第五 众集品注释
5. Parisavaggavaṇṇanā
43第五集第一经里说“显露的”,是指公开的、不加掩饰的。“甚深的”,是指隐秘的、被遮盖的。“高慢的”,是具足掉举。“骄矜的”,就像高高竖起的芦苇,意思是现起虚诳之慢的人。“轻躁的”,是带着装饰钵和衣等轻浮习气的人。“口舌锐利的”,是嘴巴尖利、说话粗硬的人。“散乱语者”,是言语不加约束、整天说无意义废话的人。“忘失念者”,是念已丢失的人。“无正知者”,是没有智慧的人。“无定者”,是连一点点心一境定都未得的人。“诸根放逸者”,是具足放任、开放、不守护诸根的人。白分依上述相反之理可知。
43. Pañcamassa paṭhame uttānāti pākaṭā appaṭicchannā. Gambhīrāti guḷhā paṭicchannā. Uddhatāti uddhaccena samannāgatā. Unnaḷāti uggatanaḷā, uṭṭhitatucchamānāti vuttaṃ hoti. Capalāti pattacīvaramaṇḍanādinā cāpallena yuttā. Mukharāti mukhakharā kharavacanā. Vikiṇṇavācāti asaṃyatavacanā divasampi niratthakavacanapalāpino. Muṭṭhassatīti vissaṭṭhasatino. Asampajānāti nippaññā. Asamāhitāti cittekaggatāmattassāpi alābhino. Pākatindriyāti pakatiyā ṭhitehi vivaṭehi arakkhitehi indriyehi samannāgatā. Sukkapakkho vuttavipallāsena veditabbo.
4444. 第二经中,“生起争吵者”:争吵的前奏称为“争吵”,这前奏在他们当中生起,所以叫“生起争吵者”。同样,由于说出“我们要叫人打你们、捆你们”这类话而引发争吵,也叫“生起争吵者”。这是就在家众而言的判定方式。至于出家众,说出犯戒、越轨的话,就叫“生起争吵者”。“陷入口角者”:陷入互相违逆的言论。“用口矛刺伤者”:所谓“口矛”,是指从断除功德的意义上说的恶说之语,用这些口矛去刺、去戳。“和合的”:同一羯磨、同一诵戒、同一学处——靠这些条件而和合共住。“以慈爱的眼睛”:以慈爱的眼睛。
44. Dutiye bhaṇḍanajātāti bhaṇḍanaṃ vuccati kalahassa pubbabhāgo, taṃ tesaṃ jātanti bhaṇḍanajātā. Tathā ‘‘mayaṃ tumhe daṇḍāpessāma bandhāpessāmā’’tiādivacanappavattiyā sañjātakalahā. Ayaṃ tāva gihīsu nayo. Pabbajitā pana āpattivītikkamavācaṃ vadantā kalahajātā nāma. Vivādāpannāti viruddhavādaṃ āpannā. Mukhasattīhi vitudantāti guṇānaṃ chindanaṭṭhena dubbhāsitā vācā mukhasattiyoti vuccanti, tāhi vitudantā vijjhantā. Samaggāti ekakammaṃ ekuddeso samasikkhatāti etesaṃ karaṇena samaggatāya sahitā. Piyacakkhūhīti mettācakkhūhi.
4545. 在第三中,“有胜者”指拥有最上等的人,或者具足最上等的修行。“无胜者”则与此相反。“多事务者”指致力于衣服等繁多事务的人。“持教散漫者”就是认为教法散漫的人。“于下陷中为前导者”:这里,“下陷”从下沉的意义上指五盖;这句话是说,在充满五盖方面走在前头。“于远离”指在依止远离——涅槃。“放下重担者”指在三种远离中都放下了重担。“不勤精进者”指两种精进都不去做。“为了未得的获得”指为了获得以前未曾得到的禅、观、道、果等殊胜,其余两句是此同义词。“后辈之众”指同住比丘与学童等众。“起而仿效”指模仿亲教师与戒师所作,仿效他们所行之道,名为起而仿效。其余依上述相反之理可知。
45. Tatiye aggavatīti uttamapuggalavatī, aggāya vā uttamāya paṭipattiyā samannāgatā. Tato viparītā anaggavatī. Bāhulikāti cīvarādibāhullāya paṭipannā. Sāsanaṃ sithilaṃ gaṇhantīti sāthalikā. Okkamane pubbaṅgamāti ettha okkamanaṃ vuccati avagamanaṭṭhena pañca nīvaraṇāni, tena pañcanīvaraṇapūraṇe pubbaṅgamāti vuttaṃ hoti. Paviveketi upadhiviveke nibbāne. Nikkhittadhurāti tividhepi viveke oropitadhurā. Na vīriyaṃ ārabhantīti duvidhampi vīriyaṃ na karonti. Appattassa pattiyāti pubbe appattassa jhānavipassanāmaggaphalavisesassa pattiatthāya. Itaraṃ padadvayaṃ tasseva vevacanaṃ. Pacchimā janatāti saddhivihārikaantevāsikajano . Diṭṭhānugatiṃ āpajjatīti ācariyupajjhāyehi kataṃ anukaronto diṭṭhassa tesaṃ ācārassa anugatiṃ āpajjati nāma. Sesaṃ vuttapaṭipakkhanayena veditabbaṃ.
46第四经中,“圣”指圣弟子众,“非圣”指凡夫众。他们不能如实了知“这是苦”:除了渴爱,三界所摄的五取蕴就叫苦谛;他们不能如实了知“苦只有这些,超出这个范围就没有苦了”这个真实状态。其余各处也照这样理解。至于其余几句:能令这个苦生起的先前渴爱,就叫“集”;这渴爱本身的彻底灭尽、不再生起,或者苦与集这两种真理的彻底灭尽,就叫“苦灭”;八支圣道,就叫“趣向苦灭之道”。这样,在这部经里,就以四谛宣说了四道和四果。
46. Catutthe ariyāti ariyasāvakaparisā. Anariyāti puthujjanaparisā. ‘‘Idaṃ dukkha’’nti yathābhūtaṃ nappajānantīti ṭhapetvā taṇhaṃ tebhūmakā pañcakkhandhā dukkhasaccaṃ nāma, ettakameva dukkhaṃ, ito uddhaṃ dukkhaṃ natthīti yathāsabhāvato nappajānanti. Esa nayo sabbattha. Sesapadesu pana tassa dukkhassa samuṭṭhāpikā purimataṇhā samudayo nāma, tassāyeva taṇhāya, dvinnampi vā tesaṃ saccānaṃ accantakkhayo asamuppatti dukkhanirodho nāma, aṭṭhaṅgiko ariyamaggo dukkhanirodhagāminī paṭipadā nāmāti evaṃ imasmiṃ sutte catūhi saccehi cattāro maggā ca cattāri ca phalāni kathitāni.
4747. 第五经中,“众秽”:意思是污秽的众、垃圾般的众、糠秕般的众。“众中精华”:意思是清净信众、坚实的众。“行于欲邪行”:因为贪欲而走向不应走的路,意思是做不该做的事。其余几句也是同样的道理。不过这四种邪行,在分配物品和裁决事务时都会出现。其中,在分配物品时:如果自己负责照顾的比丘们得到不合意的物品,通过交换而把合意的给他们,这就叫行于欲邪行。如果自己不负责照顾的人得到合意的物品,通过交换而把不合意的给他们,这就叫行于嗔邪行。如果不了解物品分配的规则和界限,这就叫行于痴邪行。如果因为害怕那些多嘴的、或依附国王等人的人说“如果给我不合意的物品,他们可能会害我”,于是出于恐惧把物品换过来,把合意的给他们,这就叫行于怖邪行。如果有人不这样做,而是像天平、像尺子一样,对所有人保持中立,谁该得到什么就给他什么,这个人就不行于这四种邪行中的任何一种。在裁决事务时:把自己负责照顾的人的重罪说成轻罪,这就叫行于欲邪行。把别人的轻罪说成重罪,这就叫行于嗔邪行。不了解出罪和集(羯磨)的规定,这就叫行于痴邪行。因为害怕多嘴的人或受国王敬重的人说“如果把我的重罪说出来,他可能会害我”,于是出于恐惧把重罪说成轻罪,这就叫行于怖邪行。如果有人对所有人都如实而说,这个人就不行于这四种邪行中的任何一种。
47. Pañcame parisākasaṭoti kasaṭaparisā kacavaraparisā palāpaparisāti attho. Parisāmaṇḍoti pasannaparisā sāraparisāti attho. Chandāgatiṃ gacchantīti chandena agatiṃ gacchanti, akattabbaṃ karontīti attho. Sesapadesupi eseva nayo. Imāni pana cattāri agatigamanāni bhaṇḍabhājanīye ca vinicchayaṭṭhāne ca labbhanti. Tattha bhaṇḍabhājanīye tāva attano bhārabhūtānaṃ bhikkhūnaṃ amanāpe bhaṇḍake patte taṃ parivattetvā manāpaṃ dento chandāgatiṃ gacchati nāma. Attano pana abhārabhūtānaṃ manāpe bhaṇḍake patte taṃ parivattetvā amanāpaṃ dento dosāgatiṃ gacchati nāma. Bhaṇḍakabhājanīyavatthuñca ṭhitikañca ajānanto mohāgatiṃgacchati nāma. Mukharānaṃ vā rājādinissitānaṃ vā ‘‘ime me amanāpe bhaṇḍake dinne anatthampi kareyyu’’nti bhayena parivattetvā manāpaṃ dento bhayāgatiṃ gacchati nāma. Yo pana evaṃ na gacchati, sabbesaṃ tulābhūto pamāṇabhūto majjhatto hutvā yaṃ yassa pāpuṇāti, taññeva tassa deti, ayaṃ catubbidhampi agatigamanaṃ na gacchati nāma. Vinicchayaṭṭhāne pana attano bhārabhūtassa garukāpattiṃ lahukāpattīti katvā kathento chandāgatiṃ gacchati nāma. Itarassa lahukāpattiṃ garukāpattīti katvā kathento dosāgatiṃ gacchati nāma. Āpattivuṭṭhānaṃ pana samuccayakkhandhakañca ajānanto mohāgatiṃ gacchati nāma. Mukharassa vā rājapūjitassa vā ‘‘ayaṃ me garukaṃ katvā āpattiṃ kathentassa anatthampi kareyyā’’ti garukameva lahukāti katvā kathento bhayāgatiṃ gacchati nāma. Yo pana sabbesaṃ yathābhūtameva katheti, ayaṃ catubbidhampi agatigamanaṃ na gacchati nāma.
4848. 第六项中,“被曲解而受调伏的”:就是被错误地调伏。“不是通过反问而受调伏的”:就是没有经过询问就受调伏。“甚深”:从圣典文句方面来说是甚深,如同《箭喻经》那样。“义甚深”:从意义方面来说是甚深,如同《大广问经》那样。“出世间”:开示出世间之义。“与空相应”:只开示众生空、唯有诸法,如同《无为相应》那样。“不使他人心生起”:不为了使心了知而使他人心生起心,或者是在睡觉,或者是心散乱在别处。“应诵持、应学”:应当诵持以及应当学。“被诗人所作”:由诗人所作。另一个词是它的同义词。“心字母”:种种不同的字母。另一个词是它的同义词。“外道”:从教法之外而存在。“弟子所说”:由他们各自的弟子所说。“乐闻”:由于字母优美以及音声圆满而心生欢喜后听闻。“既不互相反问”:不互相询问意义、关联或前后。“也不四处询问”:为了询问而不到处游行。“这是何语”:这文句应如何安立?应如何安立?“此有何义”:此所说的有何义?有何关联?前后如何?“不揭开”:隐藏的。“不打开”:不揭示。“不显明”:未使明显。“不使明显”:不使明显。“有疑惑处”:作为疑惑之因由处。白分应依所说相反之义而了知。
48. Chaṭṭhe okkācitavinītāti dubbinītā. No paṭipucchāvinītāti na pucchitvā vinītā. Gambhīrāti pāḷivasena gambhīrā sallasuttasadisā. Gambhīratthāti atthavasena gambhīrā mahāvedallasuttasadisā. Lokuttarāti lokuttaraatthadīpakā . Suññatāpaṭisaṃyuttāti sattasuññaṃ dhammamattameva pakāsakā asaṅkhatasaṃyuttasadisā. Na aññā cittaṃ upaṭṭhapentīti vijānanatthāya cittaṃ na upaṭṭhapenti, niddāyanti vā aññavihitā vā honti. Uggahetabbaṃ pariyāpuṇitabbanti uggahetabbe ca pariyāpuṇitabbe ca. Kavitāti kavīhi katā. Itaraṃ tasseva vevacanaṃ. Cittakkharāti vicitraakkharā. Itaraṃ tasseva vevacanaṃ. Bāhirakāti sāsanato bahibhūtā. Sāvakabhāsitāti tesaṃ tesaṃ sāvakehi bhāsitā. Sussūsantīti akkharacittatāya ceva sarasampattiyā ca attamanā hutvā suṇanti. Na ceva aññamaññaṃ paṭipucchantīti aññamaññaṃ atthaṃ vā anusandhiṃ vā pubbāparaṃ vā na pucchanti. Na ca paṭivicarantīti pucchanatthāya cārikaṃ na vicaranti. Idaṃ kathanti idaṃ byañjanaṃ kathaṃ ropetabbaṃ kinti ropetabbaṃ? Imassa ko atthoti imassa bhāsitassa ko attho, kā anusandhi, kiṃ pubbāparaṃ? Avivaṭanti paṭicchannaṃ. Na vivarantīti na ugghāṭenti. Anuttānīkatanti apākaṭaṃ kataṃ. Na uttāniṃ karontīti pākaṭaṃ na karonti. Kaṅkhāṭhāniyesūti kaṅkhāya kāraṇabhūtesu. Sukkapakkho vuttavipallāsena veditabbo.
49第七项中,重利养的人:就是看重四种生活必需品,把出世间法看成低劣而安住的众人。重正法的人:就是敬重九种出世间法,把四种生活必需品看成低劣而安住的众人。俱分解脱:从两个方面得到解脱。慧解脱:靠智慧得到解脱,也就是干观漏尽者。身证:亲身触证禅那的触之后,又亲自证得灭尽和涅槃而安住。见至:已经达到所见之境。这两种人在六个阶位中都能得到。信解脱:以信心而得到解脱。这种人也能够在六个阶位中得到。随法行者:就是随顺法而行的人。随信行者:就是随顺信而行的人。这两种人都属于初道。善法者:具有善法的人。恶戒恶法者:没有戒、法卑劣的人。为什么要执取这些人呢?因为当所有比丘都一样时,对持戒者就不会生起强烈的恭敬;他们认为,如果有一些破戒的人在,反而能对持戒者生起更强烈的恭敬,所以才这样执取。他们靠这个得到利养:那些比丘通过称赞一些人、贬低另一些人,来获得四种生活必需品。被系缚:被渴爱所系缚。迷醉:只因渴爱而迷醉。耽著:固执地吞没、决定安住。不见过患:受用时不加省察,看不到过患。没有出离智慧:在四种生活必需品上,缺乏能拔除欲贪的出离智慧,不知道“这是它的意义”。受用:带着欲贪而受用。
49. Sattame āmisagarūti catupaccayagarukā lokuttaradhammaṃ lāmakato gahetvā ṭhitaparisā. Saddhammagarūti nava lokuttaradhamme garuke katvā cattāro paccaye lāmakato gahetvā ṭhitaparisā. Ubhatobhāgavimuttoti dvīhi bhāgehi vimutto. Paññāvimuttoti paññāya vimutto sukkhavipassakakhīṇāsavo. Kāyasakkhīti kāyena jhānaphassaṃ phusitvā pacchā nirodhaṃ nibbānaṃ sacchikatvā ṭhito. Diṭṭhippattoti diṭṭhantaṃ patto. Ime dvepi chasu ṭhānesu labbhanti. Saddhāvimuttoti saddahanto vimutto. Ayampi chasu ṭhānesu labbhati. Dhammaṃ anussaratīti dhammānusārī. Saddhaṃ anussaratīti saddhānusārī. Ime dvepi paṭhamamaggasamaṅgino. Kalyāṇadhammoti sundaradhammo. Dussīlo pāpadhammoti nissīlo lāmakadhammo. Imaṃ kasmā gaṇhanti? Sabbesu hi ekasadisesu jātesu sīlavantesu balavagāravaṃ na hoti, ekaccesu pana dussīlesu sati sīlavantānaṃ upari balavagāravaṃ hotīti maññantā gaṇhanti. Te tena lābhaṃ labhantīti te bhikkhū ekaccānaṃ vaṇṇaṃ ekaccānaṃ avaṇṇaṃ kathetvā cattāro paccaye labhanti. Gathitāti taṇhāya ganthitā. Mucchitāti taṇhāvaseneva mucchitā. Ajjhopannāti ajjhosāya gilitvā pariniṭṭhapetvā ṭhitā. Anādīnavadassāvinoti apaccavekkhitaparibhoge ādīnavaṃ apassantā. Anissaraṇapaññāti catūsu paccayesu chandarāgaapakaḍḍhanāya nissaraṇapaññāya virahitā idamatthaṃ etanti ajānantā. Paribhuñjantīti sacchandarāgā hutvā paribhuñjanti.
在善分(白分)中,关于“俱分解脱”等说法,这是对七种圣者类型的简要说明:
有一位比丘,偏重以慧为主而修行,成就了八种等至之后,证得入流道。他在那一刹那称为“随法行者”;在入流果等六个阶段中,称为“身证者”;在证得阿拉汉果的那一刹那,称为“俱分解脱”。意思是:通过等至镇伏烦恼而解脱,通过道彻底断除烦恼而解脱,所以是从两个方面、或以两种方式获得解脱。
另一位比丘,偏重以慧为主而修行,但没能成就等至,只是纯观行者,却证得了入流道。他在那一刹那称为“随法行者”;在入流果等六个阶段中,称为“见至者”;在证得阿拉汉果的那一刹那,称为“慧解脱”。
又有一位比丘,偏重以信为主而修行,成就了八种等至之后,证得入流道。他在那一刹那称为“随信行者”;在入流果等六个阶段中,称为“身证者”;在证得阿拉汉果的那一刹那,称为“俱分解脱”。
还有一位比丘,偏重以信为主而修行,没能成就等至,只是纯观行者,却证得了入流道。他在那一刹那称为“随信行者”;在入流果等六个阶段中,称为“信解脱”;在证得阿拉汉果的那一刹那,称为“慧解脱”。
Sukkapakkhe ubhatobhāgavimuttotiādīsu ayaṃ sattannampi ariyapuggalānaṃ saṅkhepapakāsanā – eko bhikkhu paññādhurena abhiniviṭṭho aṭṭha samāpattiyo nibbattetvā sotāpattimaggaṃ pāpuṇāti. So tasmiṃ khaṇe dhammānusārī nāma hoti, sotāpattiphalādīsu chasu ṭhānesu kāyasakkhi nāma, arahattaphalakkhaṇe ubhatobhāgavimutto nāma. Samāpattīhi vikkhambhanavimuttiyā maggena samucchedavimuttiyāti dvikkhattuṃ vā dvīhi vā bhāgehi vimuttoti attho. Aparo paññādhurena abhiniviṭṭho samāpattiyo nibbattetuṃ asakkonto sukkhavipassakova hutvā sotāpattimaggaṃ pāpuṇāti. So tasmiṃ khaṇe dhammānusārī nāma hoti, sotāpattiphalādīsu chasu ṭhānesu diṭṭhippatto nāma, arahattaphalakkhaṇe paññāvimutto nāma. Aparo saddhādhurena abhiniviṭṭho aṭṭha samāpattiyo nibbattetvā sotāpattimaggaṃ pāpuṇāti. So tasmiṃ khaṇe saddhānusārī nāma hoti, sotāpattiphalādīsu chasu ṭhānesu kāyasakkhi nāma, arahattaphalakkhaṇe ubhatobhāgavimutto nāma. Aparo saddhādhurena abhiniviṭṭho samāpattiyo nibbattetuṃ asakkonto sukkhavipassakova hutvā sotāpattimaggaṃ pāpuṇāti. So tasmiṃ khaṇe saddhānusārī nāma hoti, sotāpattiphalādīsu chasu ṭhānesu saddhāvimutto nāma, arahattaphalakkhaṇe paññāvimutto nāma.
50第八项中,“不平坦的”:因为会倾斜滑落,所以叫不平坦。“平坦的”:因为不会倾斜滑落,所以叫平坦。“非法之业”:就是违背正法的业。“非律之业”:就是违背律的业。
50. Aṭṭhame visamāti sapakkhalanaṭṭhena visamā. Samāti nipakkhalanaṭṭhena samā. Adhammakammānīti uddhammāni kammāni. Avinayakammānīti ubbinayāni kammāni.
51第九项中,不如法的:就是违背法的。如法的:就是与法相应的。
51. Navame adhammikāti niddhammā. Dhammikāti dhammayuttā.
5252. 第十项中,“诤事”是指争论诤事等四种诤事。“执持”就是抓取、把持。“令知”就是让人知道。“不趋入令知”就是不为让人知道而聚集。“不令审视”就是不让人仔细看清。“不趋入审视”就是不为相互审视而聚集。“以无知之力”是说这些人把无知本身当作力量,所以叫以无知之力。“不思弃舍者”:如果有人这样想——“我们执持的诤事如果符合法,我们就继续执持;如果不符合法,我们就舍弃”,他们就叫作思弃舍者。但这些人不作如是思量,故为不思弃舍者。“以坚固与执取而住著”就是以见的坚固与见的执取而住著。“唯此为谛”,即“唯我们之说为真实”。“余者虚妄”,即其余之说虚妄、空洞。“白分其义显明”。
52. Dasame adhikaraṇanti vivādādhikaraṇādicatubbidhaṃ adhikaraṇaṃ. Ādiyantīti gaṇhanti. Saññāpentīti jānāpenti. Na ca saññattiṃ upagacchantīti saññāpanatthaṃ na sannipatanti. Na ca nijjhāpentīti na pekkhāpenti. Na ca nijjhattiṃ upagacchantīti aññamaññaṃ nijjhāpanatthāya na sannipatanti. Asaññattibalāti asaññattiyeva balaṃ etesanti asaññattibalā . Appaṭinissaggamantinoti yesaṃ hi evaṃ hoti – ‘‘sace amhehi gahitaṃ adhikaraṇaṃ dhammikaṃ bhavissati, gaṇhissāma. Sace adhammikaṃ, vissajjessāmā’’ti, te paṭinissaggamantino nāma honti. Ime pana na tathā mantentīti appaṭinissaggamantino. Thāmasā parāmāsā abhinivissāti diṭṭhithāmena ca diṭṭhiparāmāsena ca abhinivisitvā. Idameva saccanti idaṃ amhākaṃ vacanameva saccaṃ. Moghamaññanti avasesānaṃ vacanaṃ moghaṃ tucchaṃ. Sukkapakkho uttānatthoyevāti.
第二五十经
2. Dutiyapaṇṇāsakaṃ