第2品 诤事品的注释
2. Adhikaraṇavaggavaṇṇanā
11在第二品的第一段里,“无审察时不动摇”指的是审察力,这是审察慧的名称。以精进为首修习七觉支时生起的力量,就是修习力。因为有了精进的支撑,善法的修习才会强而稳固地生起;这样生起的有力善修习,也就使七觉支被称为强有力的觉支。从义理上说,就是以精进觉支为首而成为七觉支。经中也这样说:“其中,什么是修习力?对善法不断亲近、修习、多修习,这称为修习力。七觉支也是修习力。”
11. Dutiyavaggassa paṭhame appaṭisaṅkhāne na kampatīti paṭisaṅkhānabalaṃ, upaparikkhanapaññāyetaṃ nāmaṃ. Vīriyasīsena satta bojjhaṅge bhāventassa uppannaṃ balaṃ bhāvanābalaṃ. Vīriyupatthambhena hi kusalabhāvanā balavatī thirā uppajjati, tathā uppannā balavatī kusalabhāvanā balavanto satta bojjhaṅgātipi vuccanti. Atthato vīriyasambojjhaṅgasīsena satta bojjhaṅgā honti. Vuttampi cetaṃ – ‘‘tattha katamaṃ bhāvanābalaṃ? Yā kusalānaṃ dhammānaṃ āsevanā bhāvanā bahulīkammaṃ, idaṃ vuccati bhāvanābalaṃ. Sattapi bojjhaṅgā bhāvanābala’’nti (dha. sa. 1361).
以不可动摇之义,是指不被对立之法动摇之义。以难以征服之义,是指难以被征服之义。以不可压制之义,是指已胜伏之后不能被压倒、不能被镇伏之义。这些,就是指前面所说的两种力。最上未至,意思是:比丘们,在这两种力当中,修习力是最上的。在这里,这就是最上未至的意思。
Akampiyaṭṭhenāti paṭipakkhehi akampanīyaṭṭhena. Durabhibhavanaṭṭhenāti durabhibhavanīyaṭṭhena. Anajjhomaddanaṭṭhenāti adhibhavitvā anavamaddanaṭṭhena. Etānīti etāni yathāvuttāni dvepi balāni. Etadaggaṃ nāgatanti ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave, dvinnaṃ balānaṃ yadidaṃ bhāvanābala’’nti evamettha etadaggaṃ nāgatanti attho.
12在第二经中,“依远离”就是依止于远离。就像依于远离而转起的禅那被称为“远离所生”,同样,依于远离而转起的念觉支也应看作“依远离”。而“依止”的含义,应通过观、道、果来理解;或者,即使没有前后因果关系,就像在“缘起”中依缘而生起那样,作为不分离的法的作用,“依止”的状态也能成立。说了“依彼分断、依断断、依出离的远离”之后,没有说“依止息远离”,是因为这里通过“修习念觉支”等所要说明的,是应当修习的觉支。应当修习的觉支,就是应当证得的强力觉支,它们的作用就是止息远离。就意向而言,由于生起“我将证得涅槃”的意向,即使在观的刹那,心虽以行为所缘,但因为见到行的过患,心便倾向于行的对立面——涅槃,因此从意向上说,就成为依出离的远离,就像被热苦所迫的人,其心倾向于清凉一样。
12. Dutiye vivekaṃ nissitanti vivekanissitaṃ, yathā vā vivekavasena pavattaṃ jhānaṃ ‘‘vivekaja’’nti vuttaṃ, evaṃ vivekavasena pavatto satisambojjhaṅgo ‘‘vivekanissito’’ti daṭṭhabbo. Nissayaṭṭho ca vipassanāmaggānaṃ vasena maggaphalānaṃ veditabbo, asatipi vā pubbāparabhāve ‘‘paṭiccasamuppādo’’ti ettha paccayena samuppādanaṃ viya avinābhāvidhammabyāpārā nissayanabhāvanā sambhavantīti. ‘‘Tadaṅgasamucchedanissaraṇavivekanissita’’nti vatvā paṭippassaddhivivekanissitassa avacanaṃ ‘‘satisambojjhaṅgaṃ bhāvetī’’tiādinā idha bhāvetabbānaṃ sambojjhaṅgānaṃ vuttattā. Bhāvitabojjhaṅgassa hi sacchikātabbā balabojjhaṅgā, tesaṃ kiccaṃ paṭippassaddhiviveko. Ajjhāsayatoti ‘‘nibbānaṃ sacchikarissāmī’’ti pavattaajjhāsayato. Yadipi hi vipassanākkhaṇe saṅkhārārammaṇaṃ cittaṃ, saṅkhāresu pana ādīnavaṃ disvā tappaṭipakkhe nibbāne ninnatāya ajjhāsayato nissaraṇavivekanissito hoti uṇhābhibhūtassa puggalassa sītaninnacittatā viya.
有人说“也有依五种远离的”,接着为了从中指出不同于前面所说的三种远离的另外两种远离,就说了“那些人确实……”等话。其中,在禅那的刹那,从作用上说是依伏断远离;在观的刹那,从意向上说是依止息远离而修习。应当这样说:在禅那与观两者中,都因倾向于“我将这样成就无上解脱而安住”那种境界的意向而修习。因此说了“所以,依照他们的见解……”等话。先前举出遍处禅那,也应当理解为包含了无色界禅那,所以“这些禅那”这个说法也应知道是统摄了它们。因为就像舍断之道一样,离贪和灭在这里所说的远离意义上也没有差别,所以说了“这个道理也适用于‘依离贪’等说法”。因此说“离贪等确实就是远离之义”。
‘‘Pañcavidhavivekanissitampīti eke’’ti vatvā tattha yathāvuttavivekattayato aññaṃ vivekadvayaṃ uddharitvā dassetuṃ ‘‘te hī’’tiādi vuttaṃ. Tattha jhānakkhaṇe tāva kiccato vikkhambhanavivekanissitaṃ, vipassanākkhaṇe ajjhāsayato paṭippassaddhivivekanissitaṃ bhāvetīti vattabbaṃ ‘‘evāhaṃ anuttaraṃ vimokkhaṃ upasampajja viharissāmī’’ti tattha ninnajjhāsayatāya. Tenāha ‘‘tasmā tesaṃ matenā’’tiādi. Heṭṭhā kasiṇajjhānaggahaṇena āruppānampi gahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ, tasmā ‘‘etesaṃ jhānāna’’nti imināpi tesaṃ saṅgaho veditabbo. Yasmā pahānavinayo viya virāganirodhāpi idhādhippetavivekena atthato nibbisiṭṭhā, tasmā vuttaṃ ‘‘esa nayo virāganissitantiādīsū’’ti. Tenāha ‘‘vivekatthā eva hi virāgādayo’’ti.
“舍”这个词有“舍弃”和“跳入”两种含义,所以说“舍”有两种性质。所谓舍离,就是断除,以及以被释放的状态跳入灭。因此,在观刹那,以彼分断的方式;在道刹那,以断断的方式,舍弃对立面,这就是“舍”。同样,在观刹那,以倾向于彼的方式;在道刹那,以彼为所缘的方式,由于具有被释放的自性,也应知为“舍”。因此说“其中,这是舍弃的舍”等等。这个念觉支,是以兼摄的方式所说的念觉支。通过以上所说的方式,也就是彼分断和断断的方式,以及倾向于彼、以彼为所缘的方式。因为前面已经说明了“舍”这个词的含义,所以说“用完整的词语来表达”。正在转变:在观刹那,通过彼分断及倾向彼的方式而正在转变。已经转变:在道刹那,通过断除及以彼为所缘的方式而已经转变。这里的“转变”就是成熟,所以说“正在遍熟及已经遍熟”。而成熟,是通过反复修习获得力量,能够舍弃烦恼、跳入涅槃,达到锐利明净的状态。因此说“因为这念觉支”等等。这一理趣,就如同在“依远离”等中对念觉支所说明的那样,对于其余的法择觉支等,也应当同样理解。
Vossagga-saddo pariccāgattho pakkhandanattho cāti vossaggassa duvidhatā vuttā. Vossajjanañhi pahānaṃ vissaṭṭhabhāvena nirodhanapakkhandanampi ca . Tasmā vipassanākkhaṇe tadaṅgavasena maggakkhaṇe samucchedavasena paṭipakkhassa pahānaṃ vossaggo, tathā vipassanākkhaṇe tanninnabhāvena, maggakkhaṇe ārammaṇakaraṇena vissaṭṭhasabhāvatā vossaggoti veditabbaṃ. Tenevāha ‘‘tattha pariccāgavossaggo’’tiādi. Ayaṃ satisambojjhaṅgoti ayaṃ missakavasena vutto satisambojjhaṅgo. Yathāvuttena pakārenāti tadaṅgappahānasamucchedappahānappakārena tanninnatadārammaṇappakārena ca. Pubbe vossaggavacanasseva atthassa vuttattā āha ‘‘sakalena vacanenā’’ti. Pariṇamantanti vipassanākkhaṇe tadaṅgatanninnappakārena pariṇamantaṃ. Pariṇatanti maggakkhaṇe samucchedatadārammaṇappakārena pariṇataṃ. Pariṇāmo nāma idha paripākoti āha ‘‘paripaccantaṃ paripakkañcā’’ti. Paripāko ca āsevanalābhena laddhasāmatthiyassa kilese pariccajituṃ nibbānaṃ pakkhandituṃ tikkhavisadabhāvo. Tenāha ‘‘ayañhī’’tiādi. Esa nayoti yvāyaṃ nayo ‘‘vivekanissita’’ntiādinā satisambojjhaṅge vutto, sesesu dhammavicayasambojjhaṅgādīsupi eseva nayo, evaṃ tattha netabbanti attho.
在“依远离”等说法中,先总体显示了其中可得的意义,现在要显示这里所指的意义,所以说“但在这里”等话。其中,“从一切有为”就是从一切由缘而生的法。“一切”是指有为法。“以远离为所缘”,就是以称为涅槃的远离作为所缘。“而那正是”,就是指这念觉支本身。
‘‘Vivekanissita’’ntiādīsu labbhamānamatthaṃ sāmaññato dassetvā idāni idhādhippetamatthaṃ dassento ‘‘idha panā’’tiādimāha. Tattha sabbasaṅkhatehīti sabbehi paccayasamuppannadhammehi. Sabbesanti saṅkhatadhammānaṃ. Vivekaṃ ārammaṇaṃ katvāti nibbānasaṅkhātaṃ vivekaṃ ārammaṇaṃ katvā. Tañca khoti tadeva satisambojjhaṅgaṃ.
13在第三经中,“为了心一境性”就是为了让心等持,意思是现法乐住。因为是以心一境性为首要,才说现法乐住。这是针对纯观漏尽者来说的。他们证入之后,心想“我们以专一的心,安乐地度过这一天”,就这样只作遍处准备,便生起八等至。至于“为了观的基础”等,有学与凡夫从等至出定后,心想“以等持的心来修观”,这样生起时,就是为了观的基础而修习。
13. Tatiye cittekaggatthāyāti cittasamādhānatthāya, diṭṭhadhamme sukhavihārāyāti attho. Cittekaggatāsīsena hi diṭṭhadhammasukhavihāro vutto. Sukkhavipassakakhīṇāsavānaṃ vasena hetaṃ vuttaṃ. Te hi samāpajjitvā ‘‘ekaggacittā sukhaṃ divasaṃ viharissāmā’’ti icceva kasiṇaparikammaṃ katvā aṭṭha samāpattiyo nibbattenti. Vipassanāpādakatthāyātiādīsu pana sekkhaputhujjanā ‘‘samāpattito vuṭṭhāya samāhitena cittena vipassāmā’’ti nibbattentā vipassanāpādakatthāya bhāventi.
有些人修成八等至之后,进入作为神通基础的禅那,从等至出定,想要求得如“一身变成多身”所说的那些神通,为此而修,他们就是为了神通的基础而修习。有些人修成八等至之后,进入灭尽定,心想“七天里没有心识,在现世就证得灭、证得涅槃,然后安乐而住”,为此而修,他们就是为了灭尽的基础而修习。还有些人修成八等至之后,心想“不退失禅那,将投生到梵天世界”,为此而修,他们就是为了殊胜投生而修习。
Ye pana aṭṭha samāpattiyo nibbattetvā abhiññāpādakajjhānaṃ samāpajjitvā samāpattito vuṭṭhāya ‘‘ekopi hutvā bahudhā hotī’’ti (dī. ni. 1.238; ma. ni. 1.147; saṃ. ni. 2.70; 5.834, 842) vuttanayā abhiññāyo patthentā nibbattenti, te abhiññāpādakatthāya bhāventi. Ye aṭṭha samāpattiyo nibbattetvā nirodhasamāpattiṃ samāpajjitvā ‘‘sattāhaṃ acittā hutvā diṭṭheva dhamme nirodhaṃ nibbānaṃ patvā sukhaṃ viharissāmā’’ti nibbattenti, te nirodhapādakatthāya bhāventi. Ye pana aṭṭha samāpattiyo nibbattetvā ‘‘aparihīnajjhānā brahmaloke uppajjissāmā’’ti nibbattenti, te bhavavisesatthāya bhāventi.
先说心一境性这方面:如果“以殊胜生存为目标”和“以观禅为基础”是四种禅那共通的,那么依这个道理说“四种禅那”,还说得过去。可是“以神通为基础”和“以灭尽为基础”只是第四禅特有的,怎么能说它们是四种禅那共通的呢?这是因为依据相续传承来安立的缘故。近因的近因也可以叫近因,也就是因之因,就像说“由草而饭成”一样。
Yuttaṃ tāva cittekaggatāya bhavavisesatthatā viya vipassanāpādakatthatāpi catukkajjhānasādhāraṇāti tesaṃ vasena ‘‘cattāri jhānānī’’ti vacanaṃ, abhiññāpādakatthatā pana nirodhapādakatthatā ca catutthasseva jhānassa āveṇikā, sā kathaṃ catukkajjhānasādhāraṇā vuttāti? Paramparādhiṭṭhānabhāvato. Padaṭṭhānapadaṭṭhānampi hi padaṭṭhānanti vuccati kāraṇakāraṇanti yathā ‘‘tiṇehi bhattaṃ siddha’’nti.
14第四项中,“像兔子跳起来那样”,意思是像那只厌恶大地的兔子跳起来那样。这里有一个说明含义的譬喻——据说,大地对兔子说:“喂,兔子!”兔子说:“你是谁?”(大地说:)“你在我上面行住坐卧做一切事,拉屎撒尿,怎么就不认得我?”(兔子说:)“你算是把我看透了!我踩过的地方,不过像被脚趾尖碰过那么一点;我撒的尿只有一点点,拉的粪只有迦多迦果那么大。可大象、马这些踩过的地方却那么大,它们撒的尿有一罐那么多,拉的粪有一箩筐那么多。我受够你了!”于是跳起来落在别处。然后大地对它说:“哎呀,你虽然到了远处,难道不是落在我上面吗?”它又厌恶大地,跳起来落在别处。这样即使跳上一千年,兔子跳了又跳、落了又落,也不能到达大地的尽头。“没有终点”:是指没有前际。“其他人的”,是指广演知者、所引导者、文句为最者。
14. Catutthe sasakassa uppatanaṃ viya hotīti pathavijigucchanasasakassa uppatanaṃ viya hoti. Tatthāyaṃ atthasallāpikā upamā – pathavī kira sasakaṃ āha – ‘‘he sasakā’’ti. Sasako āha – ‘‘ko eso’’ti. Kasmā mameva upari sabbairiyāpathe kappento uccārapassāvaṃ karonto maṃ na jānāsīti? Suṭṭhu tayā ahaṃ diṭṭho, mayā akkantaṭṭhānañhi aṅgulaggehi phuṭṭhaṭṭhānaṃ viya hoti, vissaṭṭhaudakaṃ appamattakaṃ, karīsaṃ kaṭakaphalamattaṃ, hatthiassādīhi pana akkantaṭṭhānampi mahantaṃ, passāvopi nesaṃ ghaṭamatto, uccāropi pacchimatto hoti, alaṃ mayhaṃ tayāti uppatitvā aññasmiṃ ṭhāne patito. Tato naṃ pathavī āha – ‘‘aho dūraṃ gatopi nanu mayhaṃyeva upari patitosī’’ti? So puna taṃ jigucchanto uppatitvā aññattha patito. Evaṃ vassasahassampi uppatitvā uppatitvā patamāno sasako neva pathaviyā antaṃ pāpuṇituṃ sakkoti. Na koṭinti na pubbakoṭiṃ. Itaresanti vipañcitaññuneyyapadaparamānaṃ.
15第十五项:通过诸止息法来裁决、平息,所以叫“诤事”。依十八种破僧事而生起的争论,就是“争论诤事”。依照“在这里,比丘们因戒的过失而指控比丘”等经文,依四种过失而生起的指控,就是“指控诤事”。五种罪聚就是“罪诤事”。依照“七种罪聚也是罪诤事”这句话,罪本身就是“罪诤事”。依照“凡是僧团应做的事、应办的事,即白告羯磨、白羯磨、白二羯磨、白四羯磨”等经文所说的四种僧团事务,应当知道就是“事务诤事”。这里其余的内容都很浅显易懂。
15. Pañcame samathehi adhikarīyati vūpasammatīti adhikaraṇaṃ, aṭṭhārasa bhedakaravatthūni nissāya uppanno vivādoyeva vivādādhikaraṇaṃ. ‘‘Idha bhikkhū bhikkhuṃ anuvadanti sīlavipattiyā vā’’tiādinā (cūḷava. 215) catasso vipattiyo nissāya uppanno anuvādoyeva anuvādādhikaraṇaṃ. Pañcapi āpattikkhandhā āpattādhikaraṇaṃ. ‘‘Sattapi āpattikkhandhā āpattādhikaraṇa’’nti (cūḷava. 215) vacanato āpattiyeva āpattādhikaraṇaṃ. ‘‘Yā saṅghassa kiccayatā karaṇīyatā apalokanakammaṃ ñattikammaṃ ñattidutiyakammaṃ ñatticatutthakamma’’nti (cūḷava. 215) evamāgataṃ catubbidhaṃ saṅghakiccaṃ kiccādhikaraṇanti veditabbaṃ. Sesamettha uttānameva.
16第六项中,“不显名”是指像“塞拉”“拘吒檀陀”这类不为人知的名字。“或者由于某种原因”:这里的工具格是用来表示原因的。因为“因”的意思是行为的原因,而不是像工具格那样直接表示行为本身。所以,这里所说的“近行”这种行为,是为了证得种种功德殊胜,因此这个工具格适用于表示原因,就像“以食而住”“以诵而住”等说法一样,而不适用于表示工具的意义,因为那样说不通,所以说“或者由于某种原因”。由于不分差别而恒常转起,具足无上甘美、丰广、不死、正法之果味,世尊被比喻为一棵恒常结出甘美果实的大树。因为仅仅通过受用甘美果实之意乐,就已摄取了树的甘美果实性。“近行”是指已近往。因为想要到达,所以行走某处时,以越过此处彼处而近行,也就获得可被称为“近行”的性质。因此说“已去”,意思是已到达。“近行后”示的是先前的行为,故说“表明近行的终结”。“从那里”是指到达那个被称为“近行”之处,也就是从已到达之处。
16. Chaṭṭhe apākaṭanāmoti ‘‘selo, kūṭadanto’’tiādinā anabhiññāto. Yena vā kāraṇenāti hetumhi idaṃ karaṇavacanaṃ. Hetuattho hi kiriyākāraṇaṃ, na karaṇaṃ viya kiriyattho, tasmā nānappakāraguṇavisesādhigamatthā idha upasaṅkamanakiriyāti ‘‘annena vasati, ajjhenena vasatī’’tiādīsu viya hetuatthamevetaṃ karaṇavacanaṃ yuttaṃ, na karaṇatthaṃ tassa ayujjamānattāti vuttaṃ ‘‘yena vā kāraṇenā’’ti. Avibhāgato satataṃ pavattitaniratisayasāduvipulāmatarasasaddhammaphalatāya sāduphalaniccaphalitamahārukkhena bhagavā upamito. Sāduphalūpabhogādhippāyaggahaṇeneva hi rukkhassa sāduphalatā gahitāti. Upasaṅkamīti upasaṅkanto. Sampattakāmatāya hi kiñci ṭhānaṃ gacchanto taṃtaṃpadesātikkamanena upasaṅkami, upasaṅkantoti ca vattabbataṃ labhati. Tenāha ‘‘gatoti vuttaṃ hotī’’ti, upagatoti attho. Upasaṅkamitvāti pubbakālakiriyāniddesoti āha ‘‘upasaṅkamanapariyosānadīpana’’nti. Tatoti yaṃ ṭhānaṃ patto ‘‘upasaṅkamī’’ti vutto, tato upagataṭṭhānato.
世尊问“婆罗门,你还能忍受吗?还能维持下去吗?”等等,用这样的话来询问堪忍等事,因此和那位婆罗门因为先前的交谈而一起生起了共同的喜悦;同样,那位婆罗门也效仿世尊,与世尊一起生起了共同的喜悦。这就是句子的连接关系。为了用比喻说明这种共同的喜悦,才说了“像凉水一样”等话。其中,“已交好”是指已经交融在一起。“成为一体”是指通过交好这种行为而达到同等。“还能忍受吗”是在问:这个四轮九门的身体,因为充满痛苦、本性难以承受,你还能忍受得了吗?“还能维持吗”是指依赖饮食等来维持生命、被称为长时间延续的维持,你还能维持得下去吗?“是否少病”是指没有头痛等疾病。“是否无患”是指没有痛苦的生活。“是否轻快”是指在做事时起身轻松。“是否有气力”是指具备相应的体力。“是否安住安乐”是指有安乐居住的条件。在所有这些地方,都要加上“是否”这个词来理解。
Yathā khamanīyādīni pucchantoti yathā bhagavā ‘‘kacci te, brāhmaṇa, khamanīyaṃ, kacci yāpanīya’’ntiādinā khamanīyādīni pucchanto tena brāhmaṇena saddhiṃ samappavattamodo ahosi pubbabhāsitāya, evaṃ sopi brāhmaṇo tadanukaraṇena bhagavatā saddhiṃ samappavattamodo ahosīti yojanā. Taṃ pana samappavattamodataṃ upamāya dassetuṃ ‘‘sītodakaṃ viyā’’tiādi vuttaṃ. Tattha sammoditanti saṃsanditaṃ. Ekībhāvanti sammodanakiriyāya samānataṃ. Khamanīyanti ‘‘idaṃ catucakkaṃ navadvāraṃ sarīrayantaṃ dukkhabahulatāya sabhāvato dussahaṃ, kacci khamituṃ sakkuṇeyya’’nti pucchati. Yāpanīyanti āhārādippaṭibaddhavuttikaṃ cirappabandhasaṅkhātāya yāpanāya kacci yāpetuṃ sakkuṇeyyaṃ. Sīsarogādiābādhābhāvena kacci appābādhaṃ. Dukkhajīvikābhāvena kacci appātaṅkaṃ. Taṃtaṃkiccakaraṇe uṭṭhānasukhatāya kacci lahuṭṭhānaṃ. Tadanurūpabalayogato kacci balaṃ. Sukhavihārasambhavena kacci phāsuvihāro atthīti sabbattha kacci-saddaṃ yojetvā attho veditabbo.
已经达到强盛阶段的喜,就是喜本身。初生的喜是欢悦。它能让人生起欢喜、制造欢喜,所以叫“令欢喜的”,也就是“应欢喜的”。为了说明“应欢喜的”这个词的意思是“适合去欢喜”,所以说“因为适合欢喜”。所谓“因为应当忆念”,就是因为应当随念。“本来应该说saraṇīya(应忆念),却把元音拉长说成sāraṇīya。”所谓“因为听闻时的快乐”,说的是入耳时的甜美;所谓“因为随念时的快乐”,说的是反复品味时的愉悦。所谓“因为音节的清净”,是说那番话具有自然词源,也就是言辞巧妙。所谓“因为义理的清净”,是指含义没有烦恼染污。所谓“以种种方式”,就是以种种原因。
Balappattā pīti pītiyeva. Taruṇapīti pāmojjaṃ. Sammodaṃ janeti karotīti sammodanīkaṃ, tadeva sammodanīyaṃ. Sammoditabbato sammodanīyanti imaṃ pana atthaṃ dassetuṃ ‘‘sammodituṃ yuttabhāvato’’ti āha. Saritabbabhāvatoti anussaritabbabhāvato. ‘‘Saraṇīya’’nti vattabbe dīghaṃ katvā ‘‘sāraṇīya’’nti vuttaṃ. Suyyamānasukhatoti āpāthagatamadhurataṃ āha, anussariyamānasukhatoti vimaddaramaṇīyataṃ. Byañjanaparisuddhatāyāti sabhāvaniruttibhāvena tassā kathāya vacanacāturiyamāha. Atthaparisuddhatāyāti atthassa nirupakkilesataṃ. Anekehi pariyāyehīti anekehi kāraṇehi.
通过排除“太远”和“太近”,就取定了所谓的“不太远也不太近”。而从最低限度来说,这应当理解为两个人伸直手臂能互相碰到。所谓“伸出脖子”,就是以转动脖子的方式把脖子伸出去。
Atidūraaccāsannappaṭikkhepena nātidūraṃ naccāsannaṃ nāma gahitaṃ, taṃ pana avakaṃsato ubhinnaṃ pasāritahatthāsaṅghaṭṭanena daṭṭhabbaṃ. Gīvaṃ pasāretvāti gīvaṃ parivaṭṭanavasena pasāretvā.
“说了这个”:他说了“尊者,究竟是什么因……”等这样的问话。接着,引出“说了这个”这一词句,用“提问有两种”等来说明提问的分类。其中,与在家生活相应的在家人,他的提问叫“在家人之问”;不同于在家人、已出家的人,他的提问叫“非在家人之问”。虽然在别处会区分因和缘,比如“能生是因,能持是缘;不共是因,共是缘;同类是因,异类是缘;前时是因,俱时是缘”等等,但在这里,就像“比丘们,四大种是因,四大种是缘,为了安立色蕴”等经文那样,因和缘是同一个意思,所以这里说“这两者都是原因的同义词”。“邪行”是以中性抽象名词的形式来表述的。
Etadavocāti etaṃ ‘‘ko nu kho, bhante, hetū’’tiādipucchāvacanaṃ avoca. Teneva ‘‘etadavocā’’ti padaṃ uddharitvā duvidhā hi pucchātiādinā pucchāvibhāgaṃ dasseti. Tattha agāre niyutto agāriko, tassa pucchā agārikapucchā. Agārikato añño anagāriko pabbajjūpagato, tassa pucchā anagārikapucchā. Kiñcāpi aññattha ‘‘janako hetu, paggāhako paccayo. Asādhāraṇo hetu, sādhāraṇo paccayo. Sabhāgo hetu, asabhāgo paccayo. Pubbakāliko hetu, sahapavatto paccayo’’tiādinā hetupaccayā vibhajja vuccanti. Idha pana ‘‘cattāro kho, bhikkhave, mahābhūtā hetu cattāro mahābhūtā paccayo rūpakkhandhassa paññāpanāyā’’tiādīsu (ma. ni. 3.86) viya hetupaccayasaddā samānatthāti dassento ‘‘ubhayampetaṃ kāraṇavevacanamevā’’ti āha. Visamacariyāti bhāvanapuṃsakaniddeso.
“已超越”就是已经越过、已经离开,所以经文说“在灭尽时可见”。同样,下文也说“初夜分已经过去”。“极其美妙”就是极为可爱、令人欢喜,这样的就是善好、吉祥,所以说“在美好时可见”。“谁”是在天神、龙、夜叉、乾闼婆等当中,是哪一位?“我”就是我的。“双足”就是两只脚。“以神通”就是以这样的天神通。“以名声”就是以这样的随从和范围。“照耀”就是闪闪发光。“以极其美妙的”就是极为可爱、令人欢喜、端正的。“容色”就是肤色,即身体颜色的光辉。“照亮一切方向”就是照耀十方,如同月亮与太阳那样,使一切成为一片光辉、一片光明:此乃偈颂之义。“于端正者”就是具有崇高、具足之相者。
Abhikkantāti atikkantā, vigatāti atthoti āha ‘‘khaye dissatī’’ti. Tathā hi ‘‘nikkhanto paṭhamo yāmo’’ti upari vuttaṃ. Abhikkantataroti ativiya kantataro manoramo, tādiso ca sundaro bhaddako nāma hotīti āha ‘‘sundare dissatī’’ti. Koti devanāgayakkhagandhabbādīsu ko katamo? Meti mama. Pādānīti pāde. Iddhiyāti imāya evarūpāya deviddhiyā. Yasasāti iminā edisena parivārena paricchedena ca. Jalanti vijjotamāno. Abhikkantenāti ativiya kantena kamanīyena abhirūpena. Vaṇṇenāti chavivaṇṇena sarīravaṇṇanibhāya. Sabbā obhāsayaṃ disāti dasa disā pabhāsento, cando viya sūriyo viya ca ekobhāsaṃ ekālokaṃ karontoti gāthāya attho. Abhirūpeti uḷārarūpe sampannarūpe.
在“贼啊,贼啊;蛇啊,蛇啊”这类话里,是恐惧时的重复。在“射啊,射啊;打啊,打啊”这类话里,是愤怒时的重复。在“善哉,善哉”这类话里,是赞叹时的重复。在“去啊,去啊;割啊,割啊”这类话里,是急促时的重复。在“来啊,来啊”这类话里,是好奇时的重复。在“佛啊,佛啊”这样想着的时候,是惊讶时的重复。在“往前走啊,各位尊者,往前走啊,各位尊者”这类话里,是欢笑时的重复。在“我的独子在哪里,我的独子在哪里”这类话里,是忧伤时的重复。在“啊,真快乐,啊,真快乐”这类话里,是欢喜时的重复。“ca”这个词是为了收摄前面没有说到的情形。因此应当知道,它也涵盖了指责、轻视等情形。其中,在“恶人,恶人”这类话里,是指责;在“小可爱,小可爱”这类话里,应当理解为轻视。
‘‘Coro, coro; sappo, sappo’’tiādīsu bhaye āmeḍitaṃ. ‘‘Vijjha, vijjha; pahara, paharā’’tiādīsu kodhe. ‘‘Sādhu, sādhū’’tiādīsu (ma. ni. 327.saṃ. ni. 2.127; 3.35; 5.1085) pasaṃsāyaṃ. ‘‘Gaccha, gaccha; lunāhi, lunāhī’’tiādīsu turite. ‘‘Āgaccha, āgacchā’’tiādīsu kotūhale. ‘‘Buddho, buddhoti cintento’’tiādīsu (bu. vaṃ. 2.44) acchare. ‘‘Abhikkamathāyasmanto, abhikkamathāyasmanto’’tiādīsu hāse. ‘‘Kahaṃ ekaputtaka, kahaṃ ekaputtakā’’tiādīsu (ma. ni. 2.353; saṃ. ni. 2.63) soke. ‘‘Aho sukhaṃ, aho sukha’’ntiādīsu (udā. 20; dī. ni. 3.305; cūḷava. 332) pasāde. Ca-saddo avuttasamuccayatto. Tena garahāasammānādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Tattha ‘‘pāpo, pāpo’’tiādīsu garahāyaṃ. ‘‘Abhirūpaka, abhirūpakā’’tiādīsu asammāne daṭṭhabbaṃ.
这里并不是因为重复而说了两次,而是从两种含义来说的。为了说明这一点,就说了“或者”等话。“殊妙”这个词是着眼于话语而用中性形式说的,但把世尊的话语当作法的开示,所以那样说成“乔达摩尊者的法开示”。第二句也是同样的道理。“以断除过患”是指摧毁贪等烦恼;“以获得功德”是指成就戒等功德。在开示所证得的功德时,为了先显示其中最主要的,就说了“以生信,以生慧”。因为以信为首的是世间功德,以慧为首的是出世间功德。
Nayidaṃ āmeḍitavasena dvikkhattuṃ vuttaṃ, atha kho atthadvayavasenāti dassento ‘‘atha vā’’tiādimāha. ‘‘Abhikkanta’’nti vacanaṃ apekkhitvā napuṃsakavasena vuttaṃ, taṃ pana bhagavato vacanaṃ dhammassa desanāti katvā tathā vuttaṃ ‘‘bhoto gotamassa dhammadesanā’’ti. Dutiyapadepi eseva nayo. Dosanāsanatoti rāgādikilesavidhamanato. Guṇādhigamanatoti sīlādiguṇānaṃ sampāpanato. Ye guṇe desanā adhigameti, tesu padhānabhūte tāva dassetuṃ ‘‘saddhājananato paññājananato’’ti vuttaṃ. Saddhāpamukhā hi lokiyā guṇā, paññāpamukhā lokuttarā .
因为具足戒等义利,所以从义利方面说是“有义”;因为具足本语自然表述,所以从文辞方面说是“有文”。因为用词容易理解,所以是“显了句”;因为义理柔和细密、难以彻底了知,所以是“甚深义”。因为用词滑润柔和甜美,所以是“悦耳”;因为义理广大、清净、可爱,所以是“摄心”。因为摧破慢与过慢,所以“不自赞”;因为压伏顽固与忿怒,所以“不毁他”。因为出于利益他人的动机而转起,能息灭他人的贪欲等热恼,所以是“悲愍清凉”;因为能破除烦恼的黑暗,所以是“慧明净”。因为像迦陵频伽鸟的声音一样优雅,所以是“现前可乐”;因为前后不相违、义理极为纯净,所以是“堪任思择”。因为“现前可乐”,所以这样听闻时能生起安乐;因为“堪任思择”,且是出于利益心而转起,所以听闻者能获得利益。像这样等类,应当知道,“等”这个词涵盖了以下这些:止息轮回之轮、转起正法之轮、去除邪说、建立正说、拔除不善根、种下善根、关闭恶趣之门、打开天界与解脱之门、止息缠缚、根除随眠。
Sīlādiatthasampattiyā sātthato, sabhāvaniruttisampattiyā sabyañjanato. Suviññeyyasaddappayogatāya uttānapadato, saṇhasukhumabhāvena duviññeyyatthatāya gambhīratthato. Siniddhamudumadhurasaddappayogatāya kaṇṇasukhato, vipulavisuddhapemanīyatthatāya hadayaṅgamato. Mānātimānavidhamanena anattukkaṃsanato, thambhasārambhanimmaddanena aparavambhanato. Hitādhippāyappavattiyā paresaṃ rāgapariḷāhādivūpasamanena karuṇāsītalato, kilesandhakāravidhamanena paññāvadātato. Karavīkarutamañjutāya āpātharamaṇīyato, pubbāparāviruddhasuvisuddhatthatāya vimaddakkhamato. Āpātharamaṇīyatāya evaṃ suyyamānasukhato, vimaddakkhamatāya hitajjhāsayappavattitatāya ca vīmaṃsiyamānahitato. Evamādīhīti ādi-saddena saṃsāracakkanivattanato, saddhammacakkappavattanato, micchāvādavigamanato, sammāvādapatiṭṭhāpanato, akusalamūlasamuddharaṇato, kusalamūlasaṃropanato, apāyadvārapidhānato, saggamokkhadvāravivaraṇato, pariyuṭṭhānavūpasamanato, anusayasamugghātanatoti evamādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo.
被某人放成口朝下的,就叫“置于下向”。本来就是自然口朝下的,就叫“本性口朝下”。口朝上的,就叫“口向上”。应当打开,就是应当把它敞开。抓住他的手,意思是不说“你朝东走、朝北走”这类话,而是抓住他的手说:“这条路确实没错,就这样走。”黑分十四日,就是黑分里的第十四天。
Adhomukhaṭṭhapitanti kenaci adhomukhaṃ ṭhapitaṃ. Heṭṭhāmukhajātanti sabhāveneva heṭṭhāmukhajātaṃ. Uparimukhanti uddhaṃmukhaṃ. Ugghāṭeyyāti vivaṭaṃ kareyya. Hatthe gahetvāti ‘‘puratthābhimukho uttarābhimukho vā gacchā’’tiādīni avatvā hatthe gahetvā ‘‘nissandehaṃ esa maggo, evaṃ gaccheyyā’’ti vadeyya. Kāḷapakkhacātuddasīti kāḷapakkhe cātuddasī.
把倒扣的容器翻正过来,是指对一个本来不能盛东西的容器,通过让它具备盛物的功能,而把它翻转过来。因为本性就是口朝下,所以背离正法;因为被放置成口朝下,所以落入非正法。这两句要按各自适合的意思来搭配,而不是按顺序一一对应。贪欲等虽然也因为属于障碍法而有遮盖作用,但邪见的遮盖更为特殊,它让众生执取邪见,所以说“被邪见稠林所覆盖”。因此世尊说:“比丘们,我说邪见是最严重的过失。”一切通向恶趣的道路都是邪道,因为它是卑劣的道路。与正见等正面法直接相对的,就是邪见等八种邪性法,这就是邪道。正因为如此,针对这两者的对治,才说“开显天界与解脱之道”。依靠酥油等的灯,不如依靠油的灯那样明亮,所以这里特别取了“油灯”的说法。以这些方法,是指通过倒扣翻正、遮盖开显等譬喻所说明的这些方式。
Nikkujjitaṃ ādheyyassa anādhārabhūtaṃ bhājanaṃ ādhārabhāvāpādanavasena ukkujjeyya. Heṭṭhāmukhajātatāya saddhammavimukhaṃ, adhomukhaṭhapitatāya asaddhamme patitanti evaṃ padadvayaṃ yathārahaṃ yojetabbaṃ, na yathāsaṅkhyaṃ. Kāmaṃ kāmacchandādayopi paṭicchādakā nīvaraṇabhāvato, micchādiṭṭhi pana savisesaṃ paṭicchādikā satte micchābhinivesanavasenāti āha ‘‘micchādiṭṭhigahanapaṭicchanna’’nti. Tenāha bhagavā ‘‘micchādiṭṭhiparamāhaṃ, bhikkhave, vajjaṃ vadāmī’’ti (a. ni. 1.310). Sabbo apāyagāmimaggo kummaggo ‘‘kucchito maggo’’ti katvā. Sammādiṭṭhiādīnaṃ ujupaṭipakkhatāya micchādiṭṭhiādayo aṭṭha micchattadhammā micchāmaggo. Teneva hi tadubhayappaṭipakkhataṃ sandhāya ‘‘saggamokkhamaggaṃ āvikarontenā’’ti vuttaṃ. Sappiādisannissayo padīpo na tathā ujjalo, yathā telasannissayoti telapajjotaggahaṇaṃ.Etehi pariyāyehīti etehi nikkujjitukkujjanappaṭicchannavivaraṇādiupamopamitabbākārehi.
净信所作是指具足净信的人应当做的恭敬供养。皈依是指依怙、归投之处。因此说“归趣”。归趣的性质,是通过遮止无义之事和成就真实利益而成立的,所以说“诸子,是苦与利益的成就者”。有人说“苦”是指痛苦,但作为恶的意思更合适。这里是属格,表示“为……”。在这个语境中,这个“去”的词不像“引导”等词那样可以带两个宾语,所以不能像说“把羊带到村子”那样说“我皈依世尊”,而应该说“我皈依(以世尊为皈依处)”。这里的“iti”虽然被省略了,但它的意思是:表明“皈依就是归向,以及依此意图而亲近或了知”,所以说“以此意图”等。其中,“亲近”等后一个词是前一个词的意义解释。或者,“亲近”就是依皈依的意图而接近;“侍奉”就是近身相处;“承事”就是通过履行义务来侍奉。这样,在一切情况下都只显示没有其他皈依处。对于“我皈依”这个词,怎么得出“我了知”这个意思呢?所以说“那些……”等。
Pasannakāranti pasannehi kātabbaṃ sakkāraṃ. Saraṇanti paṭisaraṇaṃ. Tenāha ‘‘parāyaṇa’’nti. Parāyaṇabhāvo ca anatthanisedhanena atthasampaṭipādanena ca hotīti āha ‘‘aghassa, tātā, hitassa ca vidhātā’’ti. Aghassāti dukkhatoti vadanti, pāpatoti pana attho yutto. Nissakke cetaṃ sāmivacanaṃ. Ettha ca nāyaṃ gami-saddo nī-saddādayo viya dvikammako, tasmā yathā ‘‘ajaṃ gāmaṃ netī’’ti vuccati, evaṃ ‘‘bhagavantaṃ saraṇaṃ gacchāmī’’ti vattuṃ na sakkā. ‘‘Saraṇanti gacchāmī’’ti pana vattabbaṃ. Iti-saddo cettha luttaniddiṭṭho. Tassa cāyamattho – gamanañca tadadhippāyena bhajanaṃ jānanaṃ vāti dassento ‘‘iti iminā adhippāyenā’’tiādimāha. Tattha bhajāmītiādīsu purimassa purimassa pacchimaṃ pacchimaṃ atthavacanaṃ. Bhajanaṃ vā saraṇādhippāyena upasaṅkamanaṃ. Sevanaṃ santikāvacaratā. Payirupāsanaṃ vattappaṭivattakaraṇena upaṭṭhānanti evaṃ sabbathāpi anaññasaraṇataṃyeva dīpeti. ‘‘Gacchāmī’’ti padassa bujjhāmīti ayamattho kathaṃ labbhatīti āha ‘‘yesaṃ hī’’tiādi.
已得道、已证灭这两个词,显示的是住于果位的人,不是住于道位的人。为了指出住于道位的人,所以说“以及依教奉行的人”。难道善凡夫不也是依教奉行吗?虽然也可以这么说,但按严格意义,只有住于道位的人才能这样称呼,其他人不行,因为他们还没有进入正性决定。正因如此,说的正是他们:“使不堕入恶趣而持守。”因为进入了正性决定,才有可能从恶趣中解脱。在“说”这个词里,“iti”这个字是“等等”的意思,或者是“方式”的意思。由此涵盖了“诸比丘,一切有为法或无为法中,离贪被称为它们中最上的”这段经文,或者用“广说”来涵盖。在这里,圣道因为能导出,涅槃因为是证得那个目标的因,所以两者都按严格意义被称为法。涅槃作为所缘缘被获得,圣道使那个目标得以成就;尽管如此,因为圣果有“以那信心尚未寂静”等说法,由于道所断的烦恼具有寂止断的作用,随顺出离,并且是出离的最终归宿,所以圣果也由此获得法的意义。而教法,因为是证得出离法的因,按这种方式,也获得了法的意义。为了显示这个意义已经载入文本,所以说了“非唯……”等。
Adhigatamagge sacchikatanirodheti padadvayenapi phalaṭṭhā eva dassitā, na maggaṭṭhāti te dassento ‘‘yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjamāne cā’’ti āha. Nanu ca kalyāṇaputhujjanopi yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjatīti vuccatīti? Kiñcāpi vuccati, nippariyāyena pana maggaṭṭhā eva tathā vattabbā, na itare sammattaniyāmokkamanābhāvato. Tathā hi te eva vuttā ‘‘apāyesu apatamāne dhāretī’’ti. Sammattaniyāmokkamanena hi apāyavinimuttisambhavo. Akkhāyatīti ettha iti-saddo ādyattho, pakārattho vā. Tena ‘‘yāvatā, bhikkhave, dhammā saṅkhatā vā asaṅkhatā vā, virāgo tesaṃ aggamakkhāyatī’’ti (itivu. 90; a. ni. 4.34) suttapadaṃ saṅgaṇhāti, ‘‘vitthāro’’ti vā iminā. Ettha ca ariyamaggo niyyānikatāya, nibbānaṃ tassa tadatthasiddhihetutāyāti ubhayameva nippariyāyena dhammoti vutto. Nibbānañhi ārammaṇapaccayabhūtaṃ labhitvā ariyamaggo tadatthasiddhiyā saṃvattati, tathāpi yasmā ariyaphalānaṃ ‘‘tāya saddhāya avūpasantāyā’’tiādivacanato maggena samucchinnānaṃ kilesānaṃ paṭippassaddhippahānakiccatāya niyyānānuguṇatāya niyyānapariyosānatāya ca. Pariyattidhammassa pana niyyānikadhammasamadhigamahetutāyāti iminā pariyāyena vuttanayena dhammabhāvo labbhati eva. Svāyamattho pāṭhāruḷho evāti dassento ‘‘na kevala’’ntiādimāha.
贪有欲贪、有贪等种种分别,这一切贪都因此离染、被断除,所以叫做“离贪”——这里说的是道。对于称为“动”的渴爱,以及具有内在烧灼相的愁,在它们生起时就已经彻底灭尽,所以叫做“无动无愁”——这里说的是果。“无违逆”是显示没有对立,不跟任何事物相违,也可以理解为可意、殊胜。因为以熟练的状态生起,或者因为显示殊胜功德,所以叫“熟练”。一切法蕴都已说完,这是连接起来理解。
Kāmarāgo bhavarāgoti evamādibhedo sabbopi rāgo virajjati pahīyati etenāti rāgavirāgoti maggo kathito. Ejāsaṅkhātāya taṇhāya antonijjhānalakkhaṇassa sokassa ca taduppattiyaṃ sabbaso parikkhīṇattā anejamasokanti phalaṃ kathitaṃ. Appaṭikūlanti avirodhadīpanato kenaci aviruddhaṃ, iṭṭhaṃ paṇītanti vā attho. Paguṇarūpena pavattitattā, pakaṭṭhaguṇavibhāvanato vā paguṇaṃ. Sabbadhammakkhandhā kathitāti yojanā.
“以见与戒的集合”这句话的意思是:就像所说的“这种圣者的、能导出的见,能引导实践它的人正确地灭尽苦,具备这样的见,与同见者共住”,以及“那些戒,无残缺、无漏洞、无斑点、无杂染、自在、智者所赞叹、不执取、能导向定,具备这样的戒,与同戒者共住”。按照这些所说,见和戒聚合在一起,就是见戒共同的意思。“聚合”就是结合、会合的意思。因为圣者们无论站在哪里,即使远在他方,凭自身功德的聚集,实际上就是聚合的。八种人、见法者——按“双人”来算有四种,按“个人”来算有八种,因为他们现前看见了圣法,所以称为见法者。三事皈依:通过一次前往和三次前往,成为三皈依。“表示”就是把自己心中所存的用语言表达出来。
Diṭṭhisīlasaṅghātenāti ‘‘yāyaṃ diṭṭhi ariyā niyyānikā niyyāti takkarassa sammā dukkhakkhayāya, tathārūpāya diṭṭhiyā diṭṭhisāmaññagato viharatī’’ti (dī. ni. 3.324, 357; ma. ni. 1.492; 3.54; a. ni. 6.12; pari. 274) evaṃ vuttāya diṭṭhiyā, ‘‘yāni tāni sīlāni akhaṇḍāni acchiddāni asabalāni akammāsāni bhujissāni viññuppasatthāni aparāmaṭṭhāni samādhisaṃvattanikāni, tathārūpehi sīlehi sīlasāmaññagato viharatī’’ti (dī. ni. 3.324; ma. ni. 1.492; 3.54; a. ni. 6.12; pari. 274) ca evaṃ vuttānaṃ sīlānañca saṃhatabhāvena, diṭṭhisīlasāmaññenāti attho. Saṃhatoti ghaṭito, sametoti attho. Ariyapuggalā hi yattha katthaci dūre ṭhitāpi attano guṇasāmaggiyā saṃhatā eva. Aṭṭha ca puggala dhammadasā teti te purisayugavasena cattāropi puggalavasena aṭṭheva ariyadhammassa paccakkhadassāvitāya dhammadasā. Tīṇi vatthūni saraṇanti gamanena tikkhattuṃ gamanena ca tīṇi saraṇagamanāni. Paṭivedesīti attano hadayagataṃ vācāya pavedesi.
就像对皈依的所缘差别、果和杂染差别加以辨别,以及对能皈依者的辨别,都能让人在这件事上得到善巧,所以为了在皈依中获得义理的善巧,才说:“皈依、皈依的行为、皈依的人、皈依的种类、皈依的果、杂染、破坏——这个理路应当了知。”因为没有这些,皈依本身就根本无法成立。那么,为什么这里没有提到清净呢?难道对清净的辨别在这里不也能让人得到善巧吗?确实如此,但因为已经取了杂染,清净在意义上就已经被说明了,所以没有另外取。因为那些杂染的原因,也就是无知等,通过让未生的完全不生起、让已生的断除,就成了清净。
Saraṇagamanassa visayappabhedaphalasaṃkilesabhedānaṃ viya kattuvibhāvanā tattha kosallāya hotīti saraṇagamanesu atthakosallatthaṃ ‘‘saraṇaṃ, saraṇagamanaṃ, yo ca saraṇaṃ gacchati, saraṇagamanappabhedo, saraṇagamanaphalaṃ, saṃkileso, bhedoti ayaṃ vidhi veditabbo’’ti vuttaṃ tena vinā saraṇagamanasseva asambhavato. Kasmā panettha vodānaṃ na gahitaṃ, nanu vodānavibhāvanāpi tattha kosallāya hotīti? Saccametaṃ, taṃ pana saṃkilesaggahaṇena atthato dīpitaṃ hotīti na gahitaṃ. Yāni hi nesaṃ saṃkilesakāraṇāni aññāṇādīni, tesaṃ sabbena sabbaṃ anuppannānaṃ anuppādanena, uppannānañca pahānena vodānaṃ hotīti.
应当依据词根“hiṃsa”(伤害)来理解“皈依”这个词,所以说“因为伤害,所以是皈依”。接着要澄清“伤害谁?怎么伤害?又是被谁伤害?”这个问难,于是说了“对已皈依者”等话。其中,“怖畏”指轮回的怖畏,“恐惧”指内心的战栗,“苦”因为已经取了心所苦,所以指身体上的苦。“恶趣杂染”指属于恶趣的一切苦。这些都将由后面的果论来说明。“此”指“皈依”这个词。这样从笼统的角度说明了“皈依”一词的词义之后,现在要从具体的角度来说明,所以说了“或者又说”等话。“在利益中运作”是指通过“诸比丘,要具足戒而住”等话,把心投入利益之中。“从非利益中退回”是指通过“杀生在未来会得到恶果”等话,以看见过患等方式,从非利益中退回来。佛能伤害怖畏:佛通过阻止在利益与非利益中不善运作之因的灾祸,来摧毁怖畏。法通过渡越存在的旷野之道,来伤害怖畏。僧通过给予安慰,来伤害有情的怖畏——也就是通过让供养获得广大果报来伤害有情的怖畏,因为僧是无上应供者,这是这里的意旨。“以这个方法”就是指以这个分别说明的道理。
Hiṃsatthassa dhātusaddassa vasenetaṃ padaṃ daṭṭhabbanti ‘‘hiṃsatīti saraṇa’’nti vatvā taṃ pana hiṃsanaṃ kesaṃ, kathaṃ, kassa vāti codanaṃ sodhento ‘‘saraṇagatāna’’ntiādimāha. Tattha bhayanti vaṭṭabhayaṃ. Santāsanti cittutrāsaṃ. Teneva cetasikadukkhassa gahitattā dukkhanti kāyikaṃ dukkhaṃ. Duggatiparikilesanti duggatipariyāpannaṃ sabbampi dukkhaṃ. Tayidaṃ sabbaṃ parato phalakathāya āvi bhavissati. Etanti saraṇanti padaṃ. Evaṃ avisesato saraṇasaddassa padatthaṃ dassetvā idāni visesato dassetuṃ ‘‘atha vā’’tiādi vuttaṃ. Hite pavattanenāti ‘‘sampannasīlā, bhikkhave, viharathā’’tiādinā (ma. ni. 1.64, 69) atthe niyojanena. Ahitā nivattanenāti ‘‘pāṇātipātassa kho pāpako vipāko abhisamparāya’’ntiādinā ādīnavadassanādimukhena anatthato nivattanena. Bhayaṃ hiṃsatīti hitāhitesu appavattippavattihetukaṃ byasanaṃ appavattikaraṇena vināseti buddho. Bhavakantārā uttāraṇena maggasaṅkhāto dhammo. Itaro assāsadānena sattānaṃ bhayaṃ hiṃsatīti yojanā. Kārānanti dānavasena pūjāvasena ca upanītānaṃ sakkārānaṃ. Vipulaphalappaṭilābhakaraṇena sattānaṃ bhayaṃ hiṃsati saṅgho anuttaradakkhiṇeyyabhāvatoti adhippāyo. Imināpi pariyāyenāti imināpi vibhajitvā vuttena kāraṇena.
正自觉者、世尊,善说之法,善行道之僧——对这三宝生起的净信,就是“彼净信”;这三宝就是他尊重的对象,所以叫“彼所尊”;这种状态就是“彼所尊性”。彼净信和彼所尊性合在一起,就是“彼净信所尊性”。以这些彼净信所尊性,他断除了见、疑、痴、不信等烦恼,所以是“已摧破烦恼者”。这三宝就是归趣、趣、救护、避难所,以这样生起的、具有以三宝为归趣等行相的心,就是皈依,也就是“以此而趣向”的意思。“具彼者”,就是具有前面所说的那种心生起。“如是近”,就是如此亲近、侍奉、敬奉,或者如此了知、觉悟,应当这样理解。
‘‘Sammāsambuddho bhagavā, svākkhāto dhammo, suppaṭipanno saṅgho’’ti evaṃ pavatto tattha ratanattaye pasādo tappasādo, tadeva rattanattayaṃ garu etassāti taggaru, tabbhāvo taggarutā, tappasādo ca taggarutā ca tappasādataggarutā. Tāhi tappasādataggarutāhi. Vidhutadiṭṭhivicikicchāsammohaassaddhiyāditāya vihatakileso. Tadeva ratanattayaṃ parāyaṇaṃ gati tāṇaṃ leṇanti evaṃ pavattiyā tapparāyaṇatākārappavatto cittuppādosaraṇagamanaṃ saraṇanti gacchati etenāti. Taṃsamaṅgīti tena yathāvuttacittuppādena samannāgato. Evaṃ upetīti evaṃ bhajati sevati payirupāsati, evaṃ vā jānāti bujjhatīti evamattho veditabbo.
在这里,通过“信”的把握,说的是世间皈依,因为这里以信为主。通过“尊重”的把握,说的是出世间皈依。因为圣者们由于彻知三宝的功德,把三宝看作像石伞一样可爱、值得尊重,所以,凭借那份信,以镇伏的方式断除烦恼;凭借那份尊重,以彻底断除的方式断除烦恼。应当这样连接理解:因为不恭敬的成因已被彻底断除。而在这里,“以它为归宿”就是“以它为趋向”,因此应当看到,即将讲说的四种皈依都被包含在其中。或者,由于不加区分地说明了信与尊重,所以通过“信”的把握,既包含了不坏净信,也包含了另一种信;同样,通过“尊重”的把握也是如此。因此,通过这两者,两种皈依都应结合起来理解。
Ettha ca pasādaggahaṇena lokiyasaraṇagamanamāha. Tañhi pasādappadhānaṃ. Garutāgahaṇena lokuttaraṃ. Ariyā hi ratanattayaguṇābhiññatāya pāsāṇacchattaṃ piya garuṃ katvā passanti, tasmā tappasādena vikkhambhanavasena vihatakileso, taggarutāya samucchedavasenāti yojetabbaṃ agāravakaraṇahetūnaṃ samucchindanato. Tapparāyaṇatā panettha taggatikatāti tāya catubbidhampi vakkhamānaṃ saraṇagamanaṃ gahitanti daṭṭhabbaṃ. Avisesena vā pasādagarutā jotitāti pasādaggahaṇena aveccappasādassa itarassa ca gahaṇaṃ, tathā garutāgahaṇenāti ubhayenapi ubhayaṃ saraṇagamanaṃ yojetabbaṃ.
“在道的刹那成就”,应当这样连接理解。所谓“成为以涅槃为所缘”,这是为了显示:从义理上说,四谛的证悟本身就是出世间的皈依。因为在这里,涅槃法是通过作证现观而被通达的,道法是通过修习现观而被通达的,正在被通达的时候就已经成就了皈依的性质;而佛陀的功德作为声闻弟子的行境,是通过遍知现观而被通达的,圣僧伽的功德也是如此。因此说:“从作用上说,整个三宝中都能成就。”而且这种成就是同时成就的,不像世间皈依那样按顺序次第成就,因为它是通过无迷乱的通达而通达的,这是这里的意旨。然而,有些人说:“皈依并不是以涅槃为所缘而生起的,而是因为道已经被证得了,所以就像某些三明者等的世间明等一样,只是已证得而已。”对于这些人来说,皈依就只能是世间的,而不是出世间的,这是不合理的,因为应当承认两种皈依都存在。
Maggakkhaṇe ijjhatīti yojanā. Nibbānārammaṇaṃ hutvāti etena atthato catusaccādhigamo eva lokuttarasaraṇagamananti dasseti. Tattha hi nibbānadhammo sacchikiriyābhisamayavasena, maggadhammo bhāvanābhisamayavasena paṭivijjhiyamānoyeva saraṇagamanattaṃ sādheti, buddhaguṇā pana sāvakagocarabhūtā pariññābhisamayavasena, tathā ariyasaṅghaguṇā. Tenāha ‘‘kiccato sakalepi ratanattaye ijjhatī’’ti. Ijjhantañca saheva ijjhati, na lokiyaṃ viya paṭipāṭiyā asammohappaṭivedhena paṭividdhattāti adhippāyo. Ye pana vadanti ‘‘na saraṇagamanaṃ nibbānārammaṇaṃ hutvā pavattati, maggassa adhigatattā pana adhigatameva hoti ekaccānaṃ tevijjādīnaṃ lokiyavijjādayo viyā’’ti, tesaṃ lokiyameva saraṇagamanaṃ siyā, na lokuttaraṃ, tañca ayuttaṃ duvidhassapi icchitabbattā.
那是指世间的皈依。获得信,就是生起“世尊是正自觉者”这样的信念。以信为根本,是说以前面所说的信作为前导。正见,则是通过对世间的理解,以正确的方式如实见到佛陀的善自觉性、法的善法性、僧的善行道性。而“以信为根本的正见”这句话,就是在说明:以信为依托、具备上述特征的慧,就是世间皈依。因此说“称为见正直业”。意思是,见本身被它的种种因缘所矫正,所以叫见正直业;或者说,通过它使见变得正直,所以叫见正直业,指的就是那样生起的心。这样理解之后,“以皈依处性之相而生起的心”这句话也就说得通了;不过要明白,之所以说“以信为前导的正见”,是因为在这心中,信是主导的。通过“获得信”这个词,显示的是像被母亲等人鼓励的孩童那样,与智慧不相应的皈依;通过“正见”这个词,显示的则是与智慧相应的皈依。
Tanti lokiyasaraṇagamanaṃ. Saddhāpaṭilābho ‘‘sammāsambuddho bhagavā’’tiādinā. Saddhāmūlikāti yathāvuttasaddhāpubbaṅgamā. Sammādiṭṭhi buddhasubuddhataṃ, dhammasudhammataṃ, saṅghasuppaṭipattiñca lokiyāvabodhavaseneva sammā ñāyena dassanato. Saddhāmūlikā ca sammādiṭṭhīti etena saddhūpanissayā yathāvuttalakkhaṇā paññā lokiyasaraṇagamananti dasseti. Tenāha ‘‘diṭṭhijukammanti vuccatī’’ti. Diṭṭhiyeva attano paccayehi uju karīyatīti katvā , diṭṭhi vā uju karīyati etenāti diṭṭhijukammaṃ, tathāpavatto cittuppādo. Evañca katvā ‘‘tapparāyaṇatākārappavatto cittuppādo’’ti idañca vacanaṃ samatthitaṃ hoti, saddhāpubbaṅgamasammādiṭṭhiggahaṇaṃ pana cittuppādassa tappadhānatāyāti daṭṭhabbaṃ. Saddhāpaṭilābhoti iminā mātādīhi ussāhitadārakādīnaṃ viya ñāṇavippayuttaṃ saraṇagamanaṃ dasseti, sammādiṭṭhīti iminā ñāṇasampayuttaṃ saraṇagamanaṃ.
这属于世间的皈依。“自我献出”是指以它为凭借,把自己完全交出、投入、舍弃,也就是前面所说的见正直业。“以它为归宿”是指这个人或心的生起,以三宝为最终的归宿和依靠,这种状态就叫“以它为归宿性”,其实正是前面所说的见正直业。怀着皈依的心意,凭它进入弟子身份、近住弟子身份,这叫“进入弟子状态”。怀着皈依的心意,凭它来行礼致敬,这叫“顶礼”。在所有地方,都应当按前面所说的见正直业来理解其含义。“舍弃自己”是为了出离轮回之苦,而舍弃自身的存在,其余各处也是同样的道理。“唯独对佛等”这一限定,在“自我献出”等每一处也都应当相应加上,因为这样一来,就排除了其他对象。
Tayidaṃ lokiyaṃ saraṇagamanaṃ. Attā sanniyyātīyati appīyati pariccajīyati etenāti attasanniyyātanaṃ, yathāvuttaṃ diṭṭhijukammaṃ. Taṃ ratanattayaṃ parāyaṇaṃ paṭisaraṇaṃ etassāti tapparāyaṇo, puggalo cittuppādo vā, tassa bhāvo tapparāyaṇatā, yathāvuttaṃ diṭṭhijukammameva. Saraṇanti adhippāyena sissabhāvaṃ antevāsikabhāvaṃ upagacchati etenāti sissabhāvūpagamanaṃ. Saraṇagamanādhippāyeneva paṇipatati etenāti paṇipāto. Sabbattha yathāvuttadiṭṭhijukammavaseneva attho veditabbo. Attapariccajananti saṃsāradukkhanissaraṇatthaṃ attano atthabhāvassa pariccajanaṃ. Esa nayo sesesupi. Buddhādīnaṃyevāti avadhāraṇaṃ attasanniyyātanādīsupi tattha tattha vattabbaṃ. Evañhi tadaññanivattanaṃ kataṃ hoti.
像这样,先用一种方式说明了“自我认定”等含义之后,现在为了用其他方式来说明,就开始了“再者”等这一段。通过这,说明即使换一种说法,“自我认定”也还是同一个意思,因为义理并没有不同。“阿罗婆迦等”中的“等”字,应当理解为也包括萨达吉里、雪山等处的夜叉。有人会问:这些阿罗婆迦等夜叉,不都是依圣道而获得皈依的吗?那为什么说他们的皈依是“以皈依处为皈依”呢?回答是:即使他们是依圣道获得皈依的,由于也表明了以皈依处为特相的心,比如他们说过“我将游方……中略……善法性”“我们将游方,从村到村,从山到山……中略……善法性”,正因如此,才那样说。
Evaṃ attasanniyyātanādīni ekena pakārena dassetvā idāni aparehipi pakārehi dassetuṃ ‘‘apicā’’tiādi āraddhaṃ. Tena pariyāyantarehipi attasanniyyātanaṃ katameva hoti atthassa abhinnattāti dasseti. Āḷavakādīnanti ādi-saddena sātāgirihemavatādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Nanu cete āḷavakādayo maggeneva āgatasaraṇagamanā, kathaṃ tesaṃ tapparāyaṇatāsaraṇagamanaṃ vuttanti? Maggenāgatasaraṇagamanehipi ‘‘so ahaṃ vicarissāmi…pe… sudhammataṃ (saṃ. ni. 1.246; su. ni. 194). Te mayaṃ vicarissāma, gāmā gāmaṃ nagā nagaṃ…pe… sudhammata’’nti (su. ni. 182) ca tehi tapparāyaṇatākārassa paveditattā tathā vuttaṃ.
然而,这里“以亲属等为缘”中的“等”字,应当分别把“以亲属为缘”“以怖畏为缘”“以师长为缘”“以应供者为缘”各自与“为缘”这个词搭配起来理解。其中,“以亲属为缘”就是依亲属关系为缘,其余几种也是这样。“以应供者的顶礼”,意思是以应供者这一身份为因由而行的顶礼。“以其余三种”,是指以亲属关系等为因而生起的另外三种顶礼。接着用“因此”等话,是为了把前面简略说过的意思详细展开来说。“礼敬”,是顶礼的特相语(表征词)。“这样的”,是就现法(今生)而说的。因为若希求后世(来生)的、或导向解脱的、或不导向解脱的教诫,就只是在做以应供者为缘的顶礼,这是(这里的)意趣。“皈依的分类”,就是皈依的种种差别。
So panesa ñāti…pe… vasenāti ettha ñātivasena, bhayavasena, ācariyavasena, dakkhiṇeyyavasenāti paccekaṃ ‘‘vasenā’’ti padaṃ yojetabbaṃ. Tattha ñātivasenāti ñātibhāvavasena. Evaṃ sesesupi . Dakkhiṇeyyapaṇipātenāti dakkhiṇeyyatāhetukena paṇipatanenāti attho. Itarehīti ñātibhāvādivasappavattehi tīhi paṇipātehi. Itarehītiādinā saṅkhepato vuttamatthaṃ vitthārato dassetuṃ ‘‘tasmā’’tiādi vuttaṃ. Vandatīti paṇipātassa lakkhaṇavacanaṃ . Evarūpanti diṭṭhadhammikaṃ sandhāya vadati. Samparāyikañhi niyyānikaṃ vā aniyyānikaṃ vā anusāsaniṃ paccāsīsanto dakkhiṇeyyapaṇipātameva karotīti adhippāyo. Saraṇagamanappabhedoti saraṇagamanavibhāgo.
圣道本身就是出世间的皈依,所以论中说:“四沙门果是它的异熟果。”所谓“一切苦尽”,是指整个轮回中的所有苦都彻底不再生起的寂灭。所谓“此”,指的就是前面所说的“以正慧观见四圣谛”这句话,也就是对四圣谛的观见。
Ariyamaggo eva lokuttaraṃ saraṇagamananti āha ‘‘cattāri sāmaññaphalāni vipākaphala’’nti. Sabbadukkhakkhayoti sakalassa vaṭṭadukkhassa anuppādanirodho. Etanti ‘‘cattāri ariyasaccāni, sammappaññāya passatī’’ti (dha. pa. 190) evaṃ vuttaṃ ariyasaccānaṃ dassanaṃ.
以不趋近为常等方式是指不以常等而执取。其中,非处是遮破因;无机会是遮破缘。两者都是在否定因本身。由何是指由那个因。具见者是指具备道正见的入流圣者。任何一种行是指在四地中,任何一个属于有为的行。以常来执取是指把它执取为常。以乐来执取是针对那种依我见而生的执乐,就像说自我是纯粹快乐的、无病的,死后也是如此(长部1.76, 79)那样。然而,以不与邪见相应的心,圣弟子为了平息热恼,就像那个被疯象惊吓而躲进粪坑的朱克婆罗门一样,把某种行执取为乐。在关于我的部分里,为了把遍处等概念施设也包含进来,所以不说行,而说任何一种法。在这些地方,也应当理解,其范围或是按四地来划分,或是仅按三地来划分。因为,凡是凡夫以执取心去执取的对象,圣弟子就会从那些对象上一一解开执取。
Niccato anupagamanādivasenāti niccanti aggahaṇādivasena. Aṭṭhānanti hetuppaṭikkhepo. Anavakāsoti paccayappaṭikkhepo. Ubhayenapi kāraṇameva paṭikkhipati. Yanti yena kāraṇena. Diṭṭhisampannoti maggadiṭṭhiyā samannāgato sotāpanno. Kañci saṅkhāranti catubhūmakesu saṅkhatasaṅkhāresu ekasaṅkhārampi. Niccato upagaccheyyāti niccoti gaṇheyya. Sukhato upagaccheyyāti ‘‘ekantasukhī attā hoti arogo paraṃ maraṇā’’ti (dī. ni. 1.76, 79) evaṃ attadiṭṭhivasena sukhato gāhaṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Diṭṭhivippayuttacittena pana ariyasāvako pariḷāhavūpasamanatthaṃ mattahatthiparitāsito viya cokkhabrāhmaṇo ukkārabhūmiṃ kañci saṅkhāraṃ sukhato upagacchati. Attavāre kasiṇādipaññattisaṅgahatthaṃ ‘‘saṅkhāra’’nti avatvā ‘‘kañci dhamma’’nti vuttaṃ. Imesupi ṭhānesu catubhūmakavaseneva paricchedo veditabbo tebhūmakavaseneva vā. Yaṃ yañhi puthujjano gāhavasena gaṇhāti, tato tato ariyasāvako gāhaṃ viniveṭheti.
在“母亲”等语句中,亲生母亲就是“母”,亲生父亲就是“父”,这里指的是作为人而诸漏已尽的阿拉汉。那么,圣弟子难道会去杀害别的众生吗?这也是绝不可能的。之所以这样说,是为了显示凡夫状态的极大过失,以及显示圣者状态的果德。“心怀恶意”是指以杀心而心怀恶意。“出佛身血”是指在活着的身体上,哪怕只造出够一只小苍蝇吸饮那么一点血。“破僧”是指对同住、处于同一界内的僧团,通过羯磨、教诫、宣布、唱说、筹这五种方式加以分裂。“认别的师”是指执取别的外道导师,心想“这是我的老师”,这种事是不可能的。
Mātarantiādīsu janikā mātā, janako pitā, manussabhūto khīṇāsavo arahāti adhippeto. Kiṃ pana ariyasāvako aññaṃ jīvitā voropeyyāti? Etampi aṭṭhānaṃ, puthujjanabhāvassa pana mahāsāvajjabhāvadassanatthaṃ ariyabhāvassa ca phaladassanatthaṃ evaṃ vuttaṃ. Paduṭṭhacittoti vadhakacittena paduṭṭhacitto. Lohitaṃ uppādeyyāti jīvamānakasarīre khuddakamakkhikāya pivanamattampi lohitaṃ uppādeyya. Saṅghaṃ bhindeyyāti samānasaṃvāsakaṃ samānasīmāyaṃ ṭhitaṃ saṅghaṃ ‘‘kammena uddesena voharanto anussāvanena salākaggāhenā’’ti (pari. 458) evaṃ vuttehi pañcahi kāraṇehi bhindeyya. Aññaṃ satthāranti aññaṃ titthakaraṃ ‘‘ayaṃ me satthā’’ti evaṃ gaṇheyyāti netaṃ ṭhānaṃ vijjatīti attho.
他们不会堕入恶道。意思是:那些已经皈依佛陀的人,不会因为皈依佛陀这个因缘而堕入恶道,而是会充满天众。“以十事”是指以十种原因。“胜过”是指压过、超胜。
Na tegamissanti apāyanti te buddhaṃ saraṇaṃ gatā tannimittaṃ apāyaṃ na gamissanti, devakāyaṃ pana paripūressantīti attho. Dasahi ṭhānehīti dasahi kāraṇehi. Adhigaṇhantīti adhibhavanti.
“依《韦拉摩经》等”这句话中说的是:韦拉摩婆罗门曾连续七年零七个月不间断地举行大布施,布施了八万四千个金钵、银钵、铜钵,每个钵的容量是迦利沙的四分之一,依次装满银、金、金币,全部用各种装饰品装点得十分庄严;还布施了八万四千头大象、八万四千匹马、八万四千辆战车、八万四千头乳牛、八万四千名少女、八万四千张坐床、八万四千俱胝件衣服,以及无量无数种嚼食、啖食等食物。可是,比起韦拉摩那次大布施,布施给一位见法者(初果圣者)果报更大;比起布施给一百位见法者,布施给一位一来者果报更大;比起布施给一位一来者,布施给一位不来者果报更大;比起布施给一位不来者,布施给一位阿罗汉果报更大;比起布施给一位阿罗汉,布施给一位独觉佛果报更大;比起布施给一位独觉佛,布施给正等正觉者果报更大;比起布施给正等正觉者,布施给以佛陀为首的僧团果报更大;比起布施给僧团,为四方僧团建造精舍果报更大;比起建造精舍,皈依三宝果报更大。这就是《韦拉摩经》(增支部9.20)所阐明的义理。经中确实这样说:“居士,韦拉摩婆罗门所行的那次大布施,若有人供养一位具足正见者,这比那次布施果报更大。”等等。“《韦拉摩经》等”中的“等”字,应当理解为还包括《最上净信经》等经典。
Velāmasuttādivasenāti ettha ‘‘karīsassa catutthabhāgappamāṇānaṃ caturāsītisahassasaṅkhānaṃ suvaṇṇapātirūpiyapātikaṃsapātīnaṃ yathākkamaṃ rūpiyasuvaṇṇahiraññapūrānaṃ sabbālaṅkārappaṭimaṇḍitānaṃ caturāsītiyā hatthisahassānaṃ, caturāsītiyā assasahassānaṃ, caturāsītiyā rathasahassānaṃ, caturāsītiyā dhenusahassānaṃ, caturāsītiyā kaññāsahassānaṃ, caturāsītiyā pallaṅkasahassānaṃ, caturāsītiyā vatthakoṭisahassānaṃ, aparimāṇassa ca khajjabhojjādibhedassa āhārassa pariccajanavasena sattamāsādhikāni satta saṃvaccharāni nirantaraṃ pavattavelāmamahādānato ekassa sotāpannassa dinnadānaṃ mahapphalataraṃ. Tato sataṃ sotāpannānaṃ dinnadānato ekassa sakadāgāmino, tato ekassa anāgāmino, tato ekassa arahato, tato ekassa paccekabuddhassa, tato sammāsambuddhassa, tato buddhappamukhassa saṅghassa dinnadānaṃ mahapphalataraṃ, tato cātuddisaṃ saṅghaṃ uddissa vihārakaraṇaṃ, tato saraṇagamanaṃ mahapphalatara’’nti imamatthaṃ pakāsentassa velāmasuttassa (a. ni. 9.20) vasena. Vuttañhetaṃ ‘‘yaṃ, gahapati, velāmo brāhmaṇo dānaṃ adāsi mahādānaṃ, yo ekaṃ diṭṭhisampannaṃ bhojeyya, idaṃ tato mahapphalatara’’ntiādi (a. ni. 9.20). Velāmasuttādīti ādi-saddena aggappasādasuttādīnaṃ (a. ni. 4.34; itivu. 90) saṅgaho daṭṭhabbo.
对三种所依的功德不了知,这就是无知;在这一点上迷惑,就是“这是不是佛陀”等等这样的犹豫、疑惑。邪智就是把那些功德颠倒地执取为没有功德。“等”这个字,涵盖了不恭敬、不尊重等说法。“无大光明”就是不闪耀,意思是不清净、不洁白。“无大遍照”就是不广大。“有过失”就是由于邪见、渴爱等而有污垢。世间的皈依,就像受持学处一样,没有限定执取的时间,只是以生命为终点,所以随着五蕴的坏灭而坏灭,因此说“命终时无过失”。这个“无过失”是指皈依坏灭时没有过失。虽然无过失,但也不产生可爱的果报,所以说“无果”。为什么?因为它没有异熟。但它确实不是不善法。
Aññāṇaṃ vatthuttayassa guṇānaṃ ajānanaṃ tattha sammoho, ‘‘buddho nu kho, na nu kho’’tiādinā vicikicchā saṃsayo. Micchāñāṇaṃ tassa guṇānaṃ aguṇabhāvaparikappanena viparītaggāho. Ādi-saddena anādarāgāravādīnaṃ saṅgaho. Na mahājutikanti na ujjalaṃ, aparisuddhaṃ apariyodātanti attho. Na mahāvipphāranti anuḷāraṃ. Sāvajjoti diṭṭhitaṇhādivasena sadoso. Lokiyaṃ saraṇagamanaṃ sikkhāsamādānaṃ viya aggahitakālaparicchedaṃ jīvitapariyantameva hoti, tasmā tassa khandhabhedena bhedoti āha ‘‘anavajjo kālakiriyāyā’’ti. Soti anavajjo saraṇagamanabhedo. Satipi anavajjatte iṭṭhaphalopi na hotīti āha ‘‘aphalo’’ti. Kasmā? Avipākattā. Na hi taṃ akusalanti.
“什么是近事男?”这是针对具体特征的提问,所以意思是:“具有什么样的特征才是近事男?”“为什么?”是问原因。由此说明:是因为什么原因、凭借什么表现特征,“近事男”这个词才固定用在此人身上。所以说“为什么称为近事男?”这个词所指的对象就是那表现特征,而那个特征正是使这个词具有该含义的实质原因。“他的戒怎样?”意思是:这个近事男的戒是什么样的?具备多少戒才算是戒具足?“他的生计怎样?”意思是:他的正命是什么?而正命是通过远离邪命来实现的,所以这一点也要分别解释。“什么是败坏?”意思是:什么是戒的败坏,或者生计的败坏?因为紧接着前面的内容,要么是规定,要么是禁止。“什么是成就?”这里也是同样的道理。
Ko upāsakoti sarūpapucchā, tasmā ‘‘kiṃlakkhaṇo upāsako’’ti vuttaṃ hoti. Kasmāti hetupucchā. Tena kena pavattinimittena upāsakasaddo tasmiṃ puggale niruḷhoti dasseti . Tenāha ‘‘kasmā upāsakoti vuccatī’’ti. Saddassa abhidheyyo pavattinimittaṃ tadatthassa tabbhāvakāraṇaṃ. Kimassa sīlanti kīdisaṃ assa upāsakassa sīlaṃ, kittakena sīlenāyaṃ sīlasampanno nāma hotīti attho. Ko ājīvoti ko assa sammāājīvo? So pana micchājīvassa parivajjanena hotīti sopi vibhajīyatīti. Kā vipattīti kā sīlassa, ājīvassa vā vipatti. Anantarassa hi vidhi vā paṭisedho vāti. Kā sampatīti etthāpi eseva nayo.
“任何一人”,就是指刹帝利等种姓中的任何一个人。这就说明,在这里,皈依本身就是关键,而不是出身等差别。“由于亲近”,就是通过那种皈依本身,并且在其中以恭敬、尊重、推崇等殷重心来亲近。“由于远离”:所谓“怨对”,指的是杀生等破戒行为;因为把它灭除、摧毁、破坏,所以叫“远离怨对”,也就是五种远离,因为这种戒以远离为根本。因此说“成为远离者”。
Yo kocīti khattiyādīsu yo koci. Tena saraṇagamanamevettha kāraṇaṃ, na jātiādivisesoti dasseti. Upāsanatoti teneva saraṇagamanena tattha ca sakkaccakiriyāya ādaragāravabahumānādiyogena payirupāsanato. Veramaṇiyoti veraṃ vuccati pāṇātipātādidussīlyaṃ, tassa maṇanato hananato vināsanato veramaṇiyo, pañca viratiyo viratippadhānattā tassa sīlassa. Tenevāha ‘‘paṭivirato hotī’’ti.
邪命贩卖,就是不正当的贩卖、不合理的贩卖、不适当的贩卖。舍离,就是通过完全不做而彻底放下。依法,就是不偏离正法。这样就也否定了其他不如法的谋生方式。依平等,就是不偏邪。这样就说明,在避开身邪行等恶行之后,是以身正行等善行来谋生。武器贩卖,就是自己制造或让人制造武器类物品,或者拿到已经做好的武器再把它卖掉。人口贩卖,就是贩卖人口。肉贩卖,就是像屠夫等人那样,饲养鹿、猪之类,做成肉以后再卖掉。酒贩卖,就是调制任何种类的酒以后再把它卖掉。毒贩卖,就是调制毒药,或者拿到毒药以后再把它卖掉。其中,武器贩卖因为会成为伤害他人的因缘,所以被说为不应做;人口贩卖因为会造成人失去自由;肉贩卖和毒贩卖因为会成为杀害的因由;酒贩卖因为会成为放逸的根源。
Micchāvaṇijjāti na sammāvaṇijjā ayuttavaṇijjā asāruppavaṇijjā. Pahāyāti akaraṇeneva pajahitvā. Dhammenāti dhammato anapetena. Tena aññampi adhammikaṃ jīvikaṃ paṭikkhipati. Samenāti avisamena. Tena kāyavisamādiduccaritaṃ vajjetvā kāyasamādinā sucaritena ājīvaṃ dasseti. Satthavaṇijjāti āyudhabhaṇḍaṃ katvā vā kāretvā vā yathākataṃ vā paṭilabhitvā tassa vikkayo. Sattavaṇijjāti manussavikkayo. Maṃsavaṇijjāti sūnakārādayo viya migasūkarādike posetvā maṃsaṃ sampādetvā vikkayo. Majjavaṇijjāti yaṃ kiñci majjaṃ yojetvā tassa vikkayo. Visavaṇijjāti visaṃ yojetvā visaṃ gahetvā vā tassa vikkayo. Tattha satthavaṇijjā paroparodhanimittatāya akaraṇīyā vuttā. Sattavaṇijjā abhujissabhāvakaraṇato, maṃsavisavaṇijjā vadhahetuto, majjavaṇijjā pamādaṭṭhānato.
“他的”:就是指以五戒为特征的那条戒,以及以五种邪命交易为特征的那份谋生方式。“败坏”:就是破裂和毁坏。“以何”:就是以哪种行持。“贱民”:就是近事男中的贱民。“垢”:就是近事男的垢。“被呵责者”:就是近事男中的卑劣者。对佛等、对业和业果,信心颠倒,就是无信,是错误的确信;具足前面所说的这种无信,就是无信者。按照前面所说的戒败坏和谋生败坏来说,就是恶戒者。“以所见等而这是某种吉祥”——如此凡夫所构想、被称为热闹吉祥的,具足这种以所见、所闻、所觉为吉祥者,就是热闹吉祥者。“信吉祥”:就是信受所见吉祥等种类的吉祥本身。“不信业”:就是不信受业是自作。“外于此”:就是从此一切知佛陀的教法之外,于外道学说中。“寻求应供者”:就是执恶行持者为应受供养者而寻求。“作先行”:就是首先作布施、恭敬等善行。在这里,应知以寻求应供者和作先行二者为一,共有五法。
Tassevāti pañcaveramaṇilakkhaṇassa sīlassa ceva pañcamicchāvaṇijjālakkhaṇassa ājīvassa ca. Vipattīti bhedo pakopo ca. Yāyāti yāya paṭipattiyā. Caṇḍāloti upāsakacaṇḍālo. Malanti upāsakamalaṃ. Paṭikuṭṭhoti upāsakanihīno. Buddhādīsu kammakammaphalesu ca saddhāvipariyāyo assaddhiyaṃ micchādhimokkho, yathāvuttena assaddhiyena samannāgato assaddho. Yathāvuttasīlavipattiājīvavipattivasena dussīlo. ‘‘Iminā diṭṭhādinā idaṃ nāma maṅgalaṃ hotī’’ti – evaṃ bālajanaparikappitakotūhalasaṅkhātena diṭṭhasutamutamaṅgalena samannāgato kotūhalamaṅgaliko. Maṅgalaṃ paccetīti diṭṭhamaṅgalādibhedaṃ maṅgalameva pattiyāyati. No kammanti kammassakataṃ no pattiyāyati. Ito bahiddhāti ito sabbaññubuddhasāsanato bahiddhā bāhirakasamaye. Dakkhiṇeyyaṃ pariyesatīti duppaṭipannaṃ dakkhiṇārahasaññī gavesati. Pubbakāraṃ karotīti dānamānanādikaṃ kusalakiriyaṃ paṭhamataraṃ karoti. Ettha ca dakkhiṇeyyapariyesanapubbakāre ekaṃ katvā pañca dhammā veditabbā.
成就应当依照坏失的反面来理解。不过这里有一个差别:因为能让四众心生欢喜,所以近事男本身就是宝,叫近事男宝。因为功德光辉、美名远扬、声誉流芳,所以近事男本身就是莲花,叫近事男莲花。同样地,也叫近事男白莲花。
Vipattiyaṃ vuttavipariyāyena sampatti veditabbā. Ayaṃ pana viseso – catunnampi parisānaṃ ratijananaṭṭhena upāsakova ratanaṃ upāsakaratanaṃ. Guṇasobhākittisaddasugandhatāhi upāsakova padumaṃ upāsakapadumaṃ. Tathā upāsakapuṇḍarīko.
“最初”是指开始的意思。“末端”是指最边际的尽头。“以精舍最上处”是指精舍的房间部分,意思是说“住在这个房间里的人,能得到这样这样的果报”等等,也就是按各个居住处所的部分来说。“今天”就是今天的意思。
Ādimhīti ādiatthe. Koṭiyanti pariyantakoṭiyaṃ. Vihāraggenāti ovarakakoṭṭhāsena, ‘‘imasmiṃ gabbhe vasantānaṃ idaṃ nāma phalaṃ pāpuṇātī’’tiādīnā taṃ taṃ vasanaṭṭhānakoṭṭhāsenāti attho. Ajjatanti ajja icceva attho.
“以生命皈依”这句话,是为了说明他的皈依是尽形寿的。说完“只要我的生命还在延续”等话之后,又用生命来敬奉那三种依处,守护皈依。为了阐明那位婆罗门生起了“我皈依”这样的心意,才说了“我确实……”等话。所谓“以生命皈依”,意思是:只要我的命还在,就一直皈依。而且这种皈依不是只在口头上说说,也不是只在一瞬间心里想一想,而是尽形寿,甚至以舍弃生命的方式去皈依。这里的意思应当这样理解。
Pāṇehiupetanti iminā tassa saraṇagamanassa āpāṇakoṭikataṃ dassento ‘‘yāva me jīvitaṃ pavattatī’’tiādīni vatvā puna jīvitenapi taṃ vatthuttayaṃ paṭipūjento saraṇagamanaṃ rakkhāmīti uppannaṃ tassa brāhmaṇassa adhippāyaṃ vibhāvento ‘‘ahañhī’’tiādimāha. Pāṇehi upetanti hi yāva me pāṇā dharanti, tāva saraṇaṃ upetaṃ. Upento ca na vācāmattena na ekavāraṃ cittuppādamattena, atha kho pāṇānaṃ pariccajanavasenapi yāvajīvaṃ upetanti evamettha attho veditabbo.
17-19第七经中,“生闻”这个称呼并不是他父母给他取的名字,而是他获得某种职位之后才得到的。为了说明这一点,注释里说“生闻,据说是一种职位”等等。“一种职位”就是指国师的职位。据说这个称呼是连同头巾等王者的贵重饰物一起,由国王赐给他的。因此说“因为在国王身边获得了‘生闻’的尊敬称呼”。这里剩下的内容意思都很清楚。第八经和第九经没有什么需要解释的。
17-19. Sattame jāṇussoṇīti netaṃ tassa mātāpitūhi kataṃ nāmaṃ, apica kho ṭhānantarappaṭilābhaladdhanti dassento āha ‘‘jāṇussoṇīti ṭhānantaraṃ kirā’’tiādi. Ekaṃ ṭhānantaranti ekaṃ purohitaṭṭhānaṃ. Uṇhīsaādikakudhabhaṇḍehi saddhiṃ laddhaṃ tathā cassa raññā dinnanti vadanti. Tenāha ‘‘rañño santike ca laddhajāṇussoṇisakkārattā’’ti. Sesamettha uttānameva. Aṭṭhamanavamesu natthi vattabbaṃ.
20-21第十经中,“恶放置”是指放得不对,也就是把词句的次序弄颠倒之后记在心里。通过它能够认知、了解意义,所以叫“词”;能够表达、显示意义,所以叫“文”,其实也就是词本身。因此注释师说:“因为不按顺序……所以称为文。”除了词的集合之外,并没有另外单独叫做圣典的东西,所以说:“这两者都只是圣典的名称。”因为许多文句依次排列,这种排列的相续就称为圣典。这里剩下的内容以及第十一经,意思都很浅显明白。
20-21. Dasame dunnikkhittanti duṭṭhu nikkhittaṃ padapaccābhaṭṭhaṃ katvā manasi ṭhapitaṃ. Pajjati ñāyati attho etenāti padaṃ, atthaṃ byañjayati pakāsetīti byañjanaṃ, padameva. Tenevāha ‘‘uppaṭipāṭiyā…pe… byañjananti vuccatī’’ti. Padasamudāyabyatirekena visuṃ pāḷi nāma natthīti āha ‘‘ubhayametaṃ pāḷiyāva nāma’’nti. Pakaṭṭhānañhi vacanappabandhānaṃ āḷiyeva pāḷīti vuccati. Sesamettha ekādasamañca uttānatthameva.