中,边界是把动作置于外面而活动,比如“雨下到了华氏城外面”。涵盖则是遍包动作而活动,比如“世尊的声名遍及有顶天”。这里取的是“ā”的涵盖义,所以说“内作义”。巴利
‘‘Cakkhutopī’’tiādimhi pana cakkhuviññāṇādivīthīsu tadanugatamanoviññāṇavīthīsu ca kiñcāpi kusalādīnaṃ pavatti atthi, kāmāsavādayo eva pana vaṇato yūsaṃ viya paggharanakaasucibhāvena sandanti, tasmā te eva ‘‘āsavā’’ti vuccanti. Tattha hi paggharanakaasucimhi āsavasaddo niruḷhoti. Dhammato yāva gotrabhūti tato paraṃ maggaphalesu appavattanato vuttaṃ. Ete hi ārammaṇakaraṇavasena dhamme gacchantā tato paraṃ na gacchanti. Nanu tato paraṃ bhavaṅgādīnipi gacchantīti ce? Na, tesampi pubbe ālambitesu lokiyadhammesu sāsavabhāvena antogadhattā tato paratābhāvato. Ettha ca gotrabhuvacanena gotrabhuvodānaphalasamāpattipurecārikaparikammāni vuttānīti veditabbāni. Paṭhamamaggapurecārikameva vā gotrabhu avadhinidassanabhāvena gahitaṃ, tato paraṃ pana maggaphalasamānatāya aññesu maggesu maggavīthiyaṃ samāpattivīthīyaṃ nirodhānantarañca pavattamānesu phalesu nibbāne ca āsavānaṃ pavatti nivāritāti veditabbaṃ. Savantīti gacchanti, ārammaṇakaraṇavasena pavattantīti attho. Avadhiattho ā-kāro, avadhi ca mariyādābhividhibhedato duvidho. Tattha mariyādaṃ kiriyaṃ bahi katvā pavattati yathā ‘‘āpāṭalīputtaṃ vuṭṭho devo’’ti. Abhividhi pana kiriyaṃ byāpetvā pavattati yathā ‘‘ābhavaggaṃ bhagavato yaso pavattatī’’ti. Abhividhiattho cāyamā-kāro idha gahitoti vuttaṃ ‘‘antokaraṇattho’’ti.
“酒等”中的“等”字,应当理解为包含了信度酒、迦丹波利迦酒、波提迦酒等。“长时相伴”的意思是长久共住,也就是久远的状态。“无明不曾有”等句中的“等”字,包含了“比丘们,有爱的起始不可知”这部经。开示了无明漏与有漏的长时相伴性,也就等于开示了与它们同体的欲漏的长时相伴性。再者,对于其他如前所说的诸法——以它们为处所、为所缘而生起的慢等——当这些存在时,以执取我、我所等方式遍取,因能令人沉醉而具有与漏相似的性质,这也只是这些烦恼本身如此,并非其他法如此。因此应当知道,“漏”这个词只在这些烦恼上成为惯用语。“长远的”,因为无始以来就存在。“它们流出”,就是产生果报。确实,没有任何轮回之苦能离开诸漏而生起。这里说的“前三种”:在这四种意义分别中,前三种。在哪里?在那些经与论藏的文句里。在那里,只适用于烦恼,因为前面所说的三种意义能够成立。最后一种也适用于业:最后一种解释——“流向或令长远的轮回苦生起”——也适用于业,因为产生苦是烦恼与业共同的作用。巴利
Madirādayoti ādi-saddena sindhavakādambarikāpotikādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Cirapārivāsiyaṭṭho ciraparivuṭṭhatā purāṇabhāvo. Avijjā nāhosītiādīti ettha ādi-saddena ‘‘purimā, bhikkhave, koṭi na paññāyati bhavataṇhāyā’’ti (a. ni. 10.62) idaṃ suttaṃ saṅgahitaṃ. Avijjāsavabhavāsavānaṃ ciraparivuṭṭhatāya dassitāya tabbhāvabhāvino kāmāsavassa ciraparivuṭṭhatā dassitāva hoti. Aññesu ca yathāvutte dhamme okāsañca ārammaṇaṃ katvā pavattamānesu mānādīsu vijjamānesu attattaniyādiggāhavasena abhibyāpanaṃ madakaraṇavasena āsavasadisatā ca etesaṃyeva, na aññesanti etesveva āsavasaddo niruḷhoti daṭṭhabbo. Āyataṃ anādikālikattā. Pasavantīti phalanti. Na hi kiñci saṃsāradukkhaṃ atthi, yaṃ āsavehi vinā uppajjeyya. Purimāni cetthāti etesu catūsu atthavikappesu purimāni tīṇi. Yatthāti yesu suttābhidhammappadesesu. Tattha yujjanti kilesesuyeva yathāvuttassa atthattayassa sambhavato. Pacchimaṃ kammepīti pacchimaṃ ‘‘āyataṃ vā saṃsāradukkhaṃ savanti pasavantī’’ti vuttanibbacanaṃ kammepi yujjati dukkhappasavanassa kilesakammasādhāraṇattā.
“见法”是指当下现前存在的诸蕴;存在于见法之中的,就叫“见法所摄”。“成为争论根源的”,是指作为争论根本原因的忿、恨、覆、恼、嫉、悭、诳、谄、固执、好斗、慢、过慢。“我凭这个漏而投生天界”,意思是:凭这种业与烦恼性质的漏,“我将在诸天中受生”——词句应当这样连接。“乾闼婆或飞鸟等虚空行者”,则要转换格位来连接。在这里,除了夜叉和乾闼婆之外,一切天神都被“天”这个词涵盖。“那罗”是指根,所以“除去那罗”就是除去根,也就是断除根本,这是它的含义。“而其余的不善法”,是指不善业之外的那些不善法,它们也归入漏中,应当这样连接。巴利
Diṭṭhadhammā vuccanti paccakkhabhūtā khandhā, diṭṭhadhamme bhavā diṭṭhadhammikā. Vivādamūlabhūtāti vivādassa mūlakāraṇabhūtā kodhūpanāhamakkhapalāsaissāmacchariyamāyāsāṭheyyathambhasārambhamānātimānā. Yena devūpapatyassāti yena kammakilesappakārena āsavena devesu upapatti nibbatti assa mayhanti sambandho. Gandhabbo vā vihaṅgamo ākāsacārī assanti vibhattiṃ vipariṇāmetvā yojetabbaṃ. Ettha ca yakkhagandhabbavinimuttā sabbā devatā devaggahaṇena gahitā. Naḷo vuccati mūlaṃ, tasmā vinaḷīkatāti vigatanaḷā vigatamūlā katāti attho. Avasesā ca akusalā dhammāti akusalakammato avasesā akusalā dhammā āsavāti āgatāti sambandho.
“为了对治”,意思是为了遮止。“他人的诽谤……等等……灾祸”:这句话是说,如果世尊不制定学处,那么由于亲近非法、不与取、杀生等原因,将会产生的那些他人诽谤等种种现世的不利,以及仅仅以此为因,投生到地狱等处后,以五种系缚、刑罚等方式承受大苦等种种不利——正是针对这些而说的。巴利
Paṭighātāyāti paṭisedhanāya. Parūpavāda…pe… upaddavāti idaṃ yadi bhagavā sikkhāpadaṃ na paññāpeyya, tato asaddhammappaṭisevanaadinnādānapāṇātipātādihetu ye uppajjeyyuṃ parūpavādādayo diṭṭhadhammikā nānappakārā anatthā, ye ca tannimittameva nirayādīsu nibbattassa pañcavidhabandhanakammakāraṇādivasena mahādukkhānubhavādippakārā anatthā, te sandhāya vuttaṃ.
这些被称为“漏”的,就是欲贪等烦恼、三地之业、他人诽谤等种种过患。“在何处”,是指在律藏等圣典的文段中。“以何种方式”,是指以两种等方式;在其他经典中则是以三种方式出现的——应当这样连接。“导致地狱的”,是指“导致地狱的”(nirayagāminiyā)。“在《六集》中”,是指在《六集·应供经》(增支部6.58)中,因为漏在那里是以六种方式出现的。巴利
Tepaneteti ete kāmarāgādikilesatebhūmakakammaparūpavādādiuppaddavappakārā āsavā. Yatthāti yasmiṃ vinayādipāḷippadese. Yathāti yena duvidhādippakārena avasesesu ca suttantesu tidhā āgatāti sambandho. Nirayaṃ gamentīti nirayagāminiyā. Chakkanipāteti chakkanipāte āhuneyyasutte (a. ni. 6.58). Tattha hi āsavā chadhā āgatā.
“自性坏灭”是指刹那灭尽。“灭尽相”是指彻底灭尽。“漏尽”是指诸漏通过这条道而被灭尽、被断除,所以叫漏尽,这是指道。因为在诸漏灭尽时它才生起,所以叫漏尽,这是指果。因为通过漏尽可以证得,诸漏就在其中灭尽,所以叫漏尽,这是指涅槃。这在《清净道论》(Visuddhi. 2.557-560)中已经详细阐述,因此应当依据该论以及对其注释中的解说来了知。巴利
Sarasabhedoti khaṇikanirodho. Khīṇākāroti accantāya khīṇatā. Āsavā khīyanti pahīyanti etenāti āsavakkhayo, maggo. Āsavānaṃ khayante uppajjanato āsavakkhayo, phalaṃ. Āsavakkhayena pattabbato āsavā khīyanti etthāti āsavakkhayo, nibbānaṃ. Visuddhimagge (visuddhi. 2.557-560) vitthārito, tasmā tattha, taṃ saṃvaṇṇanāya ca vuttanayena veditabbo.
“这样”这句话,是用它来承接《清净道论》里已经详细说明过的内容。“障碍”是指障碍、阻挡善法的生起。“依先前活动之力”是指以入睡之前业处运作的方式。“放置后”是指像放下手中拿着的东西那样,以念和正知放置业处,只作意业处本身而入睡;就像入禅那等至的人,在预先限定好的时间醒来时,就在放置业处的地方执取业处而醒来一样,这才叫作醒来。因此说“所以……就叫做……”。“根本业处”是指从最初起就守护修持的业处。“依持取业处之力”是指在躺卧就寝时,持取业处作意的力量。为了显示应当依界作意来理解,故说“此即……”等。巴利
Tathāti iminā visuddhimagge vitthāritataṃ upasaṃharati. Kusalappavattiṃ āvaranti nivārentīti āvaraṇīyā. Purimappavattivasenāti niddokkamanato pubbe kammaṭṭhānassa pavattivasena. Ṭhapetvāti hatthagataṃ kiñci ṭhapento viya kammaṭṭhānaṃ satisampajaññavasena ṭhapetvā kammaṭṭhānameva manasikaronto niddaṃ okkamati, jhānasamāpanno viya yathāparicchinneneva kālena pabujjhamāno kammaṭṭhānaṃ ṭhapitaṭṭhāne gaṇhantoyeva pabujjhati nāma. Tena vuttaṃ ‘‘tasmā…pe… nāma hotī’’ti. Mūlakammaṭṭhāneti ādito paṭṭhāya parihariyamānakammaṭṭhāne. Pariggahakammaṭṭhānavasenāti sayanaṃ upagacchantena pariggahamānakammaṭṭhānamanasikāravasena. So pana dhātumanasikāravasena icchitabboti dassetuṃ ‘‘ayaṃ hī’’tiādi vuttaṃ.
第7篇《自恼经》的注释巴利
7. Attabyābādhasuttavaṇṇanā
17 在第七经中,“损害”就是“使人痛苦”,所以解释说“为了自害”就是“为了自己受苦”。道心和果心的生起也都包括在身善行等当中,所以说“并没有被障碍”。巴利
17. Sattame byābādhanaṃ dukkhāpananti āha ‘‘attabyābādhāyāti attadukkhāyā’’ti. Maggaphalacittuppādāpi kāyasucaritādisaṅgaho evāti āha ‘‘avāritānevā’’ti.
第8篇《天界经》的注释巴利
8. Devalokasuttavaṇṇanā
18 第八处中,“iti”这个词是用来表示前后词语的衔接和音节的顺畅,也就是说,它用来说明前面的词和后面的词在意义上相互连接,语句和音节也因此通顺流畅。巴利
18. Aṭṭhame itīti padasandhibyañjanasiliṭṭhatāti purimapadānaṃ pacchimapadehi atthato sahitatāya byañjanānaṃ vākyānaṃ siliṭṭhatāya dīpane nipāto.
《第一商人经》的注释巴利
9. Paṭhamapāpaṇikasuttavaṇṇanā
19 19. 第九项中,“打开”是指把座位门和货包都打开。“不亲自从事”是指不亲自参与各种买卖交易。“白天时”是指正午时分。“没有主人”是指在三个时段里都得不到本应得到的利益。不受风患的地方是夜宿处,有树荫和水的地方是白天住处。“观也适用”,说的正是修观的人;因为即使是修观的人,也应当以九种方式三次使诸根锐利,从而执取定相;而观相,则是通过观察入定的状态来辨明。巴利
19. Navame ugghāṭetvāti āsanadvārañceva bhaṇḍapasibbake ca vivaritvā. Nādhiṭṭhātīti taṃtaṃkayavikkaye attanā voyogaṃ nāpajjati. Divākāleti majjhanhikasamaye. Assāmiko hoti tīsupi kālesu laddhabbalābhassa alabhanato. Apativātābādhaṃ rattiṭṭhānaṃ. Chāyudakasampannaṃ divāṭṭhānaṃ. Vipassanāpi vaṭṭati vipassanākammikoyeva. Tenapi hi navadhā indriyānaṃ tikkhattaṃ āpādentena samādhinimittaṃ gahetabbaṃ, vipassanānimittaṃ samāhitākārasallakkhaṇāya.
《第二商人经》注释巴利
10. Dutiyapāpaṇikasuttavaṇṇanā
20 在第十项中,“具胜重任者”是指承担殊胜重担、具足精进的人。因为利益的成就确实取决于智慧与精进,所以他说“最上重任”等。“应卖的货物”是指准备出售的货物。“以储存的财富”是指以积存存放的财富。“以日日受用”是指以每天布施和受用的方式可以支配的财富。“以受用和享用的物品”是指作为受用与享用的器具。“令堕落”是指他们以自己的财富执取方式使那些人陷入堕落,因此说“招请”。巴利
20. Dasame visiṭṭhadhuroti visiṭṭhadhurasampaggāho vīriyasampanno. Ñāṇavīriyāyattā hi atthasiddhiyo. Tenāha ‘‘uttamadhuro’’tiādi. Vikkāyikabhaṇḍanti vikkayetabbabhaṇḍaṃ. Nikkhittadhanenāti nidahitvā ṭhapitadhanavasena. Vaḷañjanakavasenāti divase divase dānūpabhogavasena vaḷañjitabbadhanavasena. Upabhogaparibhogabhaṇḍenāti upabhogaparibhogūpakaraṇena. Nipatantīti nipātenti, attano dhanaggahena nipātavuttike karonti. Tenāha ‘‘nimantentī’’ti.
以智慧之力,是指以智慧的稳固。以智慧的精进,是指与智慧相应的精进。因为现世利益、来世利益和究竟义的差别,是靠所听闻的教法而成就的,那所听闻的教法就叫做闻。世尊以最殊胜的解说方式来说明,所以说精通一部……中略……多闻者。来,是指以善巧流畅的方式而来,所以是善来。因此说纯熟、已转起。在阿毗达摩中说的善等诸法,按蕴等差别来区分,它们也进入经藏之中,所以说持法者就是持经藏者。因为如果没有阿毗达摩的素养,就不可能真正通达经藏。持二母者,有人说是依比丘和比丘尼的论母而持二母,但持律藏与阿毗达摩论母者才是恰当的说法。遍问,是指全面地问一切应当问的。因此说问义与非义、因与非因。遍摄,是指审察。巴利
Ñāṇathāmenāti ñāṇassa thirabhāvena. Ñāṇaparakkamenāti ñāṇasahitena vīriyena. Diṭṭhadhammikasamparāyikaparamatthabhedañhi yena sutena ijjhati, taṃ sutaṃ nāma. Ukkaṭṭhaniddesena dassento ‘‘ekanikāya…pe… bahussutā’’ti āha. Āgatoti suppavattibhāvena svāgato. Tenāha ‘‘paguṇo pavattito’’ti. Abhidhamme āgatā kusalādikkhandhādibhedabhinnā dhammā suttantapiṭakepi otarantīti ‘‘dhammadharāti suttantapiṭakadharā’’icceva vuttaṃ. Na hi ābhidhammikabhāvena vinā nippariyāyato suttantapiṭakaññutā sambhavati. Dvemātikādharāti bhikkhubhikkhunimātikāvasena dvemātikādharāti vadanti, ‘‘vinayābhidhammamātikādharā’’ti yuttaṃ. Paripucchatīti sabbabhāgena pucchitabbaṃ pucchati. Tenāha ‘‘atthānatthaṃ kāraṇākāraṇaṃ pucchatī’’ti. Pariggaṇhātīti vicāreti.
不能这样理解义理,也就是说,不应该按照开示的先后顺序来把握义理。因为开示的顺序是随顺所化众生的意乐而展开的,这是一种情况;而修行的顺序又是另一种情况。或者说,以较低的部分来限定:在戒、定、慧这三部分中,有时应当依照较低层次的开示方式来理解限定,也就是以戒来限定;有时应当依照较高的部分,以慧来限定;有时则应当依照两者,以戒和慧来限定。但在这里的经文中,应当依照较高的部分来理解限定,说了这一点之后,为了显示它而说了“因此”等话。或者,世尊随顺所化众生的意乐,首先开示善知识,宣说阿罗汉果,接着为了显示“这阿罗汉果是由这种发勤精进而成就的”,而宣说发勤精进,然后为了显示“这种发勤精进是由这种对善知识的依止而成就的”,而宣说依止的圆满成就。应当理解为,这与下面所显示的次第是相符的。巴利
Na evaṃ attho daṭṭhabboti evaṃ desanānukkamena attho na gahetabbo. Añño hi desanākkamo veneyyajjhāsayavasena pavattanato, añño paṭipattikkamo. Heṭṭhimena vā paricchedoti sīlasamādhipaññāsaṅkhātesu tīsu bhāgesu katthaci heṭṭhimanayena desanāya paricchedaṃ veditabbaṃ sīlena, katthaci uparimena bhāgena paññāya, katthaci dvīhipi bhāgehi sīlapaññāvasena. Idha pana sutte uparimena bhāgena paricchedo veditabboti vatvā taṃ dassento ‘‘tasmā’’tiādimāha. Yasmā vā bhagavā veneyyajjhāsayavasena paṭhamaṃ kalyāṇamittaṃ dassento arahattaṃ pavedetvā ‘‘tayidaṃ arahattaṃ imāya āraddhavīriyatāya hotī’’ti dassento vīriyārambhaṃ pavedetvā ‘‘svāyaṃ vīriyārambho iminā kalyāṇamittasannissayena bhavatī’’ti dassento nissayasampattiṃ pavedeti heṭṭhā dassitanidassanānurūpanti daṭṭhabbaṃ.