(7) 2. 大品巴利
(7) 2. Mahāvaggo
《外道处经》的注释巴利
1. Titthāyatanasuttavaṇṇanā
62 62. 在第二个经的第一部分里,“外道处”指的是外道所依止的处所,或者说是诸外道的处所。在这里,应当了解“外道见解”,了解“外道师”,了解“外道”,了解“外道弟子”。“外道见解”就是六十二种见。“外道师”就是这些见的创立者。“外道”就是喜好、接受这些见的人。“外道弟子”就是给他们提供资具的人。“处”的意思是:就像“甘蒲阇是马的出生地,南方是牛的出生地”这样,在这类说法里,出生的地方就叫作“处”。巴利
62. Dutiyassa paṭhame titthāyatanānīti titthabhūtāni āyatanāni, titthiyānaṃ vā āyatanāni. Tattha titthaṃ jānitabbaṃ, titthakarā jānitabbā, titthiyā jānitabbā, titthiyasāvakā jānitabbā. Titthaṃ nāma dvāsaṭṭhi diṭṭhiyo. Titthikarā nāma tāsaṃ diṭṭhīnaṃ uppādakā. Titthiyā nāma yesaṃ tā diṭṭhiyo ruccanti khamanti. Titthiyasāvakā nāma tesaṃ paccayadāyakā. Āyatananti ‘‘kambojo assānaṃ āyatanaṃ, gunnaṃ dakkhiṇāpatho āyatana’’nti ettha sañjātiṭṭhānaṃ āyatanaṃ nāma.
在令人欢喜的处所,鸟儿们会来亲近它;
需要树荫的人走向树荫,想吃果子的人奔着果子去。巴利
‘‘Manorame āyatane, sevanti naṃ vihaṅgamā; Chāyaṃ chāyatthino yanti, phalatthaṃ phalabhojino’’ti. (a. ni. 5.38) –
这里说的是集会处。在“比丘们,有这五种解脱处”(《增支部》5.26)这句里,“处”指的是原因。在本段中,这些含义全都能用得上。因为所有执持邪见的人,生起时就是在这三处生起;聚集时也是在这三处聚集、会合;而他们之所以成为执持邪见的人,也正是以这三者为原因。所以,从“生起”等含义来说,这三者既是外道性质的处所,也被称为“外道处”。同样道理,它们也是外道们的处所,所以叫“外道处”。“被追问”是指被这样问:“这些见到底是什么?”“被追究”是指被这样正确地追问:“这些见是因为什么原因生起的?”“被教诫”是指被这样正确地教导:“应当舍弃这些邪恶的见解。”此外,这三个词其实都是“询问”的同义词。所以义注中说:“samanuyuñjati、samanuggāhati、samanubhāsati,这些是同一含义、同一类别、同一性质、指向同一回事的词。”巴利
Ettha samosaraṇaṭṭhānaṃ. ‘‘Pañcimāni, bhikkhave, vimuttāyatanānī’’ti (a. ni. 5.26) ettha kāraṇaṃ. Taṃ idha sabbampi labbhati. Sabbepi hi diṭṭhigatikā sañjāyamānā imesuyeva tīsu ṭhānesu sañjāyanti, samosaraṇamānāpi etesuyeva tīsu ṭhānesu samosaranti sannipatanti, diṭṭhigatikabhāve ca nesaṃ etāneva tīṇi kāraṇānīti titthabhūtāni sañjātiādinā atthena āyatanānītipi titthāyatanāni. Tenevatthena titthiyānaṃ āyatanānītipi titthāyatanāni. Samanuyuñjiyamānānīti kā nāmetā diṭṭhiyoti evaṃ pucchiyamānāni. Samanugāhiyamānānīti kiṃkāraṇā etā diṭṭhiyo uppannāti evaṃ sammā anuggāhiyamānāni. Samanubhāsiyamānānīti paṭinissajjetha etāni pāpakāni diṭṭhigatānīti evaṃ sammā anusāsiyamānāni. Apica tīṇipi etāni anuyogapucchāvevacanāneva. Tena vuttaṃ aṭṭhakathāyaṃ – ‘‘samanuyuñjatīti vā samanuggāhatīti vā samanubhāsatīti vā esese ekaṭṭhe same samabhāge tajjāte taññevā’’ti.
“追溯传承”是指:就算追溯到师承的传承、见解的传承、生命的传承中的任何一种。“停留在无作业论上”是指:他们只停留在无作业这一点上。他们这样传下去:“我们的老师是宿作因论者,我们老师的老师是宿作因论者,我们老师的老师的老师是宿作因论者;我们的老师是主宰神化论者,我们老师的老师是主宰神化论者,我们老师的老师的老师是主宰神化论者;我们的老师是无因无缘论者,我们老师的老师是无因无缘论者,我们老师的老师的老师是无因无缘论者”——这样一代代传下去,就叫作追溯师承的传承。“我们的老师执持宿作因论,我们老师的老师……乃至我们老师的老师的老师执持无因无缘论”——这样传下去,就叫作追溯见解的传承。“我们老师的生命以宿作为因,我们老师的老师的生命……乃至我们老师的老师的老师的生命是无因无缘的”——这样传下去,就叫作追溯生命的传承。然而,就算追溯到那么远,他们也还是只停留在无作业这一点上。在这些执持邪见的人当中,根本找不到一个人是作者或令作者。巴利
Parampigantvāti ācariyaparamparā laddhiparamparā attabhāvaparamparāti etesu yaṃkiñci paramparaṃ gantvāpi. Akiriyāya saṇṭhahantīti akiriyamatte saṃtiṭṭhanti. ‘‘Amhākaṃ ācariyo pubbekatavādī, amhākaṃ pācariyo pubbekatavādī, amhākaṃ ācariyapācariyo pubbekatavādī. Amhākaṃ ācariyo issaranimmānavādī , amhākaṃ pācariyo issaranimmānavādī, amhākaṃ ācariyapācariyo issaranimmānavādī. Amhākaṃ ācariyo ahetuapaccayavādī, amhākaṃ pācariyo ahetuapaccayavādī, amhākaṃ ācariyapācariyo ahetuapaccayavādī’’ti evaṃ gacchantāni hi etāni ācariyaparamparaṃ gacchanti nāma. ‘‘Amhākaṃ ācariyo pubbekataladdhiko, amhākaṃ pācariyo…pe… amhākaṃ ācariyapācariyo ahetuapaccayaladdhiko’’ti evaṃ gacchantāni laddhiparamparaṃ gacchanti nāma. ‘‘Amhākaṃ ācariyassa attabhāvo pubbekatahetu, amhākaṃ pācariyassa…pe… amhākaṃ ācariyapācariyassa attabhāvo ahetu apaccayo’’ti evaṃ gacchantāni attabhāvaparamparaṃ gacchanti nāma. Evaṃ pana suvidūrampi gacchantāni akiriyamatteyeva saṇṭhahanti, ekopi etesaṃ diṭṭhigatikānaṃ kattā vā kāretā vā na paññāyati.
所谓“人”,指的就是有情。其实不管说“人”还是说“补特伽罗”,说的都只是有情而已,这只是世俗层面的说法——各人按自己怎么理解就怎么说。“领受”是指:觉知在自己相续中生起的感受,把它辨认清楚,或者去体验它。“宿作因”是指以过去所做为基础,意思就是纯粹以过去所造的业为条件而领受。按这种主张,他们排除了业所生的受和唯作所生的受,只承认一种果报所生的受。再说,经中讲到八种病:胆引起的病、痰引起的病、风引起的病、三者合起来的病、时节变化引起的病、生活起居不调引起的病、精勤苦行引起的病、业果引起的病。他们排除前七种,只承认那一种业果所生的受。还有,经中讲到三种业聚:现法受的业、次生受的业、后后受的业。他们排除前两种,只承认一种后后受的业。又有三种果报聚:现法受的果报、次生受的果报、后后受的果报。他们排除前两种,只承认一种后后受的果报。还有四种思聚:善思、不善思、果报思、唯作思。他们排除前三种,只承认一种果报思。巴利
Purisapuggaloti satto. Kāmañca purisotipi vutte puggalotipi vutte sattoyeva vutto hoti, ayaṃ pana sammutikathā nāma yo yathā jānāti, tassa tathā vuccati. Paṭisaṃvedetīti attano santāne uppannaṃ jānāti paṭisaṃviditaṃ karoti, anubhavati vā. Pubbekatahetūti pubbekatakāraṇā, pubbekatakammapaccayeneva paṭisaṃvedetīti attho. Iminā kammavedanañca kiriyavedanañca paṭikkhipitvā ekaṃ vipākavedanameva sampaṭicchanti. Ye vā ime pittasamuṭṭhānā ābādhā semhasamuṭṭhānā vātasamuṭṭhānā sannipātikā utupariṇāmajā visamaparihārajā opakkamikā ābādhā kammavipākajā ābādhāti aṭṭha rogā vuttā, tesu satta paṭikkhipitvā ekaṃ vipākavedanaṃyeva sampaṭicchanti. Yepime diṭṭhadhammavedanīyaṃ upapajjavedanīyaṃ aparapariyāyavedanīyanti tayo kammarāsayo vuttā, tesupi dve paṭibāhitvā ekaṃ aparapariyāyakammaṃyeva sampaṭicchanti. Yepime diṭṭhadhammavedanīyo vipāko upapajjavedanīyo aparapariyāyavedanīyoti tayo vipākarāsayo vuttā, tesupi dve paṭibāhitvā ekaṃ aparapariyāyavipākameva sampaṭicchanti. Yepime kusalacetanā akusalacetanā vipākacetanā kiriyacetanāti cattāro cetanārāsayo vuttā, tesupi tayo paṭibāhitvā ekaṃ vipākacetanaṃyeva sampaṭicchanti.
“主宰神所化之因”就是指以主宰神的化为原因,意思是:因为是由主宰神所创造的,所以才有感受。他们这些人的主张是这样的:这三种受,在现在这一生中,无论是以自己所作之事为根源,还是以他人命令为根源,还是以过去所作之事为根源,或者根本没有因、没有缘,都不可能被感受到;它们唯独是因为主宰神所化的原因才被感受到。然而,持这种说法的人,对前面所说的八种病,连一种都不接受,全都排斥;对前面所说的三种业聚、三种果报聚、四种思聚,也是连一种都不接受,全都排斥。巴利
Issaranimmānahetūti issaranimmānakāraṇā, issarena nimmitattā paṭisaṃvedetīti attho. Ayaṃ hi tesaṃ adhippāyo – imā tisso vedanā paccuppanne attanā katamūlakena vā āṇattimūlakena vā pubbekatena vā ahetuapaccayā vā paṭisaṃvedituṃ nāma na sakkā, issaranimmānakāraṇāyeva pana imā paṭisaṃvedetīti. Evaṃvādino panete heṭṭhā vuttesu aṭṭhasu rogesu ekampi asampaṭicchitvā sabbe paṭibāhanti, heṭṭhā vuttesu ca tīsu kammarāsīsu tīsu vipākarāsīsu catūsu cetanārāsīsu ekampi asampaṭicchitvā sabbepi paṭibāhanti.
无因无缘:就是没有因也没有缘,纯粹没有理由地领受,这是它的意思。他们的想法是这样的:这三种受,在现在这一生,无论是由自己所作的作为根据,还是由他人命令作为根据,还是由过去所作作为根据,还是由主宰者创造作为原因,都不可能领受,它们就是无因无缘地领受的。然而持这种见解的人,对前面所说的病等,连一个都不接受,全都排斥。巴利
Ahetuapaccayāti hetuñca paccayañca vinā, akāraṇeneva paṭisaṃvedetīti attho. Ayañhi nesaṃ adhippāyo – imā tisso vedanā paccuppanne attanā katamūlakena vā āṇattimūlakena vā pubbekatena vā issaranimmānahetunā vā paṭisaṃvedituṃ nāma na sakkā, ahetuapaccayāyeva pana imā paṭisaṃvedetīti. Evaṃvādino panete heṭṭhā vuttesu rogādīsu ekampi asampaṭicchitvā sabbaṃ paṭibāhanti.
导师这样把论母放在一边,现在为了把它分开来解说,就说了“比丘们”等话。在这里,“我这样说”是为了确立对方的立场,才显示“我这样说”。因为如果不先确立立场,对方在被驳斥时就会从一个立场跳到另一个立场,说“乔达摩,我们不说宿作因论”等等。可是立场一旦被确立,他们就没办法再转移,只能被彻底驳倒。所以,为了确立他们的立场,才说“我这样说”。“那么,尊者啊”就是“那么,诸位尊者”。这话是什么意思呢?如果这是真的,既然如此,按照你们的说法,就会变成这样:杀生的人都是因宿作因而杀生。也就是说,世间任何杀生的人,全都因宿作因而成为杀生者。为什么呢?因为杀生这种行为,不可能由自己所作的因、他人指使的因、自在天创造的因,或者无因无缘来感受,只能由宿作因来感受——这就是你们的立场。杀生的人是这样,远离杀生的人也同样因宿作因而远离杀生。世尊就这样抓住他们自己的立场,把驳斥落到他们头上。按照同样的方式,对“偷盗的人”等等,也应该这样理解。巴利
Evaṃ satthā mātikaṃ nikkhipitvā idāni taṃ vibhajitvā dassetuṃ tatra, bhikkhavetiādimāha. Tattha evaṃ vadāmīti laddhipatiṭṭhāpanatthaṃ evaṃ vadāmīti dasseti. Laddhiñhi appatiṭṭhāpetvā niggayhamānā laddhito laddhiṃ saṅkamanti, bho gotama, na mayaṃ pubbekatavādaṃ vadāmātiādīni vadanti. Laddhiyā pana patiṭṭhāpitāya saṅkamituṃ alabhantā suniggahitā honti, iti nesaṃ laddhipatiṭṭhāpanatthaṃ evaṃ vadāmīti āha. Tenahāyasmantoti tena hi āyasmanto. Kiṃ vuttaṃ hoti – yadi etaṃ saccaṃ, evaṃ sante tena tumhākaṃ vādena. Pāṇātipātino bhavissanti pubbekatahetūti ye keci loke pāṇaṃ atipātenti, sabbe te pubbekatahetu pāṇātipātino bhavissanti. Kiṃkāraṇā? Na hi pāṇātipātakammaṃ attanā katamūlakena na āṇattimūlakena na issaranimmānahetunā na ahetuapaccayā sakkā paṭisaṃvedetuṃ, pubbekatahetuyeva paṭisaṃvedetīti ayaṃ vo laddhi. Yathā ca pāṇātipātino, evaṃ pāṇātipātā viramantāpi pubbekatahetuyeva viramissantīti. Iti bhagavā tesaṃyeva laddhiṃ gahetvā tesaṃ niggahaṃ āropeti. Iminā nayena adinnādāyinotiādīsupi yojanā veditabbā.
对于把“核心”执取为核心的人,才会说“从核心退回来”。所谓“欲”,就是想要做事的意愿。在这里,“这是应做的”或“这是不应做的”这个意思就是:对于应做之事,为了去做它;对于不应做之事,为了不去做它,却没有想做的意愿,也没有个人的精进努力。如果意欲和精进都不存在,也就谈不上“这是应做的”或“这是不应做的”。所以说,当应做和不应做之事在真实、坚固的意义上找不到时,就是在应做和不应做之事上,既不能真实地、坚固地认识,也找不到它们。如果应做的能去做,不应做的能远离,那么应做和不应做就能真实、坚固地被找到。然而,因为此人这两者都找不到,所以它们并非真实、坚固地被找到,这就是“在那找不到的情形中”的意思。“失念者”,就是失去正念、忘失正念的人。“无守护而住”,就是在六根门中没有防护地生活。“没有自身有理据的如法沙门主张”,对于你们或别人来说,我们自称“我们是沙门”这种有自身理据的沙门主张,变得不成立。因为沙门也是由于宿作因而成为沙门,非沙门也是由于宿作因而成为非沙门。“有理据”,就是有原因。“有驳倒成立”,就是我的驳倒成立,而他们则是被驳倒者。巴利
Sāratopaccāgacchatanti sārabhāvena gaṇhantānaṃ. Chandoti kattukamyatāchando. Idaṃ vā karaṇīyaṃidaṃ vā akaraṇīyanti ettha ayaṃ adhippāyo – idaṃ vā karaṇīyanti kattabbassa karaṇatthāya, idaṃ vā akaraṇīyanti akattabbassa akaraṇatthāya kattukamyatā vā paccattapurisakāro vā na hoti. Chandavāyāmesu vā asantesu ‘‘idaṃ kattabba’’ntipi ‘‘idaṃ na kattabba’’ntipi na hoti. Iti karaṇīyākaraṇīye kho pana saccato thetato anupalabbhiyamāneti evaṃ kattabbe ca akattabbe ca bhūtato thirato apaññāyamāne alabbhamāne. Yadi hi kattabbaṃ kātuṃ akattabbato ca viramituṃ labheyya, karaṇīyākaraṇīyaṃ saccato thetato upalabbheyya. Yasmā pana ubhayampi taṃ esa nupalabbhati, tasmā taṃ saccato thetato na upalabbhati, evaṃ tasmiṃ ca anupalabbhiyamāneti attho. Muṭṭhassatīnanti naṭṭhassatīnaṃ vissaṭṭhassatīnaṃ. Anārakkhānaṃ viharatanti chasu dvāresu nirārakkhānaṃ viharantānaṃ. Na hoti paccattaṃ sahadhammiko samaṇavādoti evaṃ bhūtānaṃ tumhākaṃ vā aññesaṃ vā mayaṃ samaṇāti paccattaṃ sakāraṇo samaṇavādo na hoti na ijjhati. Samaṇāpi hi pubbekatakāraṇāyeva honti, assamaṇāpi pubbekatakāraṇāyevāti. Sahadhammikoti sakāraṇo. Niggahohotīti mama niggaho hoti, te pana niggahitā hontīti.
像这样驳斥了宿作因论者之后,现在为了驳斥自在天创造论者,世尊说了“于此,诸比丘……”等话。这段话的意思,应当依照宿作因论那里所说的方式来理解;无因论那里也同样如此。巴利
Evaṃ pubbekatavādino niggahetvā idāni issaranimmānavādino niggahetuṃ tatra, bhikkhavetiādimāha. Tassattho pubbekatavāde vuttanayeneva veditabbo, tathā ahetukavādepi.
像这样,对这些外道依据处,再进一步指出:它们因为建立在“无作”上,所以是空洞的、不能引导人解脱的;因为没有实质,所以像舂打谷壳;因为陷入火想而呈现为像火中飞动的萤火虫;执持这些见解的人,无论对初、中、后都看不到真实利益,所以像一排盲人;他们仅仅凭声音就执取这些,对于执取这些见解为有实质的人来说,就像兔子听到地上掉落的毗罗果发出“哒哒”声,便以为是“大地崩裂压过来了”而吓得逃跑一样。指出这些之后,为了显示自己所教导的法既有实质又能引导人解脱,世尊才说“然而,诸比丘……”等话。其中,“无可责难”:别人责难不了,无法被驳倒。“无染污”:没有烦恼,清净,即使有人想说“我要把它弄脏”也做不到。“无可指责”:远离指责。“无可呵斥”:不会被人以“拿这个干什么,丢掉吧”这样的话来排斥,或者说不被呵斥。“由智者”:由有智慧的人所说。因为愚者不了解而说的话不足为准,所以说“由智者”。巴利
Evaṃ imesaṃ titthāyatanānaṃ parampi gantvā akiriyāya saṇṭhahanabhāvena tucchabhāvaṃ aniyyānikabhāvaṃ, asārabhāvena thusakoṭṭanasadisataṃ āpajjanabhāvena aggisaññāya dhamamānakhajjupanakasarikkhataṃ taṃdiṭṭhikānaṃ purimassapi majjhimassapi pacchimassapi atthadassanatāya abhāvena andhaveṇūpamataṃ saddamatteneva tāni gahetvā sāradiṭṭhikānaṃ pathaviyaṃ patitassa beluvapakkassa daddabhāyitasaddaṃ sutvā ‘‘pathavī saṃvaṭṭamānā āgacchatī’’ti saññāya palāyantena sasakena sarikkhabhāvañca dassetvā idāni attanā desitassa dhammassa sārabhāvañceva niyyānikabhāvañca dassetuṃ ayaṃkho pana, bhikkhavetiādimāha. Tattha aniggahitoti aññehi aniggahito niggahetuṃ asakkuṇeyyo. Asaṃkiliṭṭhoti nikkileso parisuddho, ‘‘saṃkiliṭṭhaṃ naṃ karissāmā’’ti pavattehipi tathā kātuṃ asakkuṇeyyo. Anupavajjoti upavādavinimutto. Appaṭikuṭṭhoti ‘‘kiṃ iminā haratha na’’nti evaṃ appaṭibāhito , anupakkuṭṭho vā. Viññūhīti paṇḍitehi. Apaṇḍitānañhi ajānitvā kathentānaṃ vacanaṃ appamāṇaṃ. Tasmā viññūhīti āha.
现在,为了显示那个法,先问“诸比丘,什么是……”这个问题,然后用“这六界”等的方式列出论母,再按顺序分别解说,接着又说“又,这六界”等等。其中,“界”就是自性。因为显示没有生命、没有众生、没有有情这个意义,就是界的意义。“触处”是指异熟触生起的依处,所以叫处。“意近伺”是指依寻和伺,在十八种情况中意的近伺。巴利
Idāni tassa dhammassa dassanatthaṃ ‘‘katamo ca, bhikkhave’’ti pañhaṃ pucchitvā ‘‘imā cha dhātuyo’’tiādinā nayena mātikaṃ nikkhipitvā yathāpaṭipāṭiyā vibhajitvā dassento puna imā cha dhātuyotiādimāha. Tattha dhātuyoti sabhāvā. Nijjīvanissattabhāvappakāsako hi sabhāvaṭṭho dhātvaṭṭho nāma. Phassāyatanānīti vipākaphassānaṃ ākaraṭṭhena āyatanāni. Manopavicārāti vitakkavicārapādehi aṭṭhārasasu ṭhānesu manassa upavicārā.
地界,就是作为安立基础的地界。水界,就是黏结作用的水界。火界,就是成熟作用之火界。风界,就是支撑作用的风界。空界,就是没有接触作用的空界。识界,就是了知作用的识界。这个界业处就是这样传下来的。而对于这个界业处,在它以简略方式传下来的地方,可以用简略方式讲,也可以用详细方式讲;在它以详细方式传下来的地方,不能用简略方式讲,只能用详细方式讲。然而在这部《外道依处经》里,这个业处是以简略方式、按六界来说的,所以可以用两种方式来讲说。巴利
Pathavīdhātūti patiṭṭhādhātu. Āpodhātūti ābandhanadhātu. Tejodhātūti paripācanadhātu. Vāyodhātūti vitthambhanadhātu. Ākāsadhātūti asamphuṭṭhadhātu. Viññāṇadhātūti vijānanadhātu. Evamidaṃ dhātukammaṭṭhānaṃ āgataṃ. Taṃ kho panetaṃ saṅkhepato āgataṭṭhāne saṅkhepatopi vitthāratopi kathetuṃ vaṭṭati. Vitthārato āgataṭṭhāne saṅkhepato kathetuṃ na vaṭṭati, vitthāratova vaṭṭati. Imasmiṃ pana titthāyatanasutte idaṃ saṅkhepato chadhātuvasena kammaṭṭhānaṃ āgataṃ. Taṃ ubhayathāpi kathetuṃ vaṭṭati.
用略说的方式,依六界来把握业处的人,会这样把握:地界、水界、火界、风界,这四种是四大种;空界则是所造色。当见到一种所造色时,就应当认定其余二十三种也已经被见到了。识界就是心,属于识蕴;与它俱生的受是受蕴,想是想蕴,触和思是行蕴——这四种称为四无色蕴。而那四大种,以及依四大种而生的所造色,就称为色蕴。在这里,四无色蕴是“名”,色蕴是“色”。因此,存在的只有名和色这两种法,在这之外,并没有所谓的“众生”或“命”。这样,一位比丘以略说的方式,依六界来了知能导向阿罗汉果的业处。巴利
Saṅkhepato chadhātuvasena kammaṭṭhānaṃ pariggaṇhantopi evaṃ pariggaṇhāti – pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātūti imāni cattāri mahābhūtāni, ākāsadhātu upādārūpaṃ. Ekasmiṃ ca upādārūpe diṭṭhe sesāni tevīsati diṭṭhānevāti sallakkhetabbāni. Viññāṇadhātūti cittaṃ viññāṇakkhandho hoti, tena sahajātā vedanā vedanākkhandho, saññā saññākkhandho, phasso ca cetanā ca saṅkhārakkhandhoti ime cattāro arūpakkhandhā nāma. Cattāri pana mahābhūtāni catunnañca mahābhūtānaṃ upādārūpaṃ rūpakkhandho nāma. Tattha cattāro arūpakkhandhā nāmaṃ, rūpakkhandho rūpanti nāmañca rūpañcāti dveyeva dhammā honti, tato uddhaṃ satto vā jīvo vā natthīti evaṃ ekassa bhikkhuno saṅkhepato chadhātuvasena arahattasampāpakaṃ kammaṭṭhānaṃ veditabbaṃ.
如果以详细的方式去把握,就先把握四大种,然后按照把握空界的方法,把握二十三种所造色。接着,在观察它们的因缘时,又只看到四种大种:其中地界有二十个部分,水界有十二个,火界有四个,风界有六个。这样按部分归纳,确定四十二种大种之后,再把二十三种所造色放进去,就确定了六十五种色法。这些再加上心所依处色,就成了六十六种,因此他见到六十六种色法。至于识界,按世间心来算,有八十一种心。这一切都属于识蕴。与这些心同时生起的受等法,数量也相同,所以八十一种受是受蕴,八十一种想是想蕴,八十一种思是行蕴。这四个无色蕴,如果按三地来算,就成了三百二十四法。这样,把这些无色法和六十六种色法全部合起来,就只有名和色两种法,再没有所谓的“众生”或“命”。这样以名色确定了五蕴之后,再去寻找它们的因缘,就看到它们以无明为缘、以渴爱为缘、以业为缘、以食为缘。这样见到因缘之后,又清楚地观察到:“过去也是由这些因缘使轮回运转,未来也将由这些因缘运转,现在也正是由这些因缘在运转。”于是对三时超越疑惑,依次修行,证得阿罗汉果。应当知道,这就是以详细方式按六界导向阿罗汉果的业处。巴利
Vitthārato pariggaṇhanto pana cattāri mahābhūtāni pariggaṇhitvā ākāsadhātupariggahānusārena tevīsati upādārūpāni pariggaṇhāti. Atha nesaṃ paccayaṃ upaparikkhanto puna cattāreva mahābhūtāni disvā tesu pathavīdhātu vīsatikoṭṭhāsā, āpodhātu dvādasa, tejodhātu cattāro, vāyodhātu chakoṭṭhāsāti koṭṭhāsavasena samodhānetvā dvācattālīsa mahābhūtāni ca vavatthapetvā tesu tevīsati upādārūpāni pakkhipitvā pañcasaṭṭhi rūpāni vavatthapeti. Tāni ca vatthurūpena saddhiṃ chasaṭṭhi hontīti chasaṭṭhi rūpāni passati. Viññāṇadhātu pana lokiyacittavasena ekāsīti cittāni. Tāni sabbānipi viññāṇakkhandho nāma hoti. Tehi sahajātā vedanādayopi tattakāyevāti ekāsīti vedanā vedanākkhandho, ekāsīti saññā saññākkhandho, ekāsīti cetanā saṅkhārakkhandhoti ime cattāro arūpakkhandhā tebhūmakavasena gayhamānā catuvīsādhikāni tīṇi dhammasatāni hontīti iti ime ca arūpadhammā chasaṭṭhi ca rūpadhammāti sabbepi samodhānetvā nāmañca rūpañcāti dveva dhammā honti, tato uddhaṃ satto vā jīvo vā natthīti nāmarūpavasena pañcakkhandhe vavatthapetvā tesaṃ paccayaṃ pariyesanto avijjāpaccayā taṇhāpaccayā kammapaccayā āhārapaccayāti evaṃ paccayaṃ disvā ‘‘atītepi imehi paccayehi idaṃ vaṭṭaṃ pavattittha, anāgatepi etehi paccayehi pavattissati, etarahipi etehiyeva pavattatī’’ti tīsu kālesu kaṅkhaṃ vitaritvā anukkamena paṭipajjamāno arahattaṃ pāpuṇāti. Evaṃ vitthāratopi chadhātuvasena arahattasampāpakaṃ kammaṭṭhānaṃ veditabbaṃ.
“眼触处”:就像金矿等是黄金等的来源一样,两种眼识、两种领受、三种推度——与这七种识共生的七种触,以“生起的来源”这个意义而成为“处”。“耳触处”等也是同样的道理。至于“意触处”,这里则应配上二十二种异熟触。这样,这个业处就是以六触处的形式呈现出来的。它既可以简略地说,也可以详细地说。
先说简略的:在这里,前五处属于所造色;当这些被见到时,其余的所造色也就等于已经被见到了。第六处是意,也就是识蕴;与它共生的受等,是其余的三个无色蕴。不论简略说还是详细说,都应按照前面所说的方式,了知这个能导向阿罗汉果的业处。巴利
Cakkhu phassāyatananti suvaṇṇādīnaṃ suvaṇṇādiākaro viya dve cakkhuviññāṇāni dve sampaṭicchanāni tīṇi santīraṇānīti imehi sattahi viññāṇehi sahajātānaṃ sattannaṃ phassānaṃ samuṭṭhānaṭṭhena ākaroti āyatanaṃ. Sotaṃ phassāyatanantiādīsupi eseva nayo. Mano phassāyatananti ettha pana dvāvīsati vipākaphassā yojetabbā. Iti hidaṃ chaphassāyatanānaṃ vasena kammaṭṭhānaṃ āgataṃ. Taṃ saṅkhepatopi vitthāratopi kathetabbaṃ. Saṅkhepato tāva – ettha hi purimāni pañca āyatanāni upādārūpaṃ, tesu diṭṭhesu avasesaṃ upādārūpaṃ diṭṭhameva hoti. Chaṭṭhaṃ āyatanaṃ cittaṃ, taṃ viññāṇakkhandho hoti, tena sahajātā vedanādayo sesā tayo arūpakkhandhāti heṭṭhā vuttanayeneva saṅkhepato ca vitthārato ca arahattasampāpakaṃ kammaṭṭhānaṃ veditabbaṃ.
“以眼见色”是指通过眼识看见色。“喜悦处”是指能成为喜悦的原因。“近伺”是指让心在那里活动,就是在近伺。其余几句也是同样的道理。这里应当知道:不管所见的色是可爱的还是不可爱的,看见之后生起喜悦,那个色就叫作“喜悦处”;看见之后生起忧,那个色就叫作“忧处”;看见之后生起舍,那个色就叫作“舍处”。对声等也是这样。这样,这个业处是以简略的方式提出来的。不过,当它以简略方式出现时,既可以用简略方式讲,也可以用详细方式讲;当它以详细方式出现时,就不能用简略方式讲。但在这部《外道依处经》中,这个业处是以简略方式,按十八种意近伺提出来的,所以它既可以用简略方式讲,也可以用详细方式讲。巴利
Cakkhunā rūpaṃ disvāti cakkhuviññāṇena rūpaṃ passitvā. Somanassaṭṭhāniyanti somanassassa kāraṇabhūtaṃ. Upavicaratīti tattha manaṃ cārento upavicarati. Sesapadesupi eseva nayo . Ettha ca iṭṭhaṃ vā hotu aniṭṭhaṃ vā, yaṃ rūpaṃ disvā somanassaṃ uppajjati, taṃ somanassaṭṭhāniyaṃ nāma. Yaṃ disvā domanassaṃ uppajjati, taṃ domanassaṭṭhāniyaṃ nāma. Yaṃ disvā upekkhā uppajjati, taṃ upekkhāṭṭhāniyaṃ nāmāti veditabbaṃ. Saddādīsupi eseva nayo. Iti idaṃ saṅkhepato kammaṭṭhānaṃ āgataṃ. Taṃ kho panetaṃ saṅkhepato āgataṭṭhāne saṅkhepatopi vitthāratopi kathetuṃ vaṭṭati. Vitthārato āgataṭṭhāne saṅkhepato kathetuṃ na vaṭṭati. Imasmiṃ pana titthāyatanasutte idaṃ saṅkhepato aṭṭhārasamanopavicāravasena kammaṭṭhānaṃ āgataṃ. Taṃ saṅkhepatopi vitthāratopi kathetuṃ vaṭṭati.
在这里,先按简略的方式说:眼、耳、鼻、舌、身,加上色、声、香、味,这九种是所造色;当这些被见到时,其余所造色也就等于已被见到。触境由三大种组成;当这三大种被见到时,第四大种也就等于已被见到。意就是识蕴,与它同时生起的受等三者,是另外三个无色蕴。应当知道,按照前面所说的方式,无论是简略还是详细,这都是能导向阿罗汉果的业处。巴利
Tattha saṅkhepato tāva – cakkhu sotaṃ ghānaṃ jivhā kāyo, rūpaṃ saddo gandho rasoti imāni nava upādārūpāni, tesu diṭṭhesu sesaṃ upādārūpaṃ diṭṭhameva hoti. Phoṭṭhabbaṃ tīṇi mahābhūtāni, tehi diṭṭhehi catutthaṃ diṭṭhameva hoti. Mano viññāṇakkhandho, tena sahajātā vedanādayo tayo arūpakkhandhāti heṭṭhā vuttanayeneva saṅkhepato ca vitthārato ca arahattasampāpakaṃ kammaṭṭhānaṃ veditabbaṃ.
所谓“圣谛”,就是能使人成为圣者的真理,或者说是圣者们所通达的真理。这里只是简略说明,详细解释在《清净道论》里已经讲过了。那么,“诸比丘,六界”这句话是为了什么目的而说的呢?是为了让人容易理解。因为如来如果要为某人讲说十二支缘起,就会先展示入胎的轮回过程。一旦展示了入胎的轮回过程,讲说起来就容易,听的人也容易理解。所以要知道,正是为了让人容易理解,才这样开头的。这里说的“六界”,就是前面已经讲过的地界等。“依”就是由于、缘于。以此显示只是缘而已。这里说的是:“以六界为缘而有入胎。”是谁以六界为缘呢?是母亲,还是父亲呢?不是母亲,也不是父亲,而是正在结生的有情的六界为缘,才叫做入胎。而此胎有多种,即地狱胎、畜生胎、饿鬼胎、人胎、天胎。但在这里,指的是人胎。“入胎”就是进入、诞生、出现。是怎样发生的呢?由三者和合而发生。巴利
Ariyasaccānīti ariyabhāvakarāni, ariyapaṭividdhāni vā saccāni. Ayamettha saṅkhepo, vitthārato panetaṃ padaṃ visuddhimagge (visuddhi. 2.529) pakāsitaṃ. Channaṃ, bhikkhave, dhātūnanti idaṃ kimatthaṃ āraddhaṃ? Sukhāvabodhanatthaṃ. Yassa hi tathāgato dvādasapadaṃ paccayāvaṭṭaṃ kathetukāmo hoti, tassa gabbhāvakkanti vaṭṭaṃ dasseti. Gabbhāvakkanti vaṭṭasmiṃ hi dassite kathetumpi sukhaṃ hoti paraṃ avabodhe utumpīti sukhāvabodhanatthaṃ idamāraddhanti veditabbaṃ. Tattha channaṃ dhātūnanti heṭṭhā vuttānaṃyeva pathavīdhātuādīnaṃ. Upādāyāti paṭicca. Etena paccayamattaṃ dasseti. Idaṃ vuttaṃ hoti ‘‘chadhātupaccayā gabbhassāvakkanti hotī’’ti. Kassa channaṃ dhātūnaṃ paccayena, kiṃ mātu, udāhu pitūti? Na mātu na pitu, paṭisandhiggaṇhanakasattasseva pana channaṃ dhātūnaṃ paccayena gabbhassāvakkanti nāma hoti. Gabbho ca nāmesa nirayagabbho tiracchānayonigabbho pettivisayagabbho manussagabbho devagabbhoti nānappakāro hoti. Imasmiṃ pana ṭhāne manussagabbho adhippeto. Avakkanti hotīti okkanti nibbatti pātubhāvo hoti, kathaṃ hotīti? Tiṇṇaṃ sannipātena. Vuttañhetaṃ –
比丘们,由三件事同时发生,才有入胎。是哪三件呢?这里,父母交合了,但母亲不在经期,而且甘塔拔没有现前,这时还不会入胎。父母交合了,母亲也在经期,但甘塔拔没有现前,这时也还不会入胎。比丘们,只有当父母交合了,母亲正在经期,甘塔拔也现前了,这样由三件事同时发生,才有入胎。巴利
‘‘Tiṇṇaṃ kho pana, bhikkhave, sannipātā gabbhassāvakkanti hoti. Katamesaṃ tiṇṇaṃ ? Idha mātāpitaro ca sannipatitā honti, mātā ca na utunī hoti, gandhabbo ca na paccupaṭṭhito hoti. Neva tāva gabbhassāvakkanti hoti. Idha mātāpitaro ca sannipatitā honti, mātā ca utunī hoti, gandhabbo ca na paccupaṭṭhito hoti, neva tāva gabbhassāvakkanti hoti. Yato ca kho, bhikkhave, mātāpitaro ca sannipatitā honti, mātā ca utunī hoti, gandhabbo ca paccupaṭṭhito hoti. Evaṃ tiṇṇaṃ sannipātā gabbhassāvakkanti hotī’’ti (ma. ni. 1.408).
在“以识为缘而有名色”这句话所说的位置上,所包含的法有三十三种:十种基色、十种身色、十种性根色,以及三种无色蕴。但在“入胎则有名色”这句话所说的位置上,还要把识蕴也算进去,应当知道这里包含的是胎生众生结生刹那的三十四种法。通过“以名色为缘而有六处”等句子,就像说明了入胎则名色出现一样,也同样说明了:有名色则有六处出现,有六处则有触出现,有触则有受出现。巴利
Okkantiyāsati nāmarūpanti ‘‘viññāṇapaccayā nāmarūpa’’nti vuttaṭṭhāne vatthudasakaṃ kāyadasakaṃ bhāvadasakaṃ tayo arūpino khandhāti tettiṃsa dhammā gahitā, imasmiṃ pana ‘‘okkantiyā sati nāmarūpa’’nti vuttaṭṭhāne viññāṇakkhandhampi pakkhipitvā gabbhaseyyakānaṃ paṭisandhikkhaṇe catuttiṃsa dhammā gahitāti veditabbā. Nāmarūpapaccayā saḷāyatanantiādīhi yatheva okkantiyā sati nāmarūpapātubhāvo dassito, evaṃ nāmarūpe sati saḷāyatanapātubhāvo, saḷāyatane sati phassapātubhāvo, phasse sati vedanāpātubhāvo dassito.
正在感受的人:在这里,正在经历感受的人被称为“正在感受的人”,正在了知的人也是这样称呼。因为《小品注释》102中说:“尊者!我感受,请僧团认定我为‘正在感受的人’。”这里说的“正在感受的人”是指正在经历的人;而《中部》1.113、《长部》2.380、《分别论》363中说:“当感受乐受时,他了知‘我正在感受乐受’。”这里说的“正在感受的人”是指正在了知的人。此处所指的也正是正在了知的人。“我施设此是苦”:对于这样了知的有情,我施设、令他觉悟、令他知晓:“这就是苦,苦就是这么多,再没有比这更高的苦了。”在“这是苦集”等句中,道理也是如此。巴利
Vediyamānassāti ettha vedanaṃ anubhavantopi vediyamānoti vuccati jānantopi. ‘‘Vediyāmahaṃ, bhante, vediyatīti maṃ saṅgho dhāretū’’ti (cūḷava. aṭṭha. 102) ettha hi anubhavanto vediyamāno nāma, ‘‘sukhaṃ vedanaṃ vediyamāno sukhaṃ vedanaṃ vediyāmīti pajānātī’’ti (ma. ni. 1.113; dī. ni. 2.380; vibha. 363) ettha jānanto. Idhāpi jānantova adhippeto. Idaṃ dukkhanti paññapemīti evaṃ jānantassa sattassa ‘‘idaṃ dukkhaṃ ettakaṃ dukkhaṃ, natthi ito uddhaṃ dukkha’’nti paññapemi bodhemi jānāpemi. Ayaṃ dukkhasamudayotiādīsupi eseva nayo.
在这里,关于苦等(四圣谛),有一个确定的说法:除了渴爱之外,三界(欲界、色界、无色界)的五取蕴就是苦;能生起这苦的过去的渴爱,就是苦集;这两谛的不再生起、灭尽,就是苦灭;圣八支道,就是导向苦灭的修行之道。这样一来,世尊在说“入胎则有名色”时,是对正在感受、正在了知的人说的;在说“以名色为缘而有六处”时,在说“以六处为缘而有触”时,在说“以触为缘而有受”时,以及在说“诸比丘,对于正在感受的人,我施设此是苦”“此是苦集”“此是苦灭”“此是导向苦灭之道”时,也都是对正在感受、正在了知的人说的。巴利
Tattha dukkhādīsu ayaṃ sanniṭṭhānakathā – ṭhapetvā hi taṇhaṃ tebhūmakā pañcakkhandhā dukkhaṃ nāma, tasseva pabhāvikā pubbataṇhā dukkhasamudayo nāma, tesaṃ dvinnampi saccānaṃ anuppattinirodho dukkhanirodho nāma, ariyo aṭṭhaṅgiko maggo dukkhanirodhagāminī paṭipadā nāma. Iti bhagavā okkantiyā sati nāmarūpanti kathentopi vediyamānassa jānamānasseva kathesi, nāmarūpapaccayā saḷāyatananti kathentopi, saḷāyatanapaccayā phassoti kathentopi, phassapaccayā vedanāti kathentopi, vediyamānassa kho panāhaṃ, bhikkhave, idaṃ dukkhanti paññapemīti kathentopi , ayaṃ dukkhasamudayoti, ayaṃ dukkhanirodhoti, ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadāti paññapemīti kathentopi vediyamānassa jānamānasseva kathesi.
现在,为了详细解说这些按顺序排列的圣谛,世尊说了“诸比丘,什么是……”等话。所有这些内容,在《清净道论》里已经以一切方式详细解说了,应当依照那里所说的方法来理解。不过,这里有一个不同之处:在那里,苦集圣谛是顺着“此渴爱导致再有”这段经文来讲的;而在这里,则是以缘起的方式,即“以无明为缘而有诸行”来讲的。在那里,苦灭圣谛是顺着“即对此渴爱的完全离贪、完全灭尽”这段经文来讲的;而在这里,则是以缘起灭尽的方式,即“在对无明完全离贪、完全灭尽时……”来讲的。巴利
Idāni tāni paṭipāṭiyā ṭhapitāni saccāni vitthārento katamañca, bhikkhavetiādimāha. Taṃ sabbaṃ sabbākārena visuddhimagge (visuddhi. 2.537) vitthāritameva. Tattha vuttanayeneva veditabbaṃ. Ayaṃ pana viseso – tattha ‘‘dukkhasamudayaṃ ariyasaccaṃ yāyaṃ taṇhā ponobbhavikā’’ti (ma. ni. 1.133; dī. ni. 2.400; vibha. 203) imāya tantiyā āgataṃ, idha ‘‘avijjāpaccayā saṅkhārā’’ti paccayākāravasena. Tattha ca dukkhanirodhaṃ ariyasaccaṃ ‘‘yo tassāyeva taṇhāya asesavirāganirodho’’ti (ma. ni. 1.134; dī. ni. 2.401; vibha. 204) imāya tantiyā āgataṃ, idha ‘‘avijjāyatveva asesavirāganirodhā’’ti paccayākāranirodhavasena.
在这里,“完全离贪灭尽”指的是以完全离贪和完全灭尽。“行灭”就是诸行不再生起而灭。其余几句也是同样的道理。通过这些句子,无明等法依之而灭的那个东西,从意义上说就是涅槃。因为涅槃有时以“无明灭”来说,有时以“行灭”来说,就是这样以种种法的灭尽之名来称呼它。“纯一”指全部、整个。“苦聚”指轮回苦的聚集。“灭”就是不再生起。在这里,无明等的灭既可以说是指已尽的状态,也可以指阿罗汉果,也可以指涅槃,所以要这样理解:此处通过显示已尽的状态,在十二处说的是阿罗汉果,在十二处说的正是涅槃。“此所谓”这里是指涅槃,所以说“此”。“八支”并不是说离开八支之外还有别的道。就像说“五支乐器”,意思就是仅由五支组成的乐器;同样,这里应当知道,道就是仅由八支组成。“无可贬抑”就是不可贬抑。因为要贬抑的话,要么减损它来显示,要么增加或替换它来显示。然而,对于四圣谛,不能说“这不是四个,是两个或三个”这样减损,也不能说“是五个或六个”这样增加,也不能说“这不是四圣谛,另有四圣谛”这样替换。因此,这个法名为“无可贬抑”。其余各处都已明了。巴利
Tattha asesavirāganirodhāti asesavirāgena ca asesanirodhena ca. Ubhayampetaṃ aññamaññavevacanameva. Saṅkhāranirodhoti saṅkhārānaṃ anuppattinirodho hoti. Sesapadesupi eseva nayo. Imehi pana padehi yaṃ āgamma avijjādayo nirujjhanti, atthato taṃ nibbānaṃ dīpitaṃ hoti. Nibbānañhi avijjānirodhotipi saṅkhāranirodhotipi evaṃ tesaṃ tesaṃ dhammānaṃ nirodhanāmena kathīyati. Kevalassāti sakalassa. Dukkhakkhandhassāti vaṭṭadukkharāsissa. Nirodho hotīti appavatti hoti. Tattha yasmā avijjādīnaṃ nirodho nāma khīṇākāropi vuccati arahattampi nibbānampi, tasmā idha khīṇākāradassanavasena dvādasasu ṭhānesu arahattaṃ, dvādasasuyeva nibbānaṃ kathitanti veditabbaṃ. Idaṃ vuccatīti ettha nibbānameva sandhāya idanti vuttaṃ. Aṭṭhaṅgikoti na aṭṭhahi aṅgehi vinimutto añño maggo nāma atthi. Yathā pana pañcaṅgikaṃ tūriyanti vutte pañcaṅgamattameva tūriyanti vuttaṃ hoti, evamidhāpi aṭṭhaṅgikamattameva maggo hotīti veditabbo. Aniggahitoti na niggahito. Niggaṇhanto hi hāpetvā vā dasseti vaḍḍhetvā vā taṃ parivattetvā vā. Tattha yasmā cattāri ariyasaccāni ‘‘na imāni cattāri, dve vā tīṇi vā’’ti evaṃ hāpetvāpi ‘‘pañca vā cha vā’’ti evaṃ vaḍḍhetvāpi ‘‘na imāni cattāri ariyasaccāni, aññāneva cattāri ariyasaccānī’’ti dassetuṃ na sakkā. Tasmā ayaṃ dhammo aniggahito nāma. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.
2. 怖畏经注释巴利
2. Bhayasuttavaṇṇanā
63 63. 第二项中,“无母子”的意思是:母亲和儿子合称“母子”。由于在这件事上,没有谁能救护谁,所以说“无母子”。“于彼时”就是“在那个时刻”。其中“母亲也找不到儿子”是说:当那场火灾的怖畏发生时,母亲见不到儿子,儿子也见不到母亲,就是这个意思。“有怖畏”就是心中有惊恐的怖畏。“林野骚乱”就是林野中发生的骚动。这里所说的“林野”,应当理解为住在林野里的盗贼。当那些盗贼从林野出来,侵入乡镇,攻打村落、都城并劫掠时,那时就叫做“林野骚乱”,这句话就是针对这种情况说的。“乘车”在这里,威仪路之轮也适用,车乘之轮也适用。因为当怖畏来临时,那些有车乘的人,把自己的资具物品装到车上逃跑。那些没有的人,则用担子挑着或用头顶着逃跑。这些人就叫做“乘车”。“徘徊”就是从这边到那边行走。“有时”就是在某个时候。“何时”是它的同义词。“母亲也得到儿子”是说:能见到儿子或来或去,或躲在一个地方。“持水者”就是河流的洪水。“母亲也得到儿子”是说:能见到儿子被水冲走时卡在岸边、土墩、泥器或木块上,或者平安地再次上岸后,见到他站在村里或林中。巴利
63. Dutiye amātāputtikānīti mātā ca putto ca mātāputtaṃ, parittātuṃ samatthabhāvena natthi ettha mātāputtanti amātāputtikāni. Yanti yasmiṃ samaye. Tattha mātāpi puttaṃ nappaṭilabhatīti tasmiṃ aggibhaye uppanne mātāpi puttaṃ passituṃ na labhati, puttopi mātaraṃ passituṃ na labhatīti attho. Bhayaṃ hotīti cittutrāsabhayaṃ hoti. Aṭavisaṅkopoti aṭaviyā saṅkopo. Aṭavīti cettha aṭavivāsino corā veditabbā. Yadā hi te aṭavito janapadaṃ otaritvā gāmanigamarājadhāniyo paharitvā vilumpanti, tadā aṭavisaṅkopo nāma hoti, taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Cakkasamārūḷhāti ettha iriyāpathacakkampi vaṭṭati yānacakkampi. Bhayasmiṃ hi sampatte yesaṃ yānakāni atthi, te attano parikkhārabhaṇḍaṃ tesu āropetvā palāyanti. Yesaṃ natthi , te kājena vā ādāya sīsena vā ukkhipitvā palāyantiyeva. Te cakkasamārūḷhā nāma honti. Pariyāyantīti ito cito ca gacchanti. Kadācīti kismiñcideva kāle. Karahacīti tasseva vevacanaṃ. Mātāpi puttaṃ paṭilabhatīti āgacchantaṃ vā gacchantaṃ vā ekasmiṃ ṭhāne nilīnaṃ vā passituṃ labhati. Udakavāhakoti nadīpūro. Mātāpi puttaṃ paṭilabhatīti kulle vā uḷumpe vā mattikābhājane vā dārukkhaṇḍe vā laggaṃ vuyhamānaṃ passituṃ paṭilabhati, sotthinā vā puna uttaritvā gāme vā araññe vā ṭhitaṃ passituṃ labhatīti.
像这样,先用间接的方式说明了没有母子能互相保护的恐惧,现在要直接说明,所以说了“有三种”等话。其中,“老怖畏”是指因为老而生的恐惧。其余两种也是这样。这也是有经文的:“因为老,生起恐惧、怖畏、惊悚、毛发竖立、内心的颤抖;因为病……因为死,生起恐惧、怖畏、惊悚、毛发竖立、内心的颤抖。”剩下的一切,各处都很清楚明白。巴利
Evaṃ pariyāyato amātāputtikāni bhayāni dassetvā idāni nippariyāyena dassento tīṇimānītiādimāha. Tattha jarābhayanti jaraṃ paṭicca uppajjanakabhayaṃ. Itaresupi eseva nayo. Vuttampi cetaṃ – ‘‘jaraṃ paṭicca uppajjati bhayaṃ bhayānakaṃ chambhitattaṃ lomahaṃso cetaso utrāso. Byādhiṃ paṭicca, maraṇaṃ paṭicca uppajjati bhayaṃ bhayānakaṃ chambhitattaṃ lomahaṃso cetaso utrāso’’ti (vibha. 921). Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.
3. 维那伽布拉经的注释巴利
3. Venāgapurasuttavaṇṇanā
64 64. 在第三段中,“在憍萨罗”:是指在名叫憍萨罗的国土中。“正在游行”:就是正在作长途旅行。世尊的游行有两种:急行游行和缓行游行。其中,即使距离很远,看到应当被度化的有缘之人后,为了度化他而立刻前往,这叫急行游行。这可以从迎接大迦叶等事例中看出来。而按照村落、城镇的顺序,每天走一由旬或半由旬,通过托钵乞食等方式利益世间而前进,这叫缓行游行。这里说的“正在游行”,指的就是这后一种。关于游行的详细说法,在《善吉祥庄严》长部义注《庵婆ṭṭha经》的注释中已有说明。“婆罗门村”:婆罗门聚集之村也叫婆罗门村,婆罗门的食邑村也叫婆罗门村。这里指的是婆罗门聚集居住的村庄。“他进入那里”:就是到达并进入那个地方。这里并没有指定是哪座精舍。因此,应当知道,在那不远处有一座适合佛陀居住的树林,导师世尊前往了那座树林。巴利
64. Tatiye kosalesūti evaṃnāmake janapade. Cārikaṃ caramānoti addhānagamanaṃ gacchanto. Cārikā ca nāmesā bhagavato duvidhā hoti turitacārikā ca aturitacārikā cāti. Tattha dūrepi bodhaneyyapuggalaṃ disvā tassa bodhanatthāya sahasā gamanaṃ turitacārikā nāma . Sā mahākassapapaccuggamanādīsu daṭṭhabbā. Yaṃ pana gāmanigamapaṭipāṭiyā devasikaṃ yojanaaddhayojanavasena piṇḍapātacariyādīhi lokaṃ anuggaṇhantassa gamanaṃ, ayaṃ aturitacārikā nāma. Imaṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ – ‘‘cārikaṃ caramāno’’ti. Vitthārena pana cārikākathā sumaṅgalavilāsiniyā dīghanikāyaṭṭhakathāya ambaṭṭhasuttavaṇṇanāyaṃ (dī. ni. aṭṭha. 1.254) vuttā. Brāhmaṇagāmoti brāhmaṇānaṃ samosaraṇagāmopi brāhmaṇagāmoti vuccati, brāhmaṇānaṃ bhogagāmopi. Idha samosaraṇagāmo brāhmaṇavasanagāmoti adhippeto. Tadavasarīti tattha avasari, sampattoti attho. Vihāro panettha aniyāmito. Tasmā tassa avidūre buddhānaṃ anucchaviko eko vanasaṇḍo atthi, satthā taṃ vanasaṇḍaṃ gatoti veditabbo.
他们听说了,意思是他们听到了、得知了,是依据传到耳边的言语声音而知道的。确实这个词,是用来表示确定,或者只是为了补足句子。如果取确定的意思,就应该理解为:他们确实听到了,没有任何人障碍他们听闻。如果只是补足句子,那就仅仅是为了让文句顺畅而已。巴利
Assosunti suṇiṃsu upalabhiṃsu, sotadvārasampattavacananigghosānusārena jāniṃsu. Khoti avadhāraṇatthe, padapūraṇamatte vā nipāto. Tattha avadhāraṇatthena ‘‘assosuṃ eva, na tesaṃ koci savanantarāyo ahosī’’ti ayamattho veditabbo. Padapūraṇena byañjanasiliṭṭhatāmattameva.
现在,为了说明他们听到的那件事,说了“贤者们,沙门乔达摩确实……”等等。其中,“沙门”应当理解为:因为已经息灭了恶,所以是沙门。“确实”是表示传闻的小品词。“贤者”只是他们彼此之间的称呼。“乔达摩”是从世尊的种姓来说明的,因此“贤者们,沙门乔达摩确实……”这句话,应当这样理解:贤者们,听说有位沙门,是乔达摩种姓的。“释迦子”则是说明世尊出身于高贵的家族。“从释迦族出家”是说明他因信心而出家,意思是说:他没有被任何污秽所压倒,舍弃了那个尚未耗尽、仍然完整的家族,因信心而出家。“那又”是表示“如此这般”这一内容的宾格,意思是“关于那位贤者乔达摩”。“善”是指具足善的功德,意思是最上。“称誉之声”就是指称誉,或者赞叹的声音。“已升扬”是说遍及包括天神在内的世间而传扬开来。怎样呢?就是“彼世尊是这样……中略……佛陀、世尊”。这里的句子连接是:彼世尊正因如此而是阿拉汉,也正因如此而是正自觉者……中略……也正因如此而是世尊。这是说,由于这些和那些原因。巴利
Idāni yamatthaṃ assosuṃ, taṃ pakāsetuṃ samaṇo khalu, bho, gotamotiādi vuttaṃ. Tattha samitapāpattā samaṇoti veditabbo. Khalūti anussavatthe nipāto. Bhoti tesaṃ aññamaññaṃ ālapanamattaṃ. Gotamoti bhagavato gottavasena paridīpanaṃ, tasmā ‘‘samaṇo khalu, bho, gotamo’’ti ettha samaṇo kira, bho, gotamagottoti evamattho daṭṭhabbo. Sakyaputtoti idaṃ pana bhagavato uccākulaparidīpanaṃ. Sakyakulā pabbajitoti saddhāpabbajitabhāvaparidīpanaṃ, kenaci pārijuññena anabhibhūto aparikkhīṇaṃyeva taṃ kulaṃ pahāya saddhāya pabbajitoti vuttaṃ hoti. Taṃ kho panāti itthambhūtākhyānatthe upayogavacanaṃ, tassa kho pana bhoto gotamassāti attho. Kalyāṇoti kalyāṇaguṇasamannāgato, seṭṭhoti vuttaṃ hoti. Kittisaddoti kittiyeva, thutighoso vā. Abbhuggatoti sadevakaṃ lokaṃ ajjhottharitvā uggato. Kinti? Itipi so bhagavā…pe… buddho bhagavāti. Tatrāyaṃ padasambandho – so bhagavā itipi arahaṃ, itipi sammāsambuddho…pe… itipi bhagavāti. Iminā ca iminā ca kāraṇenāti vuttaṃ hoti.
在这里,先按“因为远离、因为已杀灭烦恼敌与轮回之辐、因为应受资具等、因为作恶时无隐秘——由于这些原因,当知彼世尊为阿拉汉”等这样的方式列出论母,然后所有这些语句,在《清净道论》佛随念的解说中都已详细阐明,所以它们的详细解释应当从那里取来。巴利
Tattha ‘‘ārakattā, arīnaṃ arānañca hatattā, paccayādīnaṃ arahattā, pāpakaraṇe rahābhāvāti imehi kāraṇehi so bhagavā arahanti veditabbo’’tiādinā nayena mātikaṃ nikkhipitvā sabbāneva etāni padāni visuddhimagge (visuddhi. 1.125-127) buddhānussatiniddese vitthāritānīti tato nesaṃ vitthāro gahetabbo.
他说“这个世间”,是指那位乔达摩尊者,现在要指出接下来应当说明的内容。“含天神的”,就是与诸天一起,所以叫含天神的。同样,与魔一起就是含魔的,与梵天一起就是含梵天的,与沙门婆罗门一起就是含沙门婆罗门的。因为被所生,所以叫众生,就是那众生。与天和人一起就是含天人的。在这里应当知道:用“含天神的”这个词,摄取了五欲界天;用“含魔的”这个词,摄取了第六欲界天;用“含梵天的”这个词,摄取了梵身天等梵天众;用“含沙门婆罗门的”这个词,摄取了与教法为敌、为怨敌的沙门婆罗门,也摄取了已寂灭诸恶、已排除诸恶的沙门婆罗门;用“众生”这个词,摄取了有情世间;用“含天人的”这个词,摄取了假名天和其余的人。应当知道:在这里,前三句连同器世间一起摄取了有情世间,后两句则只按众生的方式摄取了有情世间。巴利
Soimaṃ lokanti so bhavaṃ gotamo imaṃ lokaṃ, idāni vattabbaṃ nidasseti. Sadevakanti saha devehi sadevakaṃ. Evaṃ saha mārena samārakaṃ. Saha brahmunā sabrahmakaṃ. Saha samaṇabrāhmaṇehi sassamaṇabrāhmaṇiṃ. Pajātattā pajā, taṃ pajaṃ. Saha devamanussehi sadevamanussaṃ. Tattha sadevakavacanena pañcakāmāvacaradevaggahaṇaṃ veditabbaṃ, samārakavacanena chaṭṭhakāmāvacaradevaggahaṇaṃ, sabrahmakavacanena brahmakāyikādibrahmaggahaṇaṃ, sassamaṇabrāhmaṇivacanena sāsanassa paccatthikapaccāmittasamaṇabrāhmaṇaggahaṇaṃ, samitapāpabāhitapāpasamaṇabrāhmaṇaggahaṇañca, pajāvacanena sattalokaggahaṇaṃ, sadevamanussavacanena sammutidevaavasesamanussaggahaṇaṃ. Evamettha tīhi padehi okāsalokena saddhiṃ sattaloko, dvīhi pajāvasena sattalokova gahitoti veditabbo.
还有一种理解方式:用“连同天神”这一说法,把无色界世间包括进来了;用“连同魔”这一说法,把六欲天世间包括进来了;用“连同梵天”这一说法,把有色梵天世间包括进来了;用“连同沙门婆罗门等”这一说法,是依四众来说的,或者是指与假名天一起的人世间,或者是指其余的一切有情世间。不过古德们说: “连同天神”是指与诸天一起的其余世间;“连同魔”是指与魔一起的其余世间;“连同梵天”是指与梵天众一起的其余世间。这样,把三有中往生的一切众生,用三种方式归入三句之后,为了再用两句完全涵盖,所以说了“连同沙门婆罗门、众生、天人”。这样一来,通过这五句,就以这样那样的方式把三界完全涵盖了。巴利
Aparo nayo – sadevakaggahaṇena arūpāvacaraloko gahito, samārakaggahaṇena chakāmāvacaradevaloko, sabrahmakaggahaṇena rūpībrahmaloko, sassamaṇabrāhmaṇādiggahaṇena catuparisavasena, sammutidevehi vā saha manussaloko, avasesasabbasattaloko vā. Porāṇā panāhu – sadevakanti devatāhi saddhiṃ avasesalokaṃ. Samārakanti mārena saddhiṃ avasesalokaṃ. Sabrahmakanti brahmehi saddhiṃ avasesalokaṃ. Evaṃ sabbepi tibhavūpage satte tīhākārehi tīsu padesu pakkhipitvā puna dvīhi padehi pariyādātuṃ sassamaṇabrāhmaṇiṃ pajaṃ sadevamanussanti vuttaṃ. Evaṃ pañcahi padehi tena tenākārena tedhātukameva pariyādinnanti.
“自己以证智作证后宣说”:这里的“自己”是指亲自,也就是不需要别人引导。“以证智”是指以证智,也就是用更高的智慧去了知。“作证后”是指亲身现证之后,这样说就否定了推理等其他方式。“宣说”是指让人觉悟、使人知道、加以阐明。巴利
Sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedetīti sayanti sāmaṃ, aparaneyyo hutvā. Abhiññāti abhiññāya, adhikena ñāṇena ñatvāti attho. Sacchikatvāti paccakkhaṃ katvā , etena anumānādipaṭikkhepo kato. Pavedetīti bodheti ñāpeti pakāseti.
世尊因为怜悯众生,甚至舍弃了无上的远离之乐,来为众生说法。他无论说得简略还是详细,都是按照“初善”等的方式来说:开头是善的、吉祥的、没有过失的,中间也是善的、吉祥的、没有过失的,结尾也是善的、吉祥的、没有过失的——这就是这段话的意思。巴利
So dhammaṃ deseti ādikalyāṇaṃ…pe… pariyosānakalyāṇanti so bhagavā sattesu kāruññataṃ paṭicca hitvāpi anuttaraṃ vivekasukhaṃ dhammaṃ deseti. Tañca kho appaṃ vā bahuṃ vā desento ādikalyāṇādippakārameva deseti, ādimhipi kalyāṇaṃ bhaddakaṃ anavajjameva katvā deseti, majjhepi, pariyosānepi kalyāṇaṃ bhaddakaṃ anavajjameva katvā desetīti vuttaṃ hoti.
在这里,开示有初、中、后,教法也有初、中、后。先说开示:即使是在四句偈颂里,第一句就叫初,中间两句叫中,最后一句叫后。对于只有一个连结的经,序分是初,“世尊这样说”是后,两者之间的是中。对于有多个连结的经,第一个连结是初,最后一个连结是后,中间的一个、两个或多个就只是中。巴利
Tattha atthi desanāya ādimajjhapariyosānaṃ, atthi sāsanassa. Desanāya tāva catuppadikāyapi gāthāya paṭhamapādo ādi nāma, tato dve majjhaṃ nāma, ante eko pariyosānaṃ nāma. Ekānusandhikassa suttassa nidānaṃ ādi, idamavocāti pariyosānaṃ, ubhinnaṃ antarā majjhaṃ. Anekānusandhikassa suttassa paṭhamānusandhi ādi, ante anusandhi pariyosānaṃ, majjhe eko vā dve vā bahū vā majjhameva.
教法的初、中、后是这样的:初,指的是戒、定、慧。经里也这样说:“什么是诸善法的初?就是戒极为清净,见极为正直。”而像“诸比丘,有一条中道,是如来所彻底证悟的”这样说的圣道,就叫中。果与涅槃,就叫后。在“因此,婆罗门,这梵行以此为彼岸,以此为究竟”这句里,说的是以果为究竟。在“贤友毗舍佉,梵行被称为以涅槃为归宿、以涅槃为彼岸、以涅槃为究竟”这句里,说的是以涅槃为究竟。但在这里,指的是说法开示的初、中、后。因为世尊说法时,开头显示戒,中间显示道,最后显示涅槃。因此说:“他开示的法是初善、中善、后善的。”所以,别的说法者在说法时——巴利
Sāsanassa sīlasamādhivipassanā ādi nāma. Vuttampi cetaṃ – ‘‘ko cādi kusalānaṃ dhammānaṃ, sīlañca suvisuddhaṃ diṭṭhi ca ujukā’’ti (saṃ. ni. 5.369). ‘‘Atthi, bhikkhave, majjhimā paṭipadā tathāgatena abhisambuddhā’’ti evaṃ vutto pana ariyamaggo majjhaṃ nāma. Phalañceva nibbānañca pariyosānaṃ nāma. ‘‘Tasmātiha tvaṃ, brāhmaṇa, brahmacariyaṃ etaṃpāraṃ etaṃpariyosāna’’nti ettha phalaṃ pariyosananti vuttaṃ. ‘‘Nibbānogadhañhi, āvuso visākha, brahmacariyaṃ vussati nibbānaparāyaṇaṃ nibbānapariyosāna’’nti (ma. ni. 1.466) ettha nibbānaṃ pariyosānanti vuttaṃ. Idha pana desanāya ādimajjhapariyosānaṃ adhippetaṃ. Bhagavā hi dhammaṃ desento ādimhi sīlaṃ dassetvā majjhe maggaṃ pariyosāne nibbānaṃ dasseti. Tena vuttaṃ – ‘‘so dhammaṃ deseti ādikalyāṇaṃ majjhekalyāṇaṃ pariyosānakalyāṇa’’nti. Tasmā aññopi dhammakathiko dhammaṃ kathento –
开头先讲戒,中间讲清楚道,
到了结尾就是涅槃,这就是说法者的立足点。巴利
‘‘Ādimhi sīlaṃ dasseyya, majjhe maggaṃ vibhāvaye; Pariyosānamhi nibbānaṃ, esā kathikasaṇṭhitī’’ti.
“有义理、有文句”:如果某人的开示是依靠粥、饭、女人、男人之类的描述来展开的,那他就不是在讲有义理的法。世尊则舍弃了那样的开示方式,转而宣说依靠四念处等的法,因此被称为“演说有义理的法”。再者,如果某人的开示全用同一个辅音,或者全是非唇音,或者全是送气音,或者全是鼻音,那么由于文句不完整,就像泰米尔人、基拉塔人、耶婆那人等边地人的语言一样,这就叫作“无文句”的开示。而世尊——巴利
Sātthaṃ sabyañjananti yassa hi yāgubhattaitthipurisādivaṇṇanānissitā desanā hoti, na so sātthaṃ deseti. Bhagavā pana tathārūpaṃ desanaṃ pahāya catusatipaṭṭhānādinissitaṃ desanaṃ deseti. Tasmā ‘‘sātthaṃ desetī’’ti vuccati. Yassa pana desanā ekabyañjanādiyuttā vā sabbaniroṭṭhabyañjanā vā sabbavissaṭṭhabyañjanā vā sabbaniggahitabyañjanā vā, tassa damiḷakirātayavanādimilakkhānaṃ bhāsā viya byañjanapāripūriyā abhāvato abyañjanā nāma desanā hoti. Bhagavā pana –
松弛音和紧张音,长音和短音,轻音和重音,还有鼻化音;
结合、限定、解脱,依文句智慧的分类为十种。巴利
‘‘Sithilaṃ dhanitañca dīgharassaṃ, lahukaṃ garukañca niggahītaṃ; Sambandhaṃ vavatthitaṃ vimuttaṃ, dasadhā byañjanabuddhiyā pabhedo’’ti. –
像这样,他没有遮盖前面所说的十种文句,而是让文句完整圆满,然后才说法。因此称为“以完整的文句说法”。在“完全圆满”中,“完全”是整个、全部的意思,“圆满”是不多不少的意思。这里说的是:他所说的法是完整圆满的,没有任何一部分不圆满。“清净”是没有烦恼杂染的意思。如果有人想“我要依靠这次说法获得利益或恭敬”,而来说法,他的说法就是不清净的。但世尊完全不看重世间利养,纯粹以利益众生之心,以修慈而柔软的心,怀着把众生从苦中救拔出来的心态来说法。因此称为“清净地说法”。“开示梵行”中,“梵行”指包含三学的整个教法。因此,“他开示梵行”——他开示初善……乃至……清净的法;当他这样开示时,就是在开示包含三学的整个教法梵行,这里应当这样理解。“梵行”是以最殊胜之义称为梵的行为,或者说,是已成为梵者——佛陀等——所行持的行为。巴利
Evaṃ vuttaṃ dasavidhaṃ byañjanaṃ amakkhetvā paripuṇṇabyañjanameva katvā dhammaṃ deseti. Tasmā ‘‘sabyañjanaṃ katvā desetī’’ti vuccati. Kevalaparipuṇṇanti ettha kevalanti sakalādhivacanaṃ. Paripuṇṇanti anūnādhikavacanaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – sakalaparipuṇṇameva deseti, ekadesanāpi aparipuṇṇā natthīti. Parisuddhanti nirupakkilesaṃ. Yo hi ‘‘imaṃ dhammadesanaṃ nissāya lābhaṃ vā sakkāraṃ vā labhissāmī’’ti deseti, tassa aparisuddhā desanā nāma hoti. Bhagavā pana lokāmisanirapekkho hitapharaṇeneva mettābhāvanāya muduhadayo ullumpanasabhāvasaṇṭhitena cittena deseti. Tasmā parisuddhaṃ desetīti vuccati. Brahmacariyaṃ pakāsetīti ettha brahmacariyanti sikkhattayasaṅgahitaṃ sakalaṃ sāsanaṃ. Tasmā brahmacariyaṃ pakāsetīti so dhammaṃ deseti ādikalyāṇaṃ…pe… parisuddhaṃ, evaṃ desento ca sikkhattayasaṅgahitaṃ sakalasāsanabrahmacariyaṃ pakāsetīti evamettha attho daṭṭhabbo. Brahmacariyanti seṭṭhaṭṭhena brahmabhūtaṃ cariyaṃ, brahmabhūtānaṃ vā buddhādīnaṃ cariyanti vuttaṃ hoti.
“善哉”的意思是美好,能带来利益、能带来安乐。“像那样的阿拉汉”:正如那位乔达摩尊者那样,这样的阿拉汉即使经过百千俱胝劫也难得一见,他们周身被一寻身光环绕,具足八十随形好,以三十二大人相庄严,身体悦意可爱,无数众生难得一见,以极甜美的法音说法,因为如实证得功德而在世间被称为阿拉汉。“见到”:只要睁开清净柔和的眼睛,仅仅看一眼也是善好的。如果还能听到他们以具足八支的梵音说法,哪怕只听到一句,那就更加善好了——他们是怀着这样的心愿去的。“走向世尊所在之处”:他们放下一切事务,满心欢喜地前去。“合掌致敬”:这些人两边都留了退路,他们这样想:“如果邪见者责备我们:‘你们为什么向沙门乔达摩行礼?’我们就回答:‘难道合一下掌就算是礼敬了吗?’如果正见者责备我们:‘你们为什么不向世尊行礼?’我们就回答:‘难道只有把头磕到地上才算礼敬吗?合掌不也是一种礼敬吗?’”巴利
Sādhu kho panāti sundaraṃ kho pana, atthāvahaṃ sukhāvahanti vuttaṃ hoti. Tathārūpānaṃ arahatanti yathārūpo so bhavaṃ gotamo, evarūpānaṃ anekehipi kappakoṭisatasahassehi dullabhadassanānaṃ byāmappabhāparikkhittehi asītianubyañjanapaṭimaṇḍitehi dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇavarehi samākiṇṇamanoramasarīrānaṃ anappakadassanānaṃ atimadhuradhammanigghosānaṃ yathābhūtaguṇādhigamena loke arahantoti laddhasaddānaṃ arahataṃ. Dassanaṃ hotīti pasādasommāni akkhīni ummīletvā dassanamattampi sādhu hoti. Sace pana aṭṭhaṅgasamannāgatena brahmassarena dhammaṃ desentassa ekapadampi sotuṃ labhissāma, sādhutaraṃyeva bhavissatīti evaṃ ajjhāsayaṃ katvā. Yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsūti sabbakiccāni pahāya tuṭṭhamānasā agamaṃsu. Añjaliṃ paṇāmetvāti ete ubhatopakkhikā, te evaṃ cintesuṃ – ‘‘sace no micchādiṭṭhikā codessanti ‘kasmā tumhe samaṇaṃ gotamaṃ vanditthā’ti, tesaṃ ‘kiṃ añjalikaraṇamattenāpi vanditaṃ hotī’ti vakkhāma . Sace no sammādiṭṭhikā codessanti ‘kasmā bhagavantaṃ na vanditthā’ti, ‘kiṃ sīsena bhūmiṃ paharanteneva vanditaṃ hoti. Nanu añjalikammampi vandanā evā’ti vakkhāmā’’ti.
通报姓名:说“贤者们,我是某某的儿子,名叫达陀,名叫弥陀,来到这里”,这是在通报名字。说“贤者们,我是婆塞咤族,我是迦旃延族,来到这里”,这是在通报姓氏。据说这些贫穷的破落贵族子弟心想:“借着在人群中通报姓名,好让大家认识我们”,于是就这么做了。而那些沉默坐着的人,则是奸诈者和愚痴者两类。其中,奸诈者心想:“只要交谈一两句,彼此就会亲近;一旦亲近了,若不给他们一两份食物就不合适”,因此为了让自己脱身,便沉默地坐着。愚痴者纯粹出于无知,就像被随手丢弃的泥团,无论在哪里都默然坐着。巴利
Nāmagottanti , ‘‘bho gotama, ahaṃ asukassa putto datto nāma mitto nāma idhāgato’’ti vadantā nāmaṃ sāventi nāma. ‘‘Bho gotama, ahaṃ vāseṭṭho nāma kaccāno nāma idhāgato’’ti vadantā gottaṃ sāventi nāma. Ete kira daliddā jiṇṇakulaputtā ‘‘parisamajjhe nāmagottavasena pākaṭā bhavissāmā’’ti evaṃ akaṃsu. Ye pana tuṇhībhūtā nisīdiṃsu, te kerāṭikā ceva andhabālā ca. Tattha kerāṭikā ‘‘ekaṃ dve kathāsallāpe karonte vissāsiko hoti, atha vissāse sati ekaṃ dve bhikkhā adātuṃ na yutta’’nti tato attānaṃ mocentā tuṇhībhūtā nisīdanti. Andhabālā aññāṇatāyeva avakkhittamattikāpiṇḍā viya yattha katthaci tuṇhībhūtā nisīdanti.
韦那伽城人,就是韦那伽城的居民。他这样说:他从脚底一直看到发梢,瞻仰如来的身体。他看见如来的身体具足三十二种大人相,以八十种随形好而光明显耀,又从身体放出浓密明亮的六色佛光,遍满周围八十肘的地方,围绕在如来身边。他见了之后生起极大的惊叹,便开口赞叹,说出“乔达摩尊者,这真是稀有啊”等话。巴利
Venāgapurikoti venāgapuravāsī. Etadavocāti pādantato paṭṭhāya yāva kesaggā tathāgatassa sarīraṃ olokento asītianubyañjanasamujjalehi dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇehi paṭimaṇḍitaṃ sarīrā nikkhamitvā samantato asītihatthappadesaṃ ajjhottharitvā ṭhitāhi chabbaṇṇāhi ghanabuddharaṃsīhi samparivāritaṃ tathāgatassa sarīraṃ disvā sañjātavimhayo vaṇṇaṃ bhaṇanto etaṃ ‘‘acchariyaṃ, bho gotamā’’tiādivacanaṃ avoca.
这里,“极为”是表示程度达到极限的说法,它和“清净”连在一起。意思是:极为清净,也就是极度清净。“诸根”指眼等六根。因为他看到前五根的依处清净,这些根的清净就变得明显。又因为这种清净其实是在意根上成就的——心不清净的人,根本不会有诸根的清净——所以他的意根清净也显现出来。他把握住这种清净,就说“诸根极为清净”。“清净”就是没有垢染,“明净”就是光洁明亮。像秋天的枣子:指秋天长出、还没有完全熟透的枣子,它既清净又明净。像棕榈果:指完全熟透的棕榈果,刚刚从果柄上脱落——把果柄根部去掉,果面朝上放在木板上,从四指远的地方看过去,显得清净、明净。就是针对这个说的。像阎浮河金:指色泽赤红的阎浮河金块。“被巧匠之子善加整治”:指被技艺娴熟的金匠之子精心加工过。“在火炉口被善巧者充分捶打”:意思是在金匠的炉子里烧过之后,再由善巧的金匠通过捶打、擦拭、磨亮,充分地捶打、细致地揉磨。放在黄色毛毯上:指用火烤过,用豹牙磨过,再涂上赭色,然后放在红色毛毯上。它发光:因为生起了光耀,所以发光。它炽燃:因为能破除黑暗,所以炽燃。它照耀:光辉闪耀而照耀,也就是庄严好看。巴利
Tattha yāvañcidanti adhimattappamāṇaparicchedavacanametaṃ. Tassa vippasannapadena saddhiṃ sambandho. Yāvañca vippasannāni adhimattavippasannānīti attho. Indriyānīti cakkhādīni cha indriyāni. Tassa hi pañcannaṃ indriyānaṃ patiṭṭhitokāsassa vippasannataṃ disvā tesaṃ vippasannatā pākaṭā ahosi. Yasmā pana sā mane vippasanneyeva hoti, avippasannacittānañhi indriyappasādo nāma natthi, tasmāssa manindriyappasādopi pākaṭo ahosi. Taṃ esa vippasannataṃ gahetvā ‘‘vippasannāni indriyānī’’ti āha. Parisuddhoti nimmalo. Pariyodātoti pabhassaro. Sāradaṃbadarapaṇḍunti saradakāle jātaṃ nātisuparipakkaṃ badaraṃ. Tañhi parisuddhañceva hoti pariyodātañca. Tālapakkanti suparipakkatālaphalaṃ. Sampati bandhanā pamuttanti taṃkhaṇaññeva bandhanā pamuttaṃ. Tassa hi bandhanamūlaṃ apanetvā paramukhaṃ katvā phalake ṭhapitassa caturaṅgulamattaṃ ṭhānaṃ olokentānaṃ parisuddhaṃ pariyodātaṃ hutvā khāyati. Taṃ sandhāyevamāha . Nekkhaṃ jambonadanti surattavaṇṇassa jambonadasuvaṇṇassa ghaṭikā. Dakkhakammāraputtasuparikammakatanti dakkhena suvaṇṇakāraputtena suṭṭhu kataparikammaṃ. Ukkāmukhe sukusalasampahaṭṭhanti suvaṇṇakārauddhane pacitvā sukusalena suvaṇṇakārena ghaṭṭanaparimajjanahaṃsanena suṭṭhu pahaṭṭhaṃ suparimadditanti attho. Paṇḍukambale nikkhittanti agginā pacitvā dīpidāṭhāya ghaṃsitvā gerukaparikammaṃ katvā rattakambale ṭhapitaṃ. Bhāsateti sañjātaobhāsatāya bhāsate. Tapateti andhakāraviddhaṃsanatāya tapate. Virocatīti vijjotamānaṃ hutvā virocati, sobhatīti attho.
“高床大床”这里,超出规定尺寸的床座叫“高床”,宽大铺展、属于不适宜之物的叫“大床”。现在要说明这些,就说了“即如 āsandī 等”。其中,āsandī 是超出规定尺寸的座位。pallaṅka 是在床脚上装了猛兽形象的床。gonaka 是长毛的大毯子,据说它的毛超过四指长。cittaka 是织有图案的羊毛敷具。paṭikā 是羊毛做的白色敷具。paṭalikā 是花朵厚密交织的羊毛敷具,也叫余甘子板。tūlikā 是填满三种棉中某一种的垫子。vikatikā 是织有狮子、老虎等图案的羊毛敷具。uddalomī 是两面都有毛的羊毛敷具;有些人说是一面有突起花朵的。ekantalomī 是只有一面有毛的羊毛敷具;有些人说是两面都有突起花朵的。kaṭṭissa 是镶缀珠宝的丝织敷具。koseyya 同样是镶缀珠宝的蚕丝敷具。kuttaka 是能让十六个舞女站在上面跳舞的羊毛敷具。hatthatthara 等,既指铺在象背等上面的覆盖物,也指做出大象等形象而制成的覆盖物。ajinappaveṇī 是用兽皮按床的大小缝制成的带状铺具。其余部分和前面说过的意思一样。巴利
Uccāsayanamahāsayanānīti ettha atikkantappamāṇaṃ uccāsayanaṃ nāma, āyatavitthataṃ akappiyabhaṇḍaṃ mahāsayanaṃ nāma. Idāni tāni dassento seyyathidaṃ, āsandītiādimāha. Tattha āsandīti atikkantappamāṇaṃ āsanaṃ. Pallaṅkoti pādesu vāḷarūpāni ṭhapetvā kato. Gonakoti dīghalomako mahākojavo. Caturaṅgulādhikāni kira tassa lomāni. Cittakoti vānacittaṃ uṇṇāmayattharaṇaṃ. Paṭikāti uṇṇāmayo setattharako. Paṭalikāti ghanapuppho uṇṇāmayattharako, yo āmalakapaṭṭotipi vuccati. Tūlikāti tiṇṇaṃ tūlānaṃ aññatarapuṇṇā tūlikā. Vikatikāti sīhabyagghādirūpavicitro uṇṇāmayattharako. Uddalomīti ubhatodasaṃ uṇṇāmayattharaṇaṃ. Keci ekato uggatapupphanti vadanti. Ekantalomīti ekatodasaṃ uṇṇāmayattharaṇaṃ. Keci ubhato uggatapupphanti vadanti. Kaṭṭissanti ratanaparisibbitaṃ koseyyakaṭṭissamayaṃ paccattharaṇaṃ. Koseyyanti ratanaparisibbitameva kosiyasuttamayaṃ paccattharaṇaṃ. Kuttakanti soḷasannaṃ nāṭakitthīnaṃ ṭhatvā naccanayoggaṃ uṇṇāmayattharaṇaṃ. Hatthattharādayo hatthipiṭṭhādīsu attharaṇakaattharakā ceva hatthirūpādīni dassetvā kataattharakā ca. Ajinappaveṇīti ajinacammehi mañcappamāṇena sibbitvā katappaveṇī. Sesaṃ heṭṭhā vuttatthameva.
“无欲得者”,就是完全不随欲而得、想要什么就得到什么。“不难得者”,就是毫不费力地得到。“不匮乏得者”,就是获得丰足、获得大量,是说心里觉得“他总是得到最上等、最美妙的东西”,才这样说的。据说这位婆罗门特别看重床座,他看到世尊诸根清净等相貌后,心里想:“这个人必定是常在高大宽广的床座上坐卧的。所以他的诸根才这么清净,肤色才这么明净。”于是他就说了这番赞叹坐卧具的话。巴利
Nikāmalābhīti atikāmalābhī icchiticchitalābhī. Akicchalābhīti adukkhalābhī. Akasiralābhīti vipulalābhī mahantalābhī, uḷāruḷārāneva labhati maññeti sandhāya vadati. Ayaṃ kira brāhmaṇo sayanagaruko, so bhagavato vippasannindriyāditaṃ disvā ‘‘addhā esa evarūpesu uccāsayanamahāsayanesu nisīdati ceva nipajjati ca. Tenassa vippasannāni indriyāni, parisuddho chavivaṇṇo pariyodāto’’ti maññamāno imaṃ senāsanavaṇṇaṃ kathesi.
已经得到的东西并不是都能用。这里有些是能用的。纯丝织物甚至可以铺在床上,羊毛毯之类的可以当铺地的东西来用;座椅把脚锯掉就能用,床把猛兽的雕饰破坏掉就能用,棉垫拆开之后可以拿来做枕头——这是依据《小品》297 的说法。所以这些东西通过某种处理方式也是可以用的。但如果依据“不能用”来说,那这些就全都说成是不能用的。巴利
Laddhāca pana na kappantīti ettha kiñci kiñci kappati. Suddhakoseyyañhi mañcepi attharituṃ vaṭṭati, gonakādayo ca bhūmattharaṇaparibhogena, āsandiyā pāde chinditvā, pallaṅkassa vāḷe bhinditvā, tūlikaṃ vijaṭetvā ‘‘bimbohanañca kātu’’nti (cūḷava. 297) vacanato imānipi ekena vidhānena kappanti. Akappiyaṃ pana upādāya sabbāneva na kappantīti vuttāni.
我进入林野,就是进入森林。“凡所”就是那些。“结跏趺坐”就是向四周盘起双腿、绑好坐姿。“端正身体”就是把身体挺直,让十八节脊椎骨尖端对尖端地相接。“置念于面前”就是把念安放在业处面前,或者理解为把握和出离。正如所说:“‘pari’是把握的意思,‘mukha’是出离的意思,‘sati’是现前的意思。因此称为‘置念于面前’。”“我成就而住”就是证得并现见之后而住。“成为如此者”就是如此具备初禅等其中某,也就是这样成就了初禅等某一种禅那的人。“那时我这种经行是天上的”,就是入四种色界禅后经行的人,其经行名为天经行;从定出后经行的人,其经行也同样是天经行。在站立等处也是这样。其余两种安住也是如此。巴利
Vanantaññeva pavisāmīti araññaṃyeva pavisāmi. Yadevāti yāniyeva. Pallaṅkaṃ ābhujitvāti samantato ūrubaddhāsanaṃ bandhitvā. Ujuṃ kāyaṃ paṇidhāyāti aṭṭhārasa piṭṭhikaṇṭake koṭiyā koṭiṃ paṭipādento ujuṃ kāyaṃ ṭhapetvā. Parimukhaṃ satiṃ upaṭṭhapetvāti kammaṭṭhānābhimukhaṃ satiṃ ṭhapetvā, pariggahitaniyyānaṃ vā katvāti attho. Vuttañhetaṃ – ‘‘parīti pariggahaṭṭho. Mukhanti niyyānaṭṭho. Satīti upaṭṭhānaṭṭho. Tena vuccati parimukhaṃ satiṃ upaṭṭhapetvā’’ti (paṭi. ma. 1.164). Upasampajja viharāmīti paṭilabhitvā paccakkhaṃ katvā viharāmi. Evaṃbhūtoti evaṃ paṭhamajjhānādīsu aññatarasamaṅgī hutvā. Dibbo me eso tasmiṃ samaye caṅkamo hotīti cattāri hi rūpajjhānāni samāpajjitvā caṅkamantassa caṅkamo dibbacaṅkamo nāma hoti, samāpattito vuṭṭhāya caṅkamantassāpi caṅkamo dibbacaṅkamoyeva. Ṭhānādīsupi eseva nayo. Tathā itaresu dvīsu vihāresu.
他就这样了知:“我的贪已经断了。”这是为了说明:他在大菩提座上,以阿罗汉道断除了贪,所以才说“他这样了知:我的贪已经断了”。其余几句也是同样的道理。那么,这里到底说明了什么?说明的是观察;通过观察,又说明了果等至。因为进入果等至的人,即使已经出定,之后经行等行为,也都是圣者的经行等。这里其余的内容都很容易理解。巴利
Soevaṃ pajānāmi ‘‘rāgo me pahīno’’ti mahābodhipallaṅke arahattamaggena pahīnarāgameva dassento ‘‘so evaṃ pajānāmi rāgo me pahīno’’ti āha. Sesapadesupi eseva nayo. Iminā pana kiṃ kathitaṃ hotīti? Paccavekkhaṇā kathitā, paccavekkhaṇāya phalasamāpatti kathitā. Phalasamāpattiñhi samāpannassapi samāpattito vuṭṭhitassāpi caṅkamādayo ariyacaṅkamādayo honti. Sesamettha uttānatthamevāti.
4. 《萨罗波经》的注释巴利
4. Sarabhasuttavaṇṇanā
65 65. 在第四经中,“王舍城”:就是名叫王舍城的城市。“在灵鹫峰山中”:那座山的山峰像鹫,或者有鹫鸟住在它的山峰上,所以叫灵鹫峰;就是在灵鹫峰那座山里。这句话说明了他以王舍城为行乞村落而居住时的住处。因为在灵鹫峰上,人们为如来建了一座精舍,所以它的名字就叫灵鹫峰精舍。即指他当时住在那里。有一位名叫萨罗波的外道游方者刚离开不久:意思是,有一位名叫萨罗波(意为獐子)的外道游方者,于此教法中出家后,不久便离去,即最近刚还俗。因为正等正觉者出现于世间时,外道们失去了利养恭敬,三宝生起了广大的利养恭敬。正如所说——巴利
65. Catutthe rājagaheti evaṃnāmake nagare. Gijjhakūṭe pabbateti gijjhasadisānissa kūṭāni, gijjhā vā tassa kūṭesu vasantīti gijjhakūṭo, tasmiṃ gijjhakūṭe pabbate. Etenassa rājagahaṃ gocaragāmaṃ katvā viharantassa vasanaṭṭhānaṃ dassitaṃ. Gijjhakūṭasmiñhi tathāgataṃ uddissa vihāro kārito, gijjhakūṭavihārotvevassa nāmaṃ. Tatthāyaṃ tasmiṃ samaye viharatīti. Sarabho nāma paribbājako acirapakkanto hotīti sarabhoti evaṃnāmako paribbājako imasmiṃ sāsane pabbajitvā nacirasseva pakkanto hoti, adhunā vibbhantoti attho. Sammāsambuddhe hi loke uppanne titthiyā naṭṭhalābhasakkārā ahesuṃ, tiṇṇaṃ ratanānaṃ mahālābhasakkāro uppajji. Yathāha –
那时,世尊受到恭敬、尊重、敬奉、供养、礼敬,是衣服、饮食、住处、生病所需药物等资具的获得者。而其他外道的游方者则不受恭敬、不受尊重、不被敬奉、不被供养、不被礼敬,得不到衣服、饮食、住处、生病所需药物等资具。巴利
‘‘Tena kho pana samayena bhagavā sakkato hoti garukato mānito pūjito apacito lābhī cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārānaṃ. Aññatitthiyā pana paribbājakā asakkatā honti agarukatā amānitā apūjitā na lābhino cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārāna’’nti (udā.14; saṃ.ni.1.2.70).
他们就这样失去了利养和恭敬,大约五百人聚在一处游方者的园子里商量:“各位,自从沙门乔达摩出现以后,我们就失去了利养和恭敬。你们去找找沙门乔达摩和他弟子们的缺点吧。把缺点传扬出去,指责他的教法,我们就能重新得到利养和恭敬。”他们到处找缺点,却说:“在身、语、意三门和活命这四处,都找不到沙门乔达摩的缺点。放下这四个地方,到别处去找找看。”这时他们当中有一人这样说:“我找不到别的缺点,只看这些人每半月集会时,就关上门窗,连沙弥都不让进去。就连像性命一样亲近的侍者,也见不到他们。他们用一套‘旋涡诱饵’的手法,把人转来转去地引进去,迷惑了之后再吃掉。如果我们能把这件事揭出来,我们的利养和恭敬就会大大增加。”另一个人也站起来说同样的话,所有人都意见一致。然后他们说:“谁能把这件事揭出来,我们就让他做我们当中的首领。”巴利
Te evaṃ parihīnalābhasakkārā pañcasatamattā ekasmiṃ paribbājakārāme sannipatitvā sammantayiṃsu – ‘‘bho, mayaṃ samaṇassa gotamassa uppannakālato paṭṭhāya hatalābhasakkārā jātā, samaṇassa gotamassa sāvakānañcassa ekaṃ avaṇṇaṃ upadhāretha, avaṇṇaṃ pattharitvā etassa sāsanaṃ garahitvā amhākaṃ lābhasakkāraṃ uppādessāmā’’ti. Te vajjaṃ olokentā – ‘‘tīsu dvāresu ājīve cāti catūsupi ṭhānesu samaṇassa gotamassa vajjaṃ passituṃ na sakkā, imāni cattāri ṭhānāni muñcitvā aññattha olokethā’’ti āhaṃsu. Atha nesaṃ antare eko evamāha – ‘‘ahaṃ aññaṃ na passāmi, ime anvaḍḍhamāsaṃ sannipatitvā dvāravātapānāni pidhāya sāmaṇerānampi pavesanaṃ na denti. Jīvitasadisāpi upaṭṭhākā daṭṭhuṃ na labhanti, āvaṭṭanimāyaṃ osāretvā osāretvā janaṃ āvaṭṭetvā āvaṭṭetvā khādanti. Sace taṃ mayaṃ āharituṃ sakkhissāma, evaṃ no lābhasakkārauḷāro bhavissatī’’ti. Aparopi evameva vadanto uṭṭhāsi. Sabbe ekavādā ahesuṃ. Tato āhaṃsu – ‘‘yo taṃ āharituṃ sakkhissati, taṃ mayaṃ amhākaṃ samaye jeṭṭhakaṃ karissāmā’’ti.
于是他们从第一个开始,挨个问:“你能办到吗?你能办到吗?”很多人回答“我办不到,我办不到”之后,他们就去问萨罗婆:“老师,你能办到吗?”他说:“把它弄来不难,只要你们守住自己的承诺,立我当首领就行。”他们说:“老师,这不难,你把它弄来吧,我们已经立你当首领了。”他说:“要弄来那东西,不能靠偷,也不能靠抢。不过,只要我装成沙门乔达摩的弟子,去礼拜他的弟子,尽各种该尽的义务,吃他们钵里的饭,就能弄来。你们同意我做这些事吗?”他们说:“不管你用什么办法,只要弄来给我们就行。”于是他说:“那么,你们见到我的时候,要装作不认识我。”他这样交代了那些游方者之后,第二天一早起来,去了灵鹫峰大寺,见到每一位比丘都五体投地地礼拜。比丘们说:“别的游方者又凶又粗暴,这个人看来是有信心、生起净信了。”他说:“诸位尊者,你们是明白了合适的地方才出家的,我们却是没有好好考虑,在并不合适的地方出了家,走在不能导向解脱的路上。”他这样说完,见到比丘就一次又一次地礼拜,准备洗澡水等东西,把齿木做成如法的样子,给比丘们洗脚、涂油,得到多余的食物就吃。巴利
Tato koṭito paṭṭhāya ‘‘tvaṃ sakkhissasi, tvaṃ sakkhissasī’’ti pucchitvā ‘‘ahaṃ na sakkhissāmi, ahaṃ na sakkhissāmī’’ti bahūhi vutte sarabhaṃ pucchiṃsu – ‘‘tvaṃ sakkhissasi ācariyā’’ti. So āha – ‘‘agaru etaṃ āharituṃ, sace tumhe attano kathāya ṭhatvā maṃ jeṭṭhakaṃ karissathā’’ti. Agaru etamācariya āhara, tvaṃ katoyevāsi amhehi jeṭṭhakoti. So āha – ‘‘taṃ āharantena thenetvā vā vilumpitvā vā āharituṃ na sakkā, samaṇassa pana gotamassa sāvakasadisena hutvā tassa sāvake vanditvā vattapaṭivattaṃ katvā tesaṃ patte bhattaṃ bhuñjitvā āharituṃ sakkā. Ruccati vo etassa ettakassa kiriyā’’ti. Yaṃkiñci katvā āharitvā ca no dehīti. Tena hi maṃ disvā apassantā viya bhaveyyāthāti paribbājakānaṃ saññaṃ datvā dutiyadivase pātova uṭṭhāya gijjhakūṭamahāvihāraṃ gantvā diṭṭhadiṭṭhānaṃ bhikkhūnaṃ pañcapatiṭṭhitena pāde vandi. Bhikkhū āhaṃsu – ‘‘aññe paribbājakā caṇḍā pharusā, ayaṃ pana saddho bhavissati pasanno’’ti. Bhante, tumhe ñatvā yuttaṭṭhānasmiṃyeva pabbajitā, mayaṃ pana anupadhāretvā atittheneva pakkhantā aniyyānikamagge vicarāmāti. So evaṃ vatvā diṭṭhe diṭṭhe bhikkhū punappunaṃ vandati, nhānodakādīni paṭiyādeti, dantakaṭṭhaṃ kappiyaṃ karoti, pāde dhovati makkheti, atirekabhattaṃ labhitvā bhuñjati.
一位大长老看到他这样生活,就对他说:“游方者,你有信心、有净信,为什么不出家呢?”他回答:“尊者,谁会让我出家呢?我们长期以来一直与诸位尊者作对、四处游走。”长老说:“你要是愿意出家,我就让你出家。”说完就为他剃度了。他从出家那天起,就一刻不停地履行各种义务。不久,长老对他的尽责感到满意,就为他授了具足戒。到了布萨日,他和比丘们一起走进布萨堂,看到比丘们以极大的热忱诵出巴帝摩卡,心里就想:“他们就是用这套方法,翻来覆去地吞噬世间。过不了几天,我就能把它弄到手。”他回到住处,礼敬亲教师后问:“尊者,这个法叫什么?”回答说:“贤友,这叫巴帝摩卡。”他说:“尊者,这一定是最殊胜的法吧?”长老说:“是的,贤友,这是能护持整个教法的学处。”他说:“尊者,如果这个学处法是最殊胜的,那我首先要掌握的就是它。”长老同意了:“贤友,你就学吧。”他学习的时候,见到那些游方者,被他们问:“老师,怎么样了?”他回答说:“诸位贤友,别担心,过几天我就把它带回来。”不久学通之后,他对亲教师说:“尊者,就这么多吗?还有别的吗?”长老说:“贤友,就这么多。”巴利
Taṃ iminā nīhārena vasantaṃ eko mahāthero disvā, ‘‘paribbājaka, tvaṃ saddho pasanno, kiṃ na pabbajasī’’ti. Ko maṃ, bhante, pabbājessati. Mayañhi cirakālaṃ bhadantānaṃ paccatthikā hutvā vicarimhāti. Thero ‘‘sace tvaṃ pabbajitukāmo, ahaṃ taṃ pabbājessāmī’’ti vatvā pabbājesi. So pabbajitakālato paṭṭhāya nirantaraṃ vattapaṭivattamakāsi. Atha naṃ thero vatte pasīditvā nacirasseva upasampādesi. So uposathadivase bhikkhūhi saddhiṃ uposathaggaṃ pavisitvā bhikkhū mahantena ussāhena pātimokkhaṃ paggaṇhante disvā ‘‘iminā nīhārena osāretvā osāretvā lokaṃ khādanti, katipāhena harissāmī’’ti cintesi. So pariveṇaṃ gantvā upajjhāyaṃ vanditvā, ‘‘bhante, ko nāmo ayaṃ dhammo’’ti pucchi. Pātimokkho nāma, āvusoti. Uttamadhammo esa, bhante, bhavissatīti. Āma, āvuso, sakalasāsanadhāraṇī ayaṃ sikkhāti. Bhante, sace esa sikkhādhammo uttamo, imameva paṭhamaṃ gaṇhāmīti. Gaṇhāvusoti thero sampaṭicchi. So gaṇhanto paribbājake passitvā ‘‘kīdisaṃ ācariyā’’ti pucchito, ‘‘āvuso, mā cintayittha, katipāhena āharissāmī’’ti vatvā nacirasseva uggaṇhitvā upajjhāyaṃ āha – ‘‘ettakameva, bhante, udāhu aññampi atthī’’ti. Ettakameva, āvusoti.
第二天,他还是穿着来时那身衣服,照旧用原来的方式拿了钵,从灵鹫山出来,前往游方者园。游方者们看见他,就围上来问:“老师,怎么样?看来您没能把那‘诱人之轮’带回来吧?”他说:“贤友们,别担心,我已经把‘诱人之轮’带来了。从今以后,我们的利养和恭敬会变得广大。你们要彼此和合,不要起争执。”他们说:“老师,既然您已经掌握好了,也教给我们吧。”他就从头诵出巴帝摩卡。于是他们全都说:“来,诸位,我们到城里各处走动,去讲沙门乔达摩的坏话。”于是城门还没开,他们就到了城门附近,从敞开的城门最先进了城。经文里说“有个叫獐子的游方者,刚离开不久”,指的就是这位以同样外相离开的游方者。巴利
So punadivase yathānivatthapārutova gahitanīhāreneva pattaṃ gahetvā gijjhakūṭā nikkhamma paribbājakārāmaṃ agamāsi. Paribbājakā disvā ‘‘kīdisaṃ, ācariya, nāsakkhittha maññe āvaṭṭanimāyaṃ āharitu’’nti taṃ parivārayiṃsu. Mā cintayittha, āvuso, āhaṭā me āvaṭṭanimāyā, ito paṭṭhāya amhākaṃ lābhasakkāro mahā bhavissati. Tumhe aññamaññaṃ samaggā hotha, mā vivādaṃ akatthāti. Sace te, ācariya, suggahitā, amhepi naṃ vācehīti. So ādito paṭṭhāya pātimokkhaṃ osāresi. Atha te sabbepi – ‘‘etha, bho, nagare vicarantā samaṇassa gotamassa avaṇṇaṃ kathessāmā’’ti anugghāṭitesuyeva nagaradvāresu dvārasamīpaṃ gantvā vivaṭena dvārena sabbapaṭhamaṃ pavisiṃsu. Evaṃ saliṅgeneva apakkantaṃ taṃ paribbājakaṃ sandhāya – ‘‘sarabho nāma paribbājako acirapakkanto hotī’’ti vuttaṃ.
那天破晓时分,世尊观察世间,看到了这件事:“今天,游方者獐子会在城里到处走动,公开宣扬;他会说三宝的坏话,散播毒语,然后去游方者园。我也会去那里,四众弟子也会聚集到那里。在那场集会中,将有八万四千众生喝到不死甘露。”于是世尊心想:“让他有机会吧,随他的心意去散布毁谤。”然后吩咐阿难尊者:“阿难,去通知十八座大寺的比丘僧团,让他们和我一起去乞食。”阿难尊者照办了。比丘们拿着钵和袈裟,围绕在世尊身边。世尊带领比丘僧团,就在城门村附近乞食。獐子也和游方者们一起进了城,到各个集会处、王宫门前的街道、十字路口等地,说“我已了知沙门释子们的法”等等的话。经文就是针对他而说“他在王舍城的集会中这样说”等等。其中,“已了知”指已知、已明了,说明他是彻底掌握之后才说的。“了知后”就是了知之后。“离开”指他以同样的外在形相离开。他这样说,其实是想表达:“如果沙门乔达摩的教法真有什么实质,我就不会离开。但他的教法是空洞的、没有实质的,是把‘诱人之轮’带进去之后,那些沙门在吞食世间。”巴利
Taṃ divasaṃ pana bhagavā paccūsasamaye lokaṃ olokento idaṃ addasa – ‘‘ajja sarabho paribbājako nagare vicaritvā pakāsanīyakammaṃ karissati, tiṇṇaṃ ratanānaṃ avaṇṇaṃ kathento visaṃ siñcitvā paribbājakārāmaṃ gamissati, ahampi tattheva gamissāmi, catassopi parisā tattheva osarissanti. Tasmiṃ samāgame caturāsīti pāṇasahassāni amatapānaṃ pivissantī’’ti. Tato ‘‘tassa okāso hotu, yathāruciyā avaṇṇaṃ pattharatū’’ti cintetvā ānandattheraṃ āmantesi – ‘‘ānanda, aṭṭhārasasu mahāvihāresu bhikkhusaṅghassa mayā saddhiṃyeva piṇḍāya carituṃ ārocehī’’ti. Thero tathā akāsi. Bhikkhū pattacīvaramādāya satthārameva parivārayiṃsu. Satthā bhikkhusaṅghaṃ ādāya dvāragāmasamīpeyeva piṇḍāya cari. Sarabhopi paribbājakehi saddhiṃ nagaraṃ paviṭṭho tattha tattha parisamajjhe rājadvāravīthicatukkādīsu ca gantvā ‘‘aññāto mayā samaṇānaṃ sakyaputtiyānaṃ dhammo’’tiādīni abhāsi. Taṃ sandhāya so rājagahe parisati evaṃ vācaṃ bhāsatītiādi vuttaṃ. Tattha aññātoti ñāto avabuddho, pākaṭaṃ katvā uggahitoti dīpeti. Aññāyāti jānitvā. Apakkantoti saliṅgeneva apakkanto. Sace hi samaṇassa gotamassa sāsane koci sāro abhavissa, nāhaṃ apakkamissaṃ. Tassa pana sāsanaṃ asāraṃ nissāraṃ, āvaṭṭanimāyaṃ osāretvā samaṇā lokaṃ khādantīti evamatthaṃ dīpento evamāha.
那时,许多比丘——当那位游方者正这样说的时候,有五百位住在林中的比丘,不知道导师已经去某个地方乞食了,就在乞食的时间进入王舍城乞食。这段话就是针对他们说的。“听到”就是听到了。“前往世尊那里”,意思是他们想:“我们要把这件事禀告十力圣者”,于是就去了。巴利
Atha kho sambahulā bhikkhūti atha evaṃ tasmiṃ paribbājake bhāsamāne araññavāsino pañcasatā bhikkhū ‘‘asukaṭṭhānaṃ nāma satthā piṇḍāya carituṃ gato’’ti ajānantā bhikkhācāravelāyaṃ rājagahaṃ piṇḍāya pavisiṃsu. Te sandhāyetaṃ vuttaṃ. Assosunti suṇiṃsu. Yenabhagavā tenupasaṅkamiṃsūti ‘‘imaṃ kāraṇaṃ dasabalassa ārocessāmā’’ti upasaṅkamiṃsu.
“西皮尼咖河”是指一条名叫西皮尼迦的河的岸边。“世尊以沉默表示接受”,意思是说:世尊身体和言语都不动,内心安忍,只是以心念表示接受。这样接受之后,他又想:“今天我前去驳倒獐子的主张时,应该一个人去,还是由比丘僧团围绕着去呢?”接着他这样想:“如果我由比丘僧团围绕着去,大众就会这样想:‘沙门乔达摩去辩论的地方时,先壮大声势,靠众人的力量去压制生起的论议,不让对方论师有抬头的机会。’但对我来说,论议生起时,并不需要带一群人去压制,我自己去就能驳倒。如今我已成佛,亲自驳倒针对自己生起的论议,这并不稀奇;因为即使在过去行菩萨道时,投生为无因结生之身的时候,也没有别人能承担我必须承担的重担。为了说明这个道理——”巴利
Sippinikātīranti sippinikāti evaṃnāmikāya nadiyā tīraṃ. Adhivāsesi bhagavā tuṇhībhāvenāti kāyaṅgavācaṅgāni acopetvā abbhantare khantiṃ dhāretvā citteneva adhivāsesīti attho. Evaṃ adhivāsetvā puna cintesi – ‘‘kiṃ nu kho ajja mayā sarabhassa vādaṃ maddituṃ gacchantena ekakena gantabbaṃ , udāhu bhikkhusaṅghaparivutenā’’ti. Athassa etadahosi – sacāhaṃ bhikkhusaṅghaparivuto gamissāmi, mahājano evaṃ cintessati – ‘‘samaṇo gotamo vāduppattiṭṭhānaṃ gacchanto pakkhaṃ ukkhipitvā gantvā parisabalena uppannaṃ vādaṃ maddati, paravādīnaṃ sīsaṃ ukkhipituṃ na detī’’ti. Na kho pana mayhaṃ uppanne vāde paraṃ gahetvā maddanakiccaṃ atthi, ahameva gantvā maddissāmi. Anacchariyaṃ cetaṃ yvāhaṃ idāni buddhabhūto attano uppannaṃ vādaṃ maddeyyaṃ, cariyaṃ caraṇakāle ahetukapaṭisandhiyaṃ nibbattenāpi hi mayā vahitabbaṃ dhuraṃ añño vahituṃ samattho nāma nāhosi. Imassa panatthassa sādhanatthaṃ –
无论何处,只要担子沉重,只要路途艰深难行;
那时,人们就给黑牛套上轭,它便能拉动那副重担。巴利
‘‘Yato yato garu dhuraṃ, yato gambhīravattanī; Tadāssu kaṇhaṃ yuñjenti, svāssu taṃ vahate dhura’’nti. (jā. 1.1.29) –
应当引出这部《黑牛本生》。据说,过去有一位商队首领,住在一个老妇人的家里。那时,他的一头母牛在夜里刚过半夜的时候产下了牛犊。它生下了一头小牛。老妇人从看见小牛的那一刻起,就生起了对儿子的疼爱。第二天,商队首领的儿子说:“请收下你家的住宿费吧。”老妇人说:“我没有别的事需要什么,就把这头小牛给我吧。”“拿去吧,大娘。”她接过小牛,喂它牛奶,给它粥、饭、草等,把它养大。它长大后,形体圆满,具足力气和精神,品行端正,名字叫黑牛。后来,有一位商队首领带着五百辆车过来,在一处被水冲坏的地方,车轮陷住了。他套上十头、二十头、三十头牛,都没能把车拉出来,于是走到黑牛跟前,说:“孩子,我会给你报酬,请把我的车抬起来,拉出去吧。”这样说了以后,就牵着它,心想:“没有别的牛能和它一起拉这个轭。”于是把绳索系在轭车上,只套了它一头牛。它把那辆车抬起来,放到干地上,用同样的方式把五百辆车都拉了出来。它拉出最后一辆车,正在被解开套索时,昂起头来,发出“舒”的一声。巴利
Idaṃ kaṇhajātakaṃ āharitabbaṃ. Atīte kira eko satthavāho ekissā mahallikāya gehe nivāsaṃ gaṇhi. Athassa ekissā dhenuyā rattibhāgasamanantare gabbhavuṭṭhānaṃ ahosi. Sā ekaṃ vacchakaṃ vijāyi. Mahallikāya vacchakaṃ diṭṭhakālato paṭṭhāya puttasineho udapādi. Punadivase satthavāhaputto – ‘‘tava gehavetanaṃ gaṇhāhī’’ti āha. Mahallikā ‘‘mayhaṃ aññena kiccaṃ na atthi, imameva vacchakaṃ dehī’’ti āha. Gaṇha, ammāti. Sā taṃ gaṇhitvā khīraṃ pāyetvā yāgubhattatiṇādīni dadamānā posesi. So vuddhimanvāya paripuṇṇarūpo balavīriyasampanno ahosi sampannācāro, kāḷako nāma nāmena. Athekassa satthavāhassa pañcahi sakaṭasatehi āgacchantassa udakabhinnaṭṭhāne sakaṭacakkaṃ laggi. So dasapi vīsampi tiṃsampi yojetvā nīharāpetuṃ asakkonto kāḷakaṃ upasaṅkamitvā āha – ‘‘tāta, tava vetanaṃ dassāmi, sakaṭaṃ me ukkhipitvā dehī’’ti. Evañca pana vatvā taṃ ādāya – ‘‘añño iminā saddhiṃ dhuraṃ vahituṃ samattho natthī’’ti dhurasakaṭe yottaṃ bandhitvā taṃ ekakaṃyeva yojesi. So taṃ sakaṭaṃ ukkhipitvā thale patiṭṭhāpetvā eteneva nihārena pañca sakaṭasatāni nīhari. So sabbapacchimasakaṭaṃ nīharitvā mociyamāno ‘‘su’’nti katvā sīsaṃ ukkhipi.
商队首领心想:“这头牛在拉那么多辆车的时候都没这样,我猜它现在是想讨工钱吧。”于是他按车的数量收了钱,把价值五百钱的包裹绑在它脖子上。黑牛不让别人靠近自己,径直走回了家。老妇人看见后,解开包裹,知道是钱,就说:“孩子,你为什么要这样做呢?你别以为‘我干活挣了钱带回来,她就能靠这个过日子了’。”说完,她用温水给牛洗了澡,涂上油,叮嘱道:“从今以后,别再这样做了。”导师这样想:“即使在行菩萨道的时候,投生为无因结生之身,我所要承担的重担,也根本没有别人能扛得起来。”于是他就独自离开了。为了说明这一点,才有了“那时,世尊傍晚时分从独处禅坐中起身”等话。巴利
Satthavāho ‘‘ayaṃ ettakāni sakaṭāni ukkhipanto evaṃ na akāsi, vetanatthaṃ maññe karotī’’ti sakaṭagaṇanāya kahāpaṇe gahetvā pañcasatabhaṇḍikaṃ tassa gīvāya bandhāpesi. So aññesaṃ attano santikaṃ allīyituṃ adento ujukaṃ gehameva agamāsi. Mahallikā disvā mocetvā kahāpaṇabhāvaṃ ñatvā ‘‘kasmā, putta, evamakāsi, mā tvaṃ ‘mayā kammaṃ katvā ābhatena ayaṃ jīvissatī’ti saññamakāsī’’ti vatvā goṇaṃ uṇhodakena nhāpetvā telena abbhañjitvā ‘‘ito paṭṭhāya puna mā evamakāsī’’ti ovadi. Evaṃ satthā ‘‘cariyaṃ caraṇakāle ahetukapaṭisandhiyaṃ nibbattenāpi hi mayā vahitabbadhuraṃ añño vahituṃ samattho nāma nāhosī’’ti cintetvā ekakova agamāsi. Taṃ dassetuṃ atha kho bhagavā sāyanhasamayaṃ paṭisallānā vuṭṭhitotiādi vuttaṃ.
在这里,“独处禅坐”的意思是:把心从各种外在对象上收回来而安住,也就是进入果等至。“他前往”是说:那些游方者在全城做了宣传之后,出城聚集到游方者的园林里,彼此之间这样展开狮子吼般的豪言:“贤友萨罗跋,如果沙门乔达摩来了,你打算怎么做?沙门乔达摩做一个,我就做两个;他做两个,我就做四个;他做四个,我就做五个;他做五个,我就做十个;他做十个,我就做二十个;他做二十个,我就做三十个;他做三十个,我就做四十个;他做四十个,我就做五十个;他做五十个,我就做一百个;他做一百个,我就做一千个。”他们就这样彼此发出豪言,然后坐下。这时,世尊便往他们那里去了。巴利
Tattha paṭisallānāti puthuttārammaṇehi cittaṃ paṭisaṃharitvā sallānato, phalasamāpattitoti attho. Tenupasaṅkamīti paribbājakesu sakalanagare pakāsanīyakammaṃ katvā nagarā nikkhamma paribbājakārāme sannipatitvā ‘‘sace, āvuso sarabha, samaṇo gotamo āgamissati, kiṃ karissasī’’ti. Samaṇe gotame ekaṃ karonte ahaṃ dve karissāmi, dve karonte cattāri, cattāri karonte pañca, pañca karonte dasa, dasa karonte vīsati, vīsati karonte tiṃsaṃ, tiṃsaṃ karonte cattālīsaṃ, cattālīsaṃ karonte paññāsaṃ, paññāsaṃ karonte sataṃ, sataṃ karonte sahassaṃ karissāmīti evaṃ aññamaññaṃ sīhanādakathaṃ samuṭṭhāpetvā nisinnesu upasaṅkami.
不过,他往那边走的时候,因为通往游方者园的路正好穿过城中心,所以他穿好染得很好的下衣,披上善逝的大衣,像一位威仪自在的国王一样,独自一人从城中心走过。邪见者看见后,就跟着说:“那些游方者对沙门乔达摩做了宣传,散布了非难,他大概是去随顺他们、被他们说服吧。”正见者也跟着说:“正自觉者拿着钵和衣,独自一人出发了,今天一定会和萨罗跋有一场大法战。我们也去那场集会中亲自作证。”世尊就在大众眼睁睁看着的情况下,来到了游方者园。巴利
Upasaṅkamanto pana yasmā paribbājakārāmassa nagaramajjheneva maggo, tasmā surattadupaṭṭaṃ nivāsetvā sugatamahācīvaraṃ pārupitvā vissaṭṭhabalo rājā viya ekakova nagaramajjhena agamāsi. Micchādiṭṭhikā disvā ‘‘paribbājakā samaṇassa gotamassa pakāsanīyakammaṃ karontā avaṇṇaṃ patthariṃsu, so ete anuvattitvā saññāpetuṃ gacchati maññe’’ti anubandhiṃsu. Sammādiṭṭhikāpi ‘‘sammāsambuddho pattacīvaraṃ ādāya ekakova nikkhanto, ajja sarabhena saddhiṃ mahādhammasaṅgāmo bhavissati. Mayampi tasmiṃ samāgame kāyasakkhino bhavissāmā’’ti anubandhiṃsu. Satthā passantasseva mahājanassa paribbājakārāmaṃ upasaṅkami.
游方者们从树木的树干、枝杈和枝条之间的空隙中,看到六色浓盛的佛光涌出,就说:“平时从来没有过这样的光明,这到底是什么呢?”他们抬头一看,说道:“沙门乔达摩来了。”萨罗跋一听到这话,就把头埋在两膝之间,低着头坐了下来。就在那时,世尊走进那座园子,在已经铺好的座位上坐下。因为如来出生在赡部洲最尊贵的家族,所以无论到哪里,都会为他铺好最上等的座位。世尊就在那铺好的、极为尊贵的佛座上坐了下来。巴利
Paribbājakā rukkhānaṃ khandhaviṭapasākhantarehi samuggacchantā chabbaṇṇaghanabuddharasmiyo disvā ‘‘aññadā evarūpo obhāso nāma natthi, kiṃ nu kho eta’’nti ulloketvā ‘‘samaṇo gotamo āgacchatī’’ti āhaṃsu. Taṃ sutvāva sarabho jāṇukantare sīsaṃ ṭhapetvā adhomukho nisīdi. Evaṃ tasmiṃ samaye bhagavā taṃ ārāmaṃ upasaṅkamitvā paññatte āsane nisīdi. Tathāgato hi jambudīpatale aggakule jātattā aggāsanārahotissa sabbattha āsanaṃ paññattameva hoti. Evaṃ paññatte mahārahe buddhāsane nisīdi.
那些游方者对游方者萨罗跋说了这样的话。据说,当正自觉者正与萨罗跋这样交谈时,比丘僧团紧跟在导师身后,也来到了游方者园,四众弟子也都进入了游方者园。于是,那些游方者说:“沙门乔达摩的做法真是稀有!那些怨敌、对手、敌人走遍全城,散布非难,做完宣传之后才来到这里,而他从来到的那一刻起,竟然连一句争论的话都不说,就像用百炼酥油涂抹一样,就像让人喝下甘露一样,只说甘甜的话。”所有游方者都随顺正自觉者,说了这番话。巴利
Te paribbājakā sarabhaṃ paribbājakaṃ etadavocunti sammāsambuddhe kira sarabhena saddhiṃ ettakaṃ kathenteyeva bhikkhusaṅgho satthu padānupadiko hutvā paribbājakārāmaṃ sampāpuṇi, catassopi parisā paribbājakārāmeyeva osariṃsu. Tato te paribbājakā ‘‘acchariyaṃ samaṇassa gotamassa kammaṃ, sakalanagaraṃ vicaritvā avaṇṇaṃ pattharitvā pakāsanīyakammaṃ katvā āgatānaṃ verīnaṃ paṭisattūnaṃ paccāmittānaṃ santikaṃ āgantvā thokampi viggāhikakathaṃ na kathesi, āgatakālato paṭṭhāya satapākatelena makkhento viya amatapānaṃ pāyento viya madhurakathaṃ kathetī’’ti sabbepi sammāsambuddhaṃ anuvattantā etadavocuṃ.
“你该乞求”就是:你该央求、该盼望、该渴求。“成为沉默者”就是:进入了沉默的状态。“成为羞愧者”就是:变得毫无神采。“垂肩”就是:脖子低垂。“面朝下”就是:脸朝下。“你自称是正自觉者”就是:你这样宣称——“我是正自觉者,一切法都已由我完全证觉”——对于这样宣称的你来说。“未证觉”就是:这些法是你所未证觉的。“在其中”就是:在那些被指出为你所未证觉的法当中。“或者用别的话来搪塞别的话”就是:用另一种说法来掩盖另一种说法;被问到这个,却去说那个,这就是它的意思。“把话题引到外面去”就是:从外面引入别的、外来的不相干话题,把原先的话题岔开。“显出不满”就是:表现出不高兴、不满意的样子。这里说的“不满”是指忧恼,而前面两种只是嗔怒的较弱与较强之分。巴利
Yāceyyāsīti āyāceyyāsi pattheyyāsi piheyyāsi. Tuṇhībhūtoti tuṇhībhāvaṃ upagato. Maṅkubhūtoti nittejataṃ āpanno. Pattakkhandhoti onatagīvo. Adhomukhoti heṭṭhāmukho. Sammāsambuddhassa te paṭijānatoti ‘‘ahaṃ sammāsambuddho, sabbe dhammā mayā abhisambuddhā’’ti evaṃ paṭijānato tava. Anabhisambuddhāti ime nāma dhammā tayā anabhisambuddhā. Tatthāti tesu anabhisambuddhāti evaṃ dassitadhammesu. Aññena vā aññaṃ paṭicarissatīti aññena vā vacanena aññaṃ vacanaṃ paṭicchādessati, aññaṃ pucchito aññaṃ kathessatīti adhippāyo. Bahiddhā kathaṃ apanāmessatīti bahiddhā aññaṃ āgantukakathaṃ āharanto purimakathaṃ apanāmessati. Appaccayanti anabhiraddhiṃ atuṭṭhākāraṃ pātukarissatīti pākaṭaṃ karissati. Ettha ca appaccayena domanassaṃ vuttaṃ, purimehi dvīhi mandabalavabhedo kodhoyeva.
世尊先用第一种无畏作了狮子吼,接着又以第二种等无畏继续作狮子吼,说道:“若有游方者对我……”等等。其中,“为了某个目的而为你说的法”:就是为了某条道或某个果,你所宣说的四圣谛之法。所谓“那个法不导出”:那个法不能导出、不能出来,也就是不能成就那个目的。“依法而行的人”:就是实践它、圆满修行的人。所谓“正确地灭尽苦”:就是以正确的因、正确的方式、正确的方法,完全灭尽轮回之苦。或者也可以这样理解“为了某个目的而为你说的法”:就是你为了某个目的所说的法。比如,为了对治贪欲而修不净业处,为了对治嗔恚而修慈心修习,为了对治愚痴而说五种法,为了断除寻思而修入出息念。那么,“那个法对于依法而行的人,不能正确地导向苦的灭尽”这句话的意思是:那个法,对于按照所教导的那样去实践的人,不能以正确的因、正确的方式、正确的方法,导向轮回之苦的灭尽,不能成就那个目的。这里的意思就是这样。就像这个游方者沙罗婆一样:就像这个游方者沙罗婆坐在那里沉思,却无言以对、无话可说,他也会这样坐着。巴利
Evaṃ bhagavā paṭhamavesārajjena sīhanādaṃ naditvā puna dutiyādīhi nadanto yo kho maṃ paribbājakātiādimāha. Tattha yassa kho pana te atthāya dhammo desitoti yassa maggassa vā phalassa vā atthāya tayā catusaccadhammo desito. So na niyyātīti so dhammo na niyyāti na niggacchati, na taṃ atthaṃ sādhetīti vuttaṃ hoti. Takkarassāti yo naṃ karoti, tassa paṭipattipūrakassa puggalassāti attho. Sammā dukkhakkhayāyāti hetunā nayena kāraṇena sakalassa vaṭṭadukkhassa khayāya. Atha vā yassa kho pana te atthāya dhammo desitoti yassa te atthāya dhammo desito. Seyyathidaṃ – rāgapaṭighātatthāya asubhakammaṭṭhānaṃ, dosapaṭighātatthāya mettābhāvanā, mohapaṭighātatthāya pañca dhammā, vitakkupacchedāya ānāpānassati. So na niyyāti takkarassa sammā dukkhakkhayāyāti so dhammo yo naṃ yathādesitaṃ karoti, tassa takkarassa sammā hetunā nayena kāraṇena vaṭṭadukkhakkhayāya na niyyāti na niggacchati, taṃ atthaṃ na sādhetīti ayamettha attho. Seyyathāpi sarabho paribbājakoti yathā ayaṃ sarabho paribbājako pajjhāyanto appaṭibhāno nisinno, evaṃ nisīdissatīti.
如来用这三句话作完狮子吼,就在他正要结束说法的时候,聚集在那里的八万四千会众喝到了甘露。导师知道会众已经喝下甘露,就腾空而起离开了。为了说明这件事,经文才说“那时,世尊……”等等。其中,“狮子吼”:最上的吼声、无畏的吼声、无人能反驳的吼声。“腾空而去”:进入作为神通基础的四禅,出定后作决意,就和比丘僧团一起跃入虚空。这样腾空之后,就在那一刹那,降落在灵鹫峰大寺。巴利
Evaṃ tīhi padehi sīhanādaṃ naditvā desanaṃ nivattentasseva tathāgatassa tasmiṃ ṭhāne sannipatitā caturāsītipāṇasahassaparimāṇā parisā amatapānaṃ pivi, satthā parisāya amatapānassa pītabhāvaṃ ñatvā vehāsaṃ abbhuggantvā pakkāmi. Tamatthaṃ dassetuṃ atha kho bhagavātiādi vuttaṃ. Tattha sīhanādanti seṭṭhanādaṃ abhītanādaṃ appaṭinādaṃ. Vehāsaṃ pakkāmīti abhiññāpādakaṃ catutthajjhānaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya adhiṭṭhāya saddhiṃ bhikkhusaṅghena ākāsaṃ pakkhandi. Evaṃ pakkhando ca pana taṃkhaṇaññeva gijjhakūṭamahāvihāre patiṭṭhāsi.
“用言语当刺棒”就是用话去刺人。“他们弄得它浑身是刺”意思是弄得它满身都被刺遍、没有空隙,也就是说往上戳它。“在大森林里”就是在大树林中。“我要发出狮子吼”是说它看到狮子吼叫的样子,心里想:“这家伙是畜生,我也是畜生;它有四条腿,我也有四条腿;我也该照样发出狮子吼。”可是它无法当着狮子的面吼,等狮子出去觅食走了,才独自开始吼。结果从它嘴里出来的只是豺的叫声。所以说“它不过是在学豺叫罢了”。“bheraṇḍaka”是豺的异名。此外,这也表示:它发出的是刺耳、难听、不悦的破音。同样地,“你也是如此”是用这个比喻说:外道们把如来比作狮子,却把萨罗波比作豺。“ambukasañcarī”是小母鸡。“我要发出公鸡的叫声”是说它看到大公鸡叫,心里想:“这家伙也有两只脚、两只翅膀,我也有两只脚、两只翅膀,我也该照样发出那样的叫声。”可是它无法当着那只公鸡的面叫,等那只公鸡走了,才叫着,结果只是发出母鸡的叫声。所以说“它不过是在发出ambukasañcarī的叫声罢了”。“usabho”就是公牛。“空无”是指没有大公牛而空虚无人的地方。“认为应当发出深沉之声”是说它认为应当发出像大公牛那样深沉的声音。其余各处含义都显明易懂。巴利
Vācāya sannitodakenāti vacanapatodena. Sañjambharimakaṃsūti sambharitaṃ nirantaraphuṭaṃ akaṃsu, upari vijjhiṃsūti vuttaṃ hoti. Brahāraññeti mahāraññe. Sīhanādaṃ nadissāmīti sīhassa nadato ākāraṃ disvā ‘‘ayampi tiracchānagato, ahampi, imassa cattāro pādā, mayhampi, ahampi evameva sīhanādaṃ nadissāmī’’ti cintesi. So sīhassa sammukhā nadituṃ asakkonto tasmiṃ gocarāya pakkante ekako nadituṃ ārabhi. Athassa siṅgālasaddoyeva nicchari. Tena vuttaṃ – siṅgālakaṃyeva nadatīti. Bheraṇḍakanti tasseva vevacanaṃ. Apica bhinnassaraṃ amanāpasaddaṃ nadatīti vuttaṃ hoti. Evameva kho tvanti iminā opammena paribbājakā tathāgataṃ sīhasadisaṃ katvā sarabhaṃ siṅgālasadisaṃ akaṃsu. Ambukasañcarīti khuddakakukkuṭikā. Purisakaravitaṃ ravissāmīti mahākukkuṭaṃ ravantaṃ disvā ‘‘imassapi dve pādā dve pakkhā, mayhampi tatheva, ahampi evarūpaṃ ravitaṃ ravissāmī’’ti sā tassa sammukhā ravituṃ asakkontī tasmiṃ pakkante ravamānā kukkuṭikāravaṃyeva ravi. Tena vuttaṃ – ambukasañcariravitaṃyeva ravatīti. Usabhoti goṇo. Suññāyāti tucchāya jeṭṭhakavasabhehi virahitāya . Gambhīraṃ naditabbaṃ maññatīti jeṭṭhakavasabhassa nādasadisaṃ gambhīranādaṃ naditabbaṃ maññati. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.
《羇舍子经》的注释巴利
5. Kesamuttisuttavaṇṇanā
66 第五段。“迦罗摩人的城镇”:名叫迦罗摩的刹帝利族人,他们的城镇就是迦罗摩人的城镇。“住在凯萨慕塔的人”:指住在凯萨慕塔城的人。“他们前来”:他们带着酥油、生酥等药品和八种饮料,来到世尊面前。“各自阐明自己的主张”:就是各自讲述自己的见解。“令其光耀”:就是使之显明。“贬抑”:就是加以冲撞。“轻蔑”:就是看不起。“羞辱”:就是把人看低。“施以屈辱”:就是把人抬起来再扔掉。 “尊者,又有其他”:据说那是一个位于森林入口的村庄,所以那些已经穿过森林或想要穿过森林的人,都会在那里住下。他们当中,先到的人阐明自己的主张后就离开了;后来的人也阐明自己的主张后离开,还说:“他们懂什么?他们是我们的学童,在我们跟前学了一点一点技艺罢了。”迦罗摩人连一种主张都无法站住。他们说明了这件事,向世尊禀报后,说了“尊者,对我们……”等话。其中,“有疑惑”:就是确实有疑惑。“犹豫”:就是那同一个意思的另一种说法。“合适”:就是恰当。巴利
66. Pañcame kālāmānaṃ nigamoti kālāmā nāma khattiyā, tesaṃ nigamo. Kesamuttiyāti kesamuttanigamavāsino. Upasaṅkamiṃsūti sappinavanītādibhesajjāni ceva aṭṭhavidhapānakāni ca gāhāpetvā upasaṅkamiṃsu. Sakaṃyeva vādaṃ dīpentīti attanoyeva laddhiṃ kathenti. Jotentīti pakāsenti. Khuṃsentīti ghaṭṭenti. Vambhentīti avajānanti. Paribhavantīti lāmakaṃ karonti. Omakkhiṃ karontīti ukkhittakaṃ karonti, ukkhipitvā chaḍḍenti. Aparepi, bhanteti so kira aṭavimukhe gāmo, tasmā tattha aṭaviṃ atikkantā ca atikkamitukāmā ca vāsaṃ kappenti. Tesupi paṭhamaṃ āgatā attano laddhiṃ dīpetvā pakkamiṃsu, pacchā āgatā ‘‘kiṃ te jānanti, amhākaṃ antevāsikā te, amhākaṃ santike kiñci kiñci sippaṃ uggaṇhiṃsū’’ti attano laddhiṃ dīpetvā pakkamiṃsu. Kālāmā ekaladdhiyampi saṇṭhahituṃ na sakkhiṃsu. Te etamatthaṃ dīpetvā bhagavato evamārocetvā tesaṃ no, bhantetiādimāhaṃsu. Tattha hoteva kaṅkhāti hotiyeva kaṅkhā. Vicikicchāti tasseva vevacanaṃ. Alanti yuttaṃ.
不要因为传闻就接受:“不要因为它是听来的说法就信。”不要因为代代相传就接受:“不要因为它是世代沿袭的传说就信。”不要因为大家都这么说就接受:“不要因为‘据说是这样’就信。”不要因为符合经典就接受:“不要因为‘这和我们经典的传承一致’就信。”不要因为推理就接受:“不要单凭推理就信。”不要因为推论就接受:“不要单凭推论就信。”不要因为反复琢磨理由就接受:“不要因为反复琢磨‘这个理由真不错’就信。”不要因为审察后忍可的见解就接受:“不要因为‘这和我们审察、认可后所持的见解一致’就信。”不要因为对方看起来有能力就接受:“不要因为‘这位比丘看起来有本事,听他的话应该没错’就信。”不要因为沙门是我们的师长就接受:“不要因为‘这位沙门是我们的师长,听他的话应该没错’就信。”完全圆满:彻底具足。已受持:已执取、已牢牢把握。那个有:那个人的那种原因。无贪等应作为贪等的反面来理解。从“离贪欲”等语开始,说的是慈心的前行阶段。巴利
Māanussavenāti anussavakathāyapi mā gaṇhittha. Mā paramparāyāti paramparakathāyapi mā gaṇhittha. Mā itikirāyāti evaṃ kira etanti mā gaṇhittha. Mā piṭakasampadānenāti amhākaṃ piṭakatantiyā saddhiṃ sametīti mā gaṇhittha. Mā takkahetūti takkaggāhenapi mā gaṇhittha. Mā nayahetūti nayaggāhenapi mā gaṇhittha. Mā ākāraparivitakkenāti sundaramidaṃ kāraṇanti evaṃ kāraṇaparivitakkenapi mā gaṇhittha. Mā diṭṭhinijjhānakkhantiyāti amhākaṃ nijjhāyitvā khamitvā gahitadiṭṭhiyā saddhiṃ sametītipi mā gaṇhittha. Mā bhabbarūpatāyāti ayaṃ bhikkhu bhabbarūpo, imassa kathaṃ gahetuṃ yuttantipi mā gaṇhittha. Mā samaṇo no garūti ayaṃ samaṇo amhākaṃ garu, imassa kathaṃ gahetuṃ yuttantipi mā gaṇhittha. Samattāti paripuṇṇā. Samādinnāti gahitā parāmaṭṭhā. Yaṃsa hotīti yaṃ kāraṇaṃ tassa puggalassa hoti. Alobhādayo lobhādipaṭipakkhavasena veditabbā. Vigatābhijjhotiādīhi mettāya pubbabhāgo kathito.
现在开始讲慈心等业处,所以说“与慈俱行”等。其中,关于业处的解说、修行方法或经文注释,凡是应当说的,都已经在《清净道论》里说过了。这里,“无怨之心”是指这样:因为没有不善的怨,也没有可怨的人,所以是无怨之心。“无害之心”是指:因为没有瞋怒之心,所以是无苦之心。“无染污之心”是指:因为没有烦恼,所以是无染污之心。“清净之心”是指:因为没有烦恼垢秽,所以是清净之心,就是这个意思。“Tassā”是指那位这样的圣弟子的。“Assāsā”是指依托、安止之处。“Sace kho pana atthi paro lokoti”是指:如果从这个世间之外,确实有他世存在。“Athāhaṃ kāyassa bhedā parammaraṇā…pe… upapajjissāmīti”是指:那么我身坏命终之后……乃至……将投生,这是有可能的,因此说我身坏命终之后,将投生善趣、天界。这样,一切处都应如此理解。“Anīghaṃ”是指无苦。“Sukhaṃ”是指快乐。“Ubhayeneva visuddhaṃ attānaṃ samanupassāmīti”是指:我既不造恶,即使造作也不被造作所染,以此二者,我观见自己是清净的。其余各处都是浅显易懂的。巴利
Idāni mettādikaṃ kammaṭṭhānaṃ kathento mettāsahagatenātiādimāha. Tattha kammaṭṭhānakathāya vā bhāvanānaye vā pāḷivaṇṇanāya vā yaṃ vattabbaṃ siyā, taṃ sabbaṃ visuddhimagge (visuddhi. 1.240) vuttameva. Evaṃ averacittoti evaṃ akusalaverassa ca puggalaverino ca natthitāya averacitto. Abyābajjhacittoti kodhacittassa abhāvena niddukkhacitto. Asaṃkiliṭṭhacittoti kilesassa natthitāya asaṃkiliṭṭhacitto. Visuddhacittoti kilesamalābhāvena visuddhacitto hotīti attho. Tassāti tassa evarūpassa ariyasāvakassa. Assāsāti avassayā patiṭṭhā. Sace kho pana atthi paro lokoti yadi imamhā lokā paraloko nāma atthi. Athāhaṃ kāyassa bhedā parammaraṇā…pe… upapajjissāmīti atthetaṃ kāraṇaṃ, yenāhaṃ kāyassa bhedā parammaraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjissāmīti evaṃ sabbattha nayo veditabbo. Anīghanti niddukkhaṃ. Sukhinti sukhitaṃ. Ubhayeneva visuddhaṃ attānaṃ samanupassāmīti yañca pāpaṃ na karomi, yañca karotopi na karīyati, iminā ubhayenāpi visuddhaṃ attānaṃ samanupassāmi. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.
6.《萨勒哈经》的注释巴利
6. Sāḷhasuttavaṇṇanā
67 第六,“弥伽罗的孙子”指弥伽罗长者的孙子。“塞库尼耶的孙子”指塞库尼耶长者的孙子。“他们前来”指他们吃过早饭后,在奴仆和佣人的簇拥下前来。据说,那天午饭前的上午,他们家里冒出了一个问题,但一直没有机会讨论。他们想“我们去听听那个问题”,于是来到长老那里,礼敬之后,默默坐下。长老知道他们的心思:“他们应该是为了听那个在村里冒出来的问题而来的”,于是就从那个问题入手,说道:“来吧,沙喇哈们……”等等。其中,“有贪吗”是在问:“被称为贪、以贪著为本性的东西,存在吗?”“贪欲”是指:沙喇哈们,我说的就是这个意思——我把这种被称为贪的东西叫做“贪欲”,叫做“渴爱”。这是为了阐明他们所生起的问题的含义而说的。每一个对应处都应这样理解。巴利
67. Chaṭṭhe migāranattāti migāraseṭṭhino nattā. Sekhuniyanattāti sekhuniyaseṭṭhino nattā. Upasaṅkamiṃsūti bhuttapātarāsā dāsakammakaraparivutā upasaṅkamiṃsu. Tesaṃ kira purebhatte pubbaṇhasamayeyeva gehe eko pañho samuṭṭhito, taṃ pana kathetuṃ okāso nāhosi. Te ‘‘taṃ pañhaṃ sossāmā’’ti therassa santikaṃ gantvā vanditvā tuṇhī nisīdiṃsu. Thero ‘‘gāme taṃ samuṭṭhitaṃ pañhaṃ sotuṃ āgatā bhavissantī’’ti tesaṃ manaṃ ñatvā tameva pañhaṃ ārabhanto etha tumhe sāḷhātiādimāha. Tattha atthi lobhoti lubbhanasabhāvo lobho nāma atthīti pucchati. Abhijjhāti kho ahaṃ sāḷhā etamatthaṃ vadāmīti etaṃ lobhasaṅkhātaṃ atthaṃ ahaṃ ‘‘abhijjhā’’ti vadāmi, ‘‘taṇhā’’ti vadāmīti samuṭṭhitapañhassa atthaṃ dīpento āha. Evaṃ sabbavāresu nayo netabbo.
他这样了知:那位圣弟子修习了四梵住并安住其中,从等至出定后开始修观,就这样了知。所谓“有此”,是以名色界限定的方式区分并了知被称为苦谛的五蕴,这时就说他“这样了知‘有此’”。“低劣”是指集谛。“殊胜”是指道谛。“对这个有想的状态,有更上的出离”,是说对这个被称为观想的想的状态而言,更上的出离就是涅槃,这是用灭谛来说明。“在解脱中,有‘已解脱’的智”,这是说十九种省察智。“过去我有贪”,是说过去我有贪。“那时是不善”,是说那是不善,或者说那时是不善。“这样,这是善”,是说这是善;这是针对那不善的不存在,而说善、安稳。“无渴爱”是指没有渴爱。“寂止”是指因内在能令热恼的烦恼不存在而寂止。“清凉”是指变得清凉。“感受乐”是指感受身乐与心乐。“以最胜的状态”,是指以最殊胜的状态。其余各处都是浅显易懂的。巴利
Soevaṃ pajānātīti so cattāro brahmavihāre bhāvetvā ṭhito ariyasāvako samāpattito vuṭṭhāya vipassanaṃ ārabhanto evaṃ pajānāti. Atthi idanti atthi dukkhasaccasaṅkhātaṃ khandhapañcakaṃ nāmarūpavasena paricchinditvā pajānanto esa ‘‘evaṃ pajānāti atthi ida’’nti vutto. Hīnanti samudayasaccaṃ. Paṇītanti maggasaccaṃ. Imassa saññāgatassa uttari nissaraṇanti imassa vipassanāsaññāsaṅkhātassa saññāgatassa uttari nissaraṇaṃ nāma nibbānaṃ, tamatthīti iminā nirodhasaccaṃ dasseti. Vimuttasmiṃ vimuttamiti ñāṇanti ekūnavīsatividhaṃ paccavekkhaṇañāṇaṃ kathitaṃ. Ahu pubbe lobhoti pubbe me lobho ahosi. Tadahu akusalanti taṃ akusalaṃ nāma ahosi, tadā vā akusalaṃ nāma ahosi. Iccetaṃ kusalanti iti etaṃ kusalaṃ, tasseva akusalassa natthibhāvaṃ kusalaṃ khemanti sandhāya vadati. Nicchātoti nittaṇho. Nibbutoti abbhantare santāpakarānaṃ kilesānaṃ abhāvena nibbuto. Sītibhūtoti sītalībhūto. Sukhappaṭisaṃvedīti kāyikacetasikassa sukhassa paṭisaṃveditā. Brahmabhūtenāti seṭṭhabhūtena. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.
第7章《论事经》的注释巴利
7. Kathāvatthusuttavaṇṇanā
68 68. 第七经的“论事”是指谈论的起因,也就是话语的立足处、依据处。比丘们,所谓“过去的长时”,既可以指时间,也可以指诸蕴。未来和现在也是这样。其中,如果谈论过去,比如:“过去有位名叫迦叶的正自觉者,他的主要侍者是名叫基基的迦尸国王,那时人的寿命是两万岁。”像这样以过去为话题来谈论,就叫谈论过去。如果谈论未来,比如:“未来会有名叫弥勒的佛出世,他的主要侍者将是名叫螺的国王,那时人的寿命将是八万岁。”像这样以未来为话题来谈论,就叫谈论未来。如果谈论现在,比如:“现在有位国王是护持正法的。”像这样以现在为话题来谈论,就叫谈论现在。巴利
68. Sattame kathāvatthūnīti kathākāraṇāni, kathāya bhūmiyo patiṭṭhāyoti attho. Atītaṃ vā, bhikkhave, addhānanti atītamaddhānaṃ nāma kālopi vaṭṭati khandhāpi. Anāgatapaccuppannesupi eseva nayo. Tattha atīte kassapo nāma sammāsambuddho ahosi, tassa kikī nāma kāsikarājā aggupaṭṭhāko ahosi, vīsati vassasahassāni āyu ahosīti iminā nayena kathento atītaṃ ārabbha kathaṃ katheti nāma. Anāgate metteyyo nāma buddho bhavissati, tassa saṅkho nāma rājā aggupaṭṭhāko bhavissati, asīti vassasahassāni āyu bhavissatīti iminā nayena kathento anāgataṃ ārabbha kathaṃ katheti nāma. Etarahi asuko nāma rājā dhammikoti iminā nayena kathento paccuppannaṃ ārabbha kathaṃ katheti nāma.
“以谈论相合”是指以谈论相聚。“堪谈”是指适合谈论。“不堪谈”是指不适合谈论。
在“应一向记的问题”等当中,如果有人问“眼是无常的吗”,就应当一向记说:“是的,是无常。”对耳等也是同样的道理。这就是应一向记的问题。
如果有人问“所谓无常的就是眼吗”,那就应当分别记说:“不只是眼,耳也是无常,鼻也是无常……”这样分别之后回答。这就是应分别记的问题。
如果有人问“眼是这样,耳也是这样;耳是这样,眼也是这样”,就应当反问:“你是从什么意义上问的?”如果他回答“我是从见的意义上问的”,就应当记说:“不是。”如果他回答“我是从无常的意义上问的”,就应当记说:“是的。”这就是应反问记的问题。
如果有人问“命即是身”等,就应当搁置:“这是世尊所不记的。”这个问题不应记说。这就是应舍置记的问题。巴利
Kathāsampayogenāti kathāsamāgamena. Kacchoti kathetuṃ yutto. Akacchoti kathetuṃ na yutto. Ekaṃsabyākaraṇīyaṃ pañhantiādīsu, ‘‘cakkhu, anicca’’nti puṭṭhena, ‘‘āma, anicca’’nti ekaṃseneva byākātabbaṃ. Eseva nayo sotādīsu. Ayaṃ ekaṃsabyākaraṇīyo pañho. ‘‘Aniccaṃ nāma cakkhū’’ti puṭṭhena pana ‘‘na cakkhumeva, sotampi aniccaṃ, ghānampi anicca’’nti evaṃ vibhajitvā byākātabbaṃ. Ayaṃ vibhajjabyākaraṇīyo pañho. ‘‘Yathā cakkhu, tathā sotaṃ. Yathā sotaṃ, tathā cakkhū’’ti puṭṭhena ‘‘kenaṭṭhena pucchasī’’ti paṭipucchitvā ‘‘dassanaṭṭhena pucchāmī’’ti vutte ‘‘na hī’’ti byākātabbaṃ. ‘‘Aniccaṭṭhena pucchāmī’’ti vutte, ‘‘āmā’’ti byākātabbaṃ. Ayaṃ paṭipucchābyākaraṇīyo pañho. ‘‘Taṃ jīvaṃ taṃ sarīra’’ntiādīni puṭṭhena pana ‘‘abyākatametaṃ bhagavatā’’ti ṭhapetabbo, esa pañho na byākātabbo. Ayaṃ ṭhapanīyo pañho.
在合理与不合理的地方都站不住脚,意思是:在有理和无理的情况下都无法站稳。这里的道理是这样的:常见论者凭一个恰当的理由,能够驳倒断灭论者;断灭论者被驳倒时,为了表明“我什么时候主张过断灭呢”,反而显出常见论者的立场,却无法在自己的主张上站住脚。同样,断灭论者占上风时,常见论者也是如此;人我论者占上风时,空论者也是如此;空论者占上风时,人我论者也是如此。这样,就是在合理与不合理的地方都站不住脚。巴利
Ṭhānāṭhāne na saṇṭhātīti kāraṇākāraṇe na saṇṭhāti. Tatrāyaṃ nayo – sassatavādī yuttena kāraṇena pahoti ucchedavādiṃ niggahetuṃ, ucchedavādī tena niggayhamāno ‘‘kiṃ panāhaṃ ucchedaṃ vadāmī’’ti sassatavādibhāvameva dīpeti, attano vāde patiṭṭhātuṃ na sakkoti. Evaṃ ucchedavādimhi pahonte sassatavādī, puggalavādimhi pahonte suññatavādī, suññatavādimhi pahonte puggalavādīti evaṃ ṭhānāṭhāne na saṇṭhāti nāma.
凭猜测而站不住脚,这种情况在提问时和回答时都能看到。怎么讲呢?比如有人心想“我要问个问题”,就清了清嗓子,旁边的人对他说“你大概是要问这个吧”,他一发觉自己的心思被看穿了,就说“不是这个,我要问别的”。又比如有人被提问后,心想“我来回答这个问题”,就清了清下巴,旁边的人对他说“你大概是要讲这个吧”,他一发觉自己的心思被看穿了,就说“不是这个,我要讲别的”。像这样,就叫凭猜测而站不住脚。巴利
Parikappena saṇṭhātīti idaṃ pañhapucchanepi pañhakathanepi labbhati. Kathaṃ? Ekacco hi ‘‘pañhaṃ pucchissāmī’’ti kaṇṭhaṃ sodheti, so itarena ‘‘idaṃ nāma tvaṃ pucchissasī’’ti vutto ñātabhāvaṃ ñatvā ‘‘na etaṃ, aññaṃ pucchissāmī’’ti vadati. Pañhaṃ puṭṭhopi ‘‘pañhaṃ kathessāmī’’ti hanuṃ saṃsodheti, so itarena ‘‘idaṃ nāma kathessasī’’ti vutto ñātabhāvaṃ ñatvā ‘‘na etaṃ, aññaṃ kathessāmī’’ti vadati. Evaṃ parikappe na saṇṭhāti nāma.
“在未知之说中不能确立”,是指在未知之说、应知之说中站不住脚。怎么回事呢?有人问了一个问题,另一个人对他说:“你问的这个问题真让人欢喜,你这是从哪里学来的?”提问的人明明是按提问的规矩问的,却因为对方这句话而起了疑惑:“我是不是问得根本不算一个问题?”又有一个人,被问了问题之后作了回答,另一个人对他说:“你这个问题回答得很好,你是从哪里学来的?回答问题的人,就应该这样回答。”回答的人明明是按回答的规矩回答的,却因为对方这句话而起了疑惑:“我是不是根本就没回答成一个问题?”巴利
Aññātavāde na saṇṭhātīti aññātavāde jānitavāde na saṇṭhāti. Kathaṃ? Ekacco pañhaṃ pucchati, taṃ itaro ‘‘manāpo tayā pañho pucchito, kahaṃ te esa uggahito’’ti vadati. Itaro pucchitabbaniyāmeneva pañhaṃ pucchitvāpi tassa kathāya ‘‘apañhaṃ nu kho pucchita’’nti vimatiṃ karoti. Aparo pañhaṃ puṭṭho katheti, tamañño ‘‘suṭṭhu te pañho kathito, kattha te uggahito, pañhaṃ kathentena nāma evaṃ kathetabbo’’ti vadati. Itaro kathetabbaniyāmeneva pañhaṃ kathetvāpi tassa kathāya ‘‘apañho nu kho mayā kathito’’ti vimatiṃ karoti.
“于行道中不能确立”,意思是在实践的行道上站不住脚;也就是不懂规矩,在不该问的地方提问。这个问题,如果是在塔院空地上被人问起,就不该为他讲;同样,在乞食的路上、进村托钵的时候,也不该讲。在食堂里坐着的时候,端着粥或饭坐着的时候,吃完饭坐着的时候,以及前往日间住处的时候,也都不该讲。但在日间住处坐下之后,先请求许可再问的人,才可以为他讲;不请求许可就问的人,不该为他讲。不懂这个规矩就去问,就叫“于行道中不能确立”。比丘们,这样一来,这个人就成了不适合对他讲说的人。比丘们,也就是说,当这个因缘存在时,这个人就叫做不适宜对他讲说。巴利
Paṭipadāya na saṇṭhātīti paṭipattiyaṃ na tiṭṭhati, vattaṃ ajānitvā apucchitabbaṭṭhāne pucchatīti attho. Ayaṃ pañho nāma cetiyaṅgaṇe pucchitena na kathetabbo, tathā bhikkhācāramagge gāmaṃ piṇḍāya caraṇakāle. Āsanasālāya nisinnakāle yāguṃ vā bhattaṃ vā gahetvā nisinnakāle paribhuñjitvā nisinnakāle divāvihāraṭṭhānagamanakālepi. Divāṭṭhāne nisinnakāle pana okāsaṃ kāretvāva pucchantassa kathetabbo, akāretvā pucchantassa na kathetabbo. Idaṃ vattaṃ ajānitvā pucchanto paṭipadāya na saṇṭhāti nāma. Evaṃ santāyaṃ, bhikkhave, puggalo akaccho hotīti, bhikkhave, etaṃ imasmiṃ ca kāraṇe sati ayaṃ puggalo na kathetuṃ yutto nāma hoti.
在“处与非处”上站得住:持常见的人能用合理的理由驳倒持断灭见的人,而持断灭见的人即使被这样驳倒,还是会说:“我就算被你驳倒一百次,也还是持断灭见。”按这个方式,对于持常见、持人空等主张的人,也应当照此类推。这样就是在处与非处上站得住。
在“计度”上站得住:有人清了清嗓子,心想“我要问这个问题”,当别人对他说“你要问的是这个吧”,他就说:“对,我就是要问这个。”准备开口讲问题时清了清下巴,当别人对他说“你要讲的是这个吧”,他就说:“对,我就是要讲这个。”这样就是在计度上站得住。巴利
Ṭhānāṭhāne saṇṭhātīti sassatavādī yuttena kāraṇena pahoti ucchedavādiṃ niggahetuṃ, ucchedavādī tena niggayhamānopi ‘‘ahaṃ tayā satakkhattuṃ niggayhamānopi ucchedavādīyevā’’ti vadati. Iminā nayena sassatapuggalasuññatavādādīsupi nayo netabbo. Evaṃ ṭhānāṭhāne saṇṭhāti nāma. Parikappe saṇṭhātīti ‘‘pañhaṃ pucchissāmī’’ti kaṇṭhaṃ sodhento ‘‘tvaṃ imaṃ nāma pucchissasī’’ti vutte, ‘‘āma, etaṃyeva pucchissāmī’’ti vadati. Pañhaṃ kathessāmīti hanuṃ saṃsodhentopi ‘‘tvaṃ imaṃ nāma kathessasī’’ti vutte, ‘‘āma, etaṃyeva kathessāmī’’ti vadati. Evaṃ parikappe saṇṭhāti nāma.
在已知之说上站稳是指:有人问问题后,如果对方说你这个问题问得好,提问的人就该这样问,他就接受,不起疑惑。讲完问题后,如果对方说你这个问题讲得好,讲解的人就该这样讲,他也接受,不起疑惑。
在行道上站稳是指:让他在家里坐下,给了粥、硬食等,直到吃完饭之前,他就坐在这段时间里问问题;或者拿了酥油等药品、八种饮料,或者衣服、覆盖物、花鬘、香等,来到精舍,把这些布施之后,进入日间住处,请求许可,然后问问题。像这样懂得规矩而问的人,就叫作在行道上站稳。可以为这样的人讲解问题。巴利
Aññātavāde saṇṭhātīti imaṃ pañhaṃ pucchitvā ‘‘suṭṭhu te pañho pucchito, pucchantena nāma evaṃ pucchitabba’’nti vutte sampaṭicchati, vimatiṃ na uppādeti. Pañhaṃ kathetvāpi ‘‘suṭṭhu te pañho kathito, kathentena nāma evaṃ kathetabba’’nti vutte sampaṭicchati, vimatiṃ na uppādeti. Paṭipadāya saṇṭhātīti gehe nisīdāpetvā yāgukhajjakādīni datvā yāva bhattaṃ niṭṭhāti, tasmiṃ antare nisinno pañhaṃ pucchati . Sappiādīni bhesajjāni aṭṭhavidhāni pānakāni vatthacchādanamālāgandhādīni vā ādāya vihāraṃ gantvā tāni datvā divāṭṭhānaṃ pavisitvā okāsaṃ kāretvā pañhaṃ pucchati. Evañhi vattaṃ ñatvā pucchanto paṭipadāya saṇṭhāti nāma. Tassa pañhaṃ kathetuṃ vaṭṭati.
用另一件事来搪塞另一件事,是指用别的话来掩盖另一件事,或者被问的是这件事,却回答另一件事。把话题引到外面去,是指引入客套闲话,把原先的话题岔开。这里有一个事例:据说比丘们聚在一起,对一位年轻比丘说:“贤友,你犯了这样那样的戒。”他回答说:“尊者,我去过龙岛了。”比丘们说:“贤友,你去没去过龙岛,跟我们没关系,我们问的是你犯戒的事。”他说:“尊者,去了龙岛以后,我吃了鱼。”比丘们说:“贤友,你吃鱼,跟我们没关系,你到底有没有犯戒?”他说:“尊者,那鱼不太熟,吃了让我肚子不舒服。”比丘们说:“贤友,你肚子舒不舒服,跟我们没关系,你到底有没有犯戒?”他说:“尊者,我在那儿住了多久,就一直不舒服。”应当知道,像这样借客套闲话把话题岔开,就是“把话题引到外面去”。巴利
Aññenaññaṃ paṭicaratīti aññena vacanena aññaṃ paṭicchādeti, aññaṃ vā pucchito aññaṃ katheti. Bahiddhā kathaṃ apanāmetīti āgantukakathaṃ otārento purimakathaṃ bahiddhā apanāmeti. Tatridaṃ vatthu – bhikkhū kira sannipatitvā ekaṃ daharaṃ, ‘‘āvuso, tvaṃ imañcimañca āpattiṃ āpanno’’ti āhaṃsu. So āha – ‘‘bhante, nāgadīpaṃ gatomhī’’ti. Āvuso , na mayaṃ tava nāgadīpagamanena atthikā, āpattiṃ pana āpannoti pucchāmāti. Bhante, nāgadīpaṃ gantvā macche khādinti. Āvuso, tava macchakhādanena kammaṃ natthi, āpattiṃ kirasi āpannoti. So ‘‘nātisupakko maccho mayhaṃ aphāsukamakāsi, bhante’’ti. Āvuso, tuyhaṃ phāsukena vā aphāsukena vā kammaṃ natthi, āpattiṃ āpannosīti. Bhante, yāva tattha vasiṃ, tāva me aphāsukameva jātanti. Evaṃ āgantukakathāvasena bahiddhā kathaṃ apanāmetīti veditabbaṃ.
“提出”是指从这边那边引用经文,然后铺展开来,就像三藏提舍长老那样。据说从前比丘们聚集在大塔的庭院里,办完僧团事务,给比丘们作了教诫之后,就互相讨论问题。那时这位长老从三藏中到处引经据典,一整天下来连一个问题都不让讨论完。“压服”是指举出理由来碾压对方。“嘲笑”是指别人提问或解说时,他拍手大笑,让对方心里生起疑惑:“我是不是问了不该问的?我是不是说了不该说的?”“抓住过失”是指抓住一点点嘴上的小毛病,在字母、词或音节上稍有说错,就到处指责说“应该这样说才对”。“具近因”是指有近因、有缘。巴利
Abhiharatīti ito cito ca suttaṃ āharitvā avattharati. Tepiṭakatissatthero viya. Pubbe kira bhikkhū mahācetiyaṅgaṇe sannipatitvā saṅghakiccaṃ katvā bhikkhūnaṃ ovādaṃ datvā aññamaññaṃ pañhasākacchaṃ karonti. Tatthāyaṃ thero tīhi piṭakehi tato tato suttaṃ āharitvā divasabhāge ekampi pañhaṃ niṭṭhāpetuṃ na deti. Abhimaddatīti kāraṇaṃ āharitvā maddati. Anupajagghatīti parena pañhe pucchitepi kathitepi pāṇiṃ paharitvā mahāhasitaṃ hasati, yena parassa ‘‘apucchitabbaṃ nu kho pucchiṃ, akathetabbaṃ nu kho kathesi’’nti vimati uppajjati. Khalitaṃ gaṇhātīti appamattakaṃ mukhadosamattaṃ gaṇhāti , akkhare vā pade vā byañjane vā durutte ‘‘evaṃ nāmetaṃ vattabba’’nti ujjhāyamāno vicarati. Saupanisoti saupanissayo sapaccayo.
「倾耳倾听」就是竖起耳朵倾听。「了知一法」是指了知一种善法,也就是圣道。「遍知一法」是指以审察遍知来了知一种苦谛之法。「舍断一法」是指舍断、消除、灭尽一切不善之法。「证悟一法」是指亲身证得一种阿拉汉果之法,或者就是证得灭。「正确触达解脱」是指以正确的原因、方式和理由,用智的触证得阿拉汉果的解脱。巴利
Ohitasototi ṭhapitasoto. Abhijānāti ekaṃ dhammanti ekaṃ kusaladhammaṃ abhijānāti ariyamaggaṃ. Parijānāti ekaṃ dhammanti ekaṃ dukkhasaccadhammaṃ tīraṇapariññāya parijānāti. Pajahati ekaṃ dhammanti ekaṃ sabbākusaladhammaṃ pajahati vinodeti byantīkaroti. Sacchikaroti ekaṃ dhammanti ekaṃ arahattaphaladhammaṃ nirodhameva vā paccakkhaṃ karoti. Sammāvimuttiṃ phusatīti sammā hetunā nayena kāraṇena arahattaphalavimokkhaṃ ñāṇaphassena phusati.
比丘们,所谓“这话就是为此目的”,意思是:比丘们,那段被开示为“与谈论相结合”的话,就是为此目的,这就是那段话的立足处和基础。应当这样理解一切语句的关联:“这件事就是无取着的心解脱。”所谓“商议就是为此目的”,意思是:在适合与不适合交谈的人当中,与适合交谈的人一起进行的商议,也同样只是为此目的。所谓“近因就是为此目的”,意思是:像“倾耳而听、具有近因”这样说的近因,也同样只是为此目的。所谓“为此目的而专心倾听”,意思是:对那个近因的专心倾听,那也同样只是为此目的。“无取着”是指不以四种取着而抓取。“心解脱”是指阿罗汉果的解脱。因为这一切都是为了阿罗汉果。于是回顾经文,再以偈颂把握要点,说出“那些相违者”等话。巴利
Etadatthā, bhikkhave, kathāti, bhikkhave, yā esā kathāsampayogenāti kathā dassitā, sā etadatthā, ayaṃ tassā kathāya bhūmi patiṭṭhā. Idaṃ vatthu yadidaṃ anupādā cittassa vimokkhoti evaṃ sabbapadesu yojanā veditabbā. Etadatthā mantanāti yā ayaṃ kacchākacchesu puggalesu kacchena saddhiṃ mantanā, sāpi etadatthāyeva. Etadatthā upanisāti ohitasoto saupanisoti evaṃ vuttā upanisāpi etadatthāyeva. Etadatthaṃ sotāvadhānanti tassā upanisāya sotāvadhānaṃ , tampi etadatthameva. Anupādāti catūhi upādānehi aggahetvā. Cittassa vimokkhoti arahattaphalavimokkho. Arahattaphalatthāya hi sabbametanti suttantaṃ vinivattetvā upari gāthāhi kūṭaṃ gaṇhanto ye viruddhātiādimāha.
在这里,“相违”是指被名为对立的愤怒所违逆。“交谈”是指互相说话。“固执”是指紧紧抓住不放。“高举”是指因慢心的潜在倾向而高高昂起。“以非圣的功德相逼”是指他们谈论非圣的功德之语,拿功德来逼迫对方。因为以伤害功德的方式说的话,就叫非圣之语,不是圣语,意思就是他们讲的是那种话。“彼此找缝隙”是指互相寻找对方的漏洞和过失。“说坏话”是指说得很难听。“失口”是指极轻微的口舌失误。“迷惑和败阵”是指因为对方一点点口舌失误就迷惑和败下阵来。“欢喜”是指他们对此感到满足。“不实行”是指不去做,也不去说。“与法安住相应”是指安住于法的人所说的那段话,既安住于法,又与那个法相应,所以叫与法安住相应。“以不昂起的心”是指以不躁动的心。“无谄曲”是指不因执取对立而有谄曲。“无粗暴”是指不因贪嗔痴而粗暴。巴利
Tattha viruddhāti virodhasaṅkhātena kopena viruddhā. Sallapantīti sallāpaṃ karonti. Viniviṭṭhāti abhiniviṭṭhā hutvā. Samussitāti mānussayena suṭṭhu ussitā. Anariyaguṇamāsajjāti anariyaguṇakathaṃ guṇamāsajja kathenti. Guṇaṃ ghaṭṭetvā kathā hi anariyakathā nāma, na ariyakathā, taṃ kathentīti attho. Aññoññavivaresinoti aññamaññassa chiddaṃ aparādhaṃ gavesamānā. Dubbhāsitanti dukkathitaṃ. Vikkhalitanti appamattakaṃ mukhadosakhalitaṃ. Sampamohaṃ parājayanti aññamaññassa appamattena mukhadosena sampamohañca parājayañca. Abhinandantīti tussanti. Nācareti na carati na katheti. Dhammaṭṭhapaṭisaṃyuttāti yā ca dhamme ṭhitena kathitakathā, sā dhammaṭṭhā ceva hoti tena ca dhammena paṭisaṃyuttāti dhammaṭṭhapaṭisaṃyuttā. Anunnatena manasāti anuddhatena cetasā. Apaḷāsoti yugaggāhapaḷāsavasena apaḷāso hutvā. Asāhasoti rāgadosamohasāhasānaṃ vasena asāhaso hutvā.
不嫉妒,就是没有嫉妒。对于说得不好的话,不加以贬低轻蔑。不去学那种专门找理由挑别人毛病的指责。不抓住别人的口误,不因为一点小小的口误就揪住不放说“这是你的错”。不拿话压人,就是不覆盖压倒对方。不压服人,就是找出一个理由就把对方狠狠驳倒。不说真假混杂的话,就是不说与真实和虚妄相关联的话。为了让人知道,就是为了让人理解。为了让人生起净信,就是为了让别人生起信心。不以慢心交谈,就是不应该以慢心的随眠而变得高高在上。确实,有智慧的人不会在高举的状态下说话,而是要去掉慢心、保持不高举,然后才交谈、说话、讲述。巴利
Anusūyāyamānoti na usūyamāno. Dubbhaṭṭhe nāpasādayeti dukkathitasmiṃ na apasādeyya. Upārambhaṃ na sikkheyyāti kāraṇuttariyalakkhaṇaṃ upārambhaṃ na sikkheyya. Khalitañca na gāhayeti appamattakaṃ mukhakhalitaṃ ‘‘ayaṃ te doso’’ti na gāhayeyya. Nābhihareti nāvatthareyya. Nābhimaddeti ekaṃ kāraṇaṃ āharitvā na maddeyya. Navācaṃ payutaṃ bhaṇeti saccālikapaṭisaṃyuttaṃ vācaṃ na bhaṇeyya. Aññātatthanti jānanatthaṃ. Pasādatthanti pasādajananatthaṃ. Na samusseyya mantayeti na mānussayena samussito bhaveyya. Na hi mānussitā hutvā paṇḍitā kathayanti, mānena pana anussitova hutvā mantaye katheyya bhāseyyāti.
4. 《外道经》的注释巴利
8. Aññatitthiyasuttavaṇṇanā
69 第八项。“以世尊为根本”是说,世尊是这些法的根本,所以叫以世尊为根本。这里说的是:尊者,我们这些法,从前是由迦叶正等正觉者所生起的;在他般涅槃之后,经过一个无佛的间隔期,没有哪个沙门或婆罗门有能力让这些法生起,而这些法是世尊为我们生起的。因为我们正是依靠世尊,才了知、通达这些法,所以尊者,我们的法是以世尊为根本的。“以世尊为导者”是说,世尊是诸法的引导者、调御者、随顺引导者,他按照诸法各自的真实本性,一一单独取名并显示出来,所以这些法就叫以世尊为导者。“以世尊为皈依处”是说,四地之法进入一切知智的认知范围时,都归向世尊,所以叫以世尊为皈依处。“归向”就是进入、汇入。再者,当世尊坐在大菩提座上时,以证悟的方式,触来问世尊:“世尊,我叫什么?”世尊说:“你以碰触之义,名为触。”受、想、行、识也来问世尊:“世尊,我叫什么?”世尊说:“你以了别之义,名为识。”就这样,世尊按照四地之法的真实本性一一取名,这就是让诸法归向世尊,所以叫以世尊为皈依处。“唯愿世尊为我等解说”是说,愿世尊您为这个说法的义理作开示,意思是请你们亲自把它讲出来、传授给我们。巴利
69. Aṭṭhame bhagavaṃmūlakāti bhagavā mūlaṃ etesanti bhagavaṃmūlakā. Idaṃ vuttaṃ hoti – ime, bhante, amhākaṃ dhammā pubbe kassapasammāsambuddhena uppāditā, tasmiṃ parinibbute ekaṃ buddhantaraṃ añño samaṇo vā brāhmaṇo vā ime dhamme uppādetuṃ samattho nāma nāhosi, bhagavato pana no ime dhammā uppāditā. Bhagavantañhi nissāya mayaṃ ime dhamme ājānāma paṭivijjhāmāti evaṃ bhagavaṃmūlakā no, bhante, dhammāti. Bhagavaṃnettikāti bhagavā dhammānaṃ netā vinetā anunetā yathāsabhāvato pāṭiyekkaṃ pāṭiyekkaṃ nāmaṃ gahetvāva dassetāti dhammā bhagavaṃnettikā nāma honti. Bhagavaṃpaṭisaraṇāti catubhūmakadhammā sabbaññutaññāṇassa āpāthaṃ āgacchamānā bhagavati paṭisaranti nāmāti bhagavaṃpaṭisaraṇā. Paṭisarantīti osaranti samosaranti. Apica mahābodhimaṇḍe nisinnassa bhagavato paṭivedhavasena phasso āgacchati – ‘‘ahaṃ bhagavā kinnāmo’’ti. Tvaṃ phusanaṭṭhena phasso nāma. Vedanā, saññā, saṅkhārā, viññāṇaṃ āgacchati – ‘‘ahaṃ bhagavā kinnāma’’nti. Tvaṃ vijānanaṭṭhena viññāṇaṃ nāmāti. Evaṃ catubhūmakadhammānaṃ yathāsabhāvato pāṭiyekkaṃ pāṭiyekkaṃ nāmaṃ gaṇhanto bhagavā dhamme paṭisaratīti bhagavaṃpaṭisaraṇā. Bhagavantaṃyeva paṭibhātūti bhagavatova etassa bhāsitassa attho upaṭṭhātu, tumheyeva no kathetvā dethāti attho.
贪,是指以染著的方式生起的贪。小过恶,是说从世间过恶和果报过恶两方面来看都是小过恶,也就是过失轻微。为什么这样说呢?比如父母、兄弟姐妹等会为子女或兄弟操办嫁娶这类喜庆之事。就这一点来说,它是从世间过恶方面说为小过恶。再者,满足于自己的妻子并不会导致投生到恶趣,从果报过恶方面说也是小过恶。缓慢离染,是说这种贪在离染时是慢慢离去的,不能迅速摆脱。就像粘在头发上的油,长久地跟着不放,即使经过两三次生命流转也还是不会消失,所以叫缓慢离染。巴利
Rāgokhoti rajjanavasena pavattarāgo. Appasāvajjoti lokavajjavasenapi vipākavajjavasenapīti dvīhipi vajjehi appasāvajjo, appadosoti attho. Kathaṃ? Mātāpitaro hi bhātibhaginiādayo ca puttabhātikānaṃ āvāhavivāhamaṅgalaṃ nāma kārenti. Evaṃ tāveso lokavajjavasena appasāvajjo. Sadārasantosamūlikā pana apāye paṭisandhi nāma na hotīti evaṃ vipākavajjavasena appasāvajjo. Dandhavirāgīti virajjamāno panesa saṇikaṃ virajjati, na sīghaṃ muccati. Telamasirāgo viya ciraṃ anubandhati, dve tīṇi bhavantarāni gantvāpi nāpagacchatīti dandhavirāgī.
这里有一件事。据说,有个男人跟自己的嫂子通奸。那个女人也觉得他比自己的丈夫更合心意。她就对他说:“这事一旦传出去,会招来很大的责骂,你把你哥哥杀了吧。”他骂她说:“该死,贱人!别再说这种话!”她就不作声了。过了几天,她又提起这事,他的心就开始动摇了。等到她第三次说的时候,他问:“那我怎么才能找到机会下手?”她就给他出主意说:“你照我说的做就行。在某个地方,有一棵大迦拘陀树,旁边有个渡口,你拿一把锋利的斧头,到那里等着。”他就照办了。他的哥哥在树林里干完活回到家。那女人装出一副温柔的样子,说:“来,夫君,我帮你梳梳头。”一边梳一边说:“你头上脏了。”然后递给他一个余甘子果团,打发他说:“你去某个地方把头洗干净再回来。”他就去了她说的那个渡口,用余甘子膏抹在头上,然后下水,弯下腰洗头。这时,另一个人从树间出来,一刀砍在他肩骨上,要了他的命,然后回家去了。巴利
Tatridaṃ vatthu – eko kira puriso bhātu jāyāya micchācāraṃ carati. Tassāpi itthiyā attano sāmikato soyeva piyataro ahosi. Sā tamāha – ‘‘imasmiṃ kāraṇe pākaṭe jāte mahatī garahā bhavissati, tava bhātikaṃ ghātehī’’ti. So ‘‘nassa, vasali, mā evaṃ puna avacā’’ti apasādesi. Sā tuṇhī hutvā katipāhaccayena puna kathesi, tassa cittaṃ dvajjhabhāvaṃ agamāsi. Tato tatiyavāraṃ kathito ‘‘kinti katvā okāsaṃ labhissāmī’’ti āha. Athassa sā upāyaṃ kathentī ‘‘tvaṃ mayā vuttameva karohi, asukaṭṭhāne mahākakudhasamīpe titthaṃ atthi, tattha tikhiṇaṃ daṇḍakavāsiṃ gahetvā tiṭṭhāhī’’ti. So tathā akāsi. Jeṭṭhabhātāpissa araññe kammaṃ katvā gharaṃ āgato. Sā tasmiṃ muducittā viya hutvā ‘‘ehi sāmi , sīse te olikhissāmī’’ti olikhantī ‘‘upakkiliṭṭhaṃ te sīsa’’nti āmalakapiṇḍaṃ datvā ‘‘gaccha asukaṭṭhāne sīsaṃ dhovitvā āgacchāhī’’ti pesesi. So tāya vuttatitthameva gantvā āmalakakakkena sīsaṃ makkhetvā udakaṃ oruyha onamitvā sīsaṃ dhovi. Atha naṃ itaro rukkhantarato nikkhamitvā khandhaṭṭhike paharitvā jīvitā voropetvā gehaṃ agamāsi.
那个人放不下对妻子的爱恋,就在同一户人家里投生为一只大壁虎。不管她是站着还是坐着,它都跑过去扑到她身上。于是她心想“这肯定就是他了”,就叫人把它杀了。他又因为对那女人的爱恋,在同一户人家里投生为一条狗。从刚会走路的时候起,就跟在她后面寸步不离。她去森林时,它也一起跟着去。人们看见后嘲笑说:“带狗的猎人出动了,它要去哪儿啊?”她又叫人把它杀了。巴利
Itaro bhariyāya sinehaṃ pariccajitumasakkonto tasmiṃyeva gehe mahādhammani hutvā nibbatti. So tassā ṭhitāyapi nisinnāyapi gantvā sarīre patati. Atha naṃ sā ‘‘soyeva ayaṃ bhavissatī’’ti ghātāpesi. So puna tassā sinehena tasmiṃyeva gehe kukkuro hutvā nibbatti. So padasā gamanakālato paṭṭhāya tassā pacchato pacchato carati. Araññaṃ gacchantiyāpi saddhiṃyeva gacchati. Taṃ disvā manussā ‘‘nikkhanto sunakhaluddako, kataraṭṭhānaṃ gamissatī’’ti uppaṇḍenti. Sā puna taṃ ghātāpesi.
他后来又在那同一户人家里投生为一头小牛,照样跟在她身后,她走到哪儿就跟到哪儿。那时人们看见了,又嘲笑说:“放牛的人出门了,牛群要去哪儿吃草呢?”她又在那个地方叫人把它杀了。他那时还是断不掉对她的爱恋,到第四次投生时,就直接投生在她的肚子里,并且记得前世的事。他依次看到自己在四次生命里都被她杀害,心想:“我竟然投生到这样一个冤家对头的肚子里!”从那时起,他就不让她用手碰自己。她要是碰他,他就又哭又闹。于是只有祖父来照顾他。后来他长大了,祖父对他说:“孩子,你为什么不让母亲用手碰你?她一碰你,你就大声哭闹。”他被祖父一问,就把事情全说了出来:“她不是我的母亲,她是我的仇人。”祖父听了,抱住他哭了一场,说:“走吧,孩子,我们还待在这种地方做什么!”于是祖父带着他离开,去了一座寺院出家。祖孙俩都住在那里,最后都证得了阿罗汉果。巴利
Sopi puna tasmiṃyeva gehe vacchako hutvā nibbatti. Tatheva tassā pacchato pacchato carati. Tadāpi naṃ manussā disvā ‘‘nikkhanto gopālako, kattha gāviyo carissantī’’ti uppaṇḍenti. Sā tasmimpi ṭhāne taṃ ghātāpesi. So tadāpi tassā upari sinehaṃ chindituṃ asakkonto catutthe vāre tassāyeva kucchiyaṃ jātissaro hutvā nibbatti. So paṭipāṭiyā catūsu attabhāvesu tāya ghātitabhāvaṃ disvā ‘‘evarūpāya nāma paccatthikāya kucchismiṃ nibbattosmī’’ti tato paṭṭhāya tassā hatthena attānaṃ phusituṃ na deti. Sace naṃ sā phusati, kandati rodati. Atha naṃ ayyakova paṭijaggati. Taṃ aparabhāge vuddhippattaṃ ayyako āha – ‘‘tāta, kasmā tvaṃ mātu hatthena attānaṃ phusituṃ na desi. Sacepi taṃ phusati, mahāsaddena rodasi kandasī’’ti. Ayyakena puṭṭho ‘‘na esā mayhaṃ mātā, paccāmittā esā’’ti taṃ pavattiṃ sabbaṃ ārocesi. So taṃ āliṅgitvā roditvā ‘‘ehi, tāta, kiṃ amhākaṃ īdise ṭhāne nivāsakicca’’nti taṃ ādāya nikkhamitvā ekaṃ vihāraṃ gantvā pabbajitvā ubhopi tattha vasantā arahattaṃ pāpuṇiṃsu.
“大过恶”是指,从世间谴责和果报谴责这两个方面来说,都构成大过恶。怎么理解呢?因为一个人被嗔恨控制之后,连母亲也会责怪,连父亲也会责怪,连兄弟姊妹等亲人也会责怪,连出家人也会责怪。他所到之处,人们都会严厉指责说:“这个人连父母都责怪,连兄弟姊妹等亲人也都责怪,连出家人也责怪!”这就是从世间谴责的角度说的“大过恶”。而从嗔恨的角度来看,因嗔恨造下五无间业的人,会在地狱里受烧煮之苦长达一劫。这就是从果报谴责的角度说的“大过恶”。“迅速离染”是指很快就离染。因为被嗔恨控制的人,即使责怪了父母、塔庙、菩提树、出家人等,之后也会说“请原谅我”,坦白自己的过失。随着他请求原谅、忏悔过失,那个业就恢复清净了。巴利
Mahāsāvajjoti lokavajjavasenapi vipākavajjavasenapīti dvīhipi kāraṇehi mahāsāvajjo. Kathaṃ? Dosena hi duṭṭho hutvā mātaripi aparajjhati, pitaripi bhātibhaginiādīsupi pabbajitesupi. So gatagataṭṭhānesu ‘‘ayaṃ puggalo mātāpitūsupi aparajjhati, bhātibhaginiādīsupi, pabbajitesupī’’ti mahatiṃ garahaṃ labhati. Evaṃ tāva lokavajjavasena mahāsāvajjo. Dosavasena pana katena ānantariyakammena kappaṃ niraye paccati. Evaṃ vipākavajjavasena mahāsāvajjo. Khippavirāgīti khippaṃ virajjati. Dosena hi duṭṭho mātāpitūsupi cetiyepi bodhimhipi pabbajitesupi aparajjhitvā ‘‘mayhaṃ khamathā’’ti. Accayaṃ deseti. Tassa saha khamāpanena taṃ kammaṃ pākatikameva hoti.
愚痴也同样因为两种原因而成为大过恶。被愚痴蒙蔽的人,即使没有冒犯父母、塔庙、菩提树乃至出家人,走到哪里都会被人指责。这就是从世间谴责的角度说它是大过恶。而由于愚痴所造的无间业,会让人在地狱里被烧煮整整一劫。这就是从果报谴责的角度说它是大过恶。所谓缓慢离染,就是离染非常慢。被愚痴蒙蔽的人所造的业,很难摆脱。就像熊皮一样,即使洗上一百遍也不会变白;同样,被愚痴蒙蔽的人所造的业,不会很快消解,只会非常缓慢地消解。这里其余的内容意思都很明白。巴利
Mohopi dvīheva kāraṇehi mahāsāvajjo. Mohena hi mūḷho hutvā mātāpitūsupi cetiyepi bodhimhipi pabbajitesupi aparajjhitvā gatagataṭṭhāne garahaṃ labhati. Evaṃ tāva lokavajjavasena mahāsāvajjo. Mohavasena pana katena ānantariyakammena kappaṃ niraye paccati. Evaṃ vipākavajjavasenapi mahāsāvajjo. Dandhavirāgīti saṇikaṃ virajjati. Mohena mūḷhena hi katakammaṃ saṇikaṃ muccati. Yathā hi acchacammaṃ satakkhattumpi dhoviyamānaṃ na paṇḍaraṃ hoti, evameva mohena mūḷhena katakammaṃ sīghaṃ na muccati, saṇikameva muccatīti. Sesamettha uttānamevāti.
第9经 不善根经的注释巴利
9. Akusalamūlasuttavaṇṇanā
70 70. 第九经中,“不善根”指的是不善的根;或者也可以理解为,它们既是不善的,又是根,所以叫“不善根”。再说,“比丘们,凡是贪”——也就是“比丘们,无论哪一种贪”——那贪也是“不善根”。或者,这里说的“那”是指向“不善根”,这个意思也说得通。按照这个方法,一切地方都可以这样类推。“造作”就是累积、聚集、堆成一堆。“以不存在的事让人受苦”就是:用虚假的、根本不存在的事,捏造对方完全没有的过失,借此让人生起痛苦。“以杀害等”则是为了说明以何种方式让人生起痛苦而说的。其中,“以财产损失”指财产的损失。“以驱逐”指以驱逐羯磨从村落或国土中驱逐出去。“我是强者”就是“我是有力量的人”。“需要力量”等则是指:我需要力量,或者我立足于力量,也这样说。巴利
70. Navame akusalamūlānīti akusalānaṃ mūlāni, akusalāni ca tāni mūlāni cāti vā akusalamūlāni. Yadapi, bhikkhave, lobhoti yopi, bhikkhave, lobho. Tadapiakusalamūlanti sopi akusalamūlaṃ. Akusalamūlaṃ vā sandhāya idha tampīti attho vaṭṭatiyeva. Etenupāyena sabbattha nayo netabbo. Abhisaṅkharotīti āyūhati sampiṇḍeti rāsiṃ karoti. Asatā dukkhaṃ uppādayatīti abhūtena avijjamānena yaṃkiñci tassa abhūtaṃ dosaṃ vatvā dukkhaṃ uppādeti. Vadhena vātiādi yenākārena dukkhaṃ uppādeti, taṃ dassetuṃ vuttaṃ. Tattha jāniyāti dhanajāniyā. Pabbājanāyāti gāmato vā raṭṭhato vā pabbājanīyakammena . Balavamhīti ahamasmi balavā. Balattho itipīti balena me attho itipi, bale vā ṭhitomhītipi vadati.
说“非时语”,就是不在合适的时候说,而在不合适的时候说。说“不实语”,就是不说真实的事,而说不真实的事。说“无义语”,就是不说有意义的话,而说没有意义的话。说“非法语”,就是不说符合法的话,而说违背法的话。说“非律语”,就是不说符合律的话,而说违背律的话。巴利
Akālavādīti kālasmiṃ na vadati, akālasmiṃ vadati nāma. Abhūtavādīti bhūtaṃ na vadati , abhūtaṃ vadati nāma. Anatthavādīti atthaṃ na vadati, anatthaṃ vadati nāma. Adhammavādīti dhammaṃ na vadati, adhammaṃ vadati nāma. Avinayavādīti vinayaṃ na vadati, avinayaṃ vadati nāma.
他们就这样被毁掉,因为这个人就是这样。他不为摆脱它而付出努力,意思是:为了摆脱那虚妄不实的东西,他不付出精进。因此,这个也是不真实的,也就是说,由于这个原因,它也是不真实的。另一个则是它的同义词。巴利
Tathā hāyanti tathā hi ayaṃ. Na ātappaṃ karoti tassa nibbeṭhanāyāti tassa abhūtassa nibbeṭhanatthāya vīriyaṃ na karoti. Itipetaṃ atacchanti imināpi kāraṇena etaṃ atacchaṃ. Itaraṃ tasseva vevacanaṃ.
应当期待恶趣:意思是地狱等恶趣是应当希求的,那是他必定会经历的,他必将投生到那里。被摧毁:即从上方被击垮。被遍缠:即从四周被缠绕。遭遇非理:即遭遇衰损。遭遇不幸:即遭遇毁灭。夏季时,蔓草荚果成熟破裂,种子迸射出来,落在榕树等树的树根处。如果某棵树的树根三面各落下一粒种子,雨季大雨降下时,三粒种子便长出三株嫩芽,攀附上那棵树。从那时起,树神就无法以自己原本的状态安住了。那些嫩芽渐渐长大,变成藤蔓,爬上那棵树,把大大小小的枝条全都缠在一起,从上方把整棵树覆盖住。那棵树被蔓藤缠住,被大片茂密的蔓叶遮蔽,每逢下雨或刮风,就到处断裂,最后只剩下一个残桩。这段话就是针对这种情况说的。巴利
Duggati pāṭikaṅkhāti nirayādikā duggati icchitabbā, sā assa avassabhāvinī, tatthānena nibbattitabbanti attho. Uddhastoti upari dhaṃsito. Pariyonaddhoti samantā onaddho. Anayaṃ āpajjatīti avuḍḍhiṃ āpajjati. Byasanaṃāpajjatīti vināsaṃ āpajjati. Gimhakālasmiñhi māluvāsipāṭikāya phalitāya bījāni uppatitvā vaṭarukkhādīnaṃ mūle patanti. Tattha yassa rukkhassa mūle tīsu disāsu tīṇi bījāni patitāni honti, tasmiṃ rukkhe pāvussakena meghena abhivaṭṭhe tīhi bījehi tayo aṅkurā uṭṭhahitvā taṃ rukkhaṃ allīyanti. Tato paṭṭhāya rukkhadevatāyo sakabhāvena saṇṭhātuṃ na sakkonti. Tepi aṅkurā vaḍḍhamānā latābhāvaṃ āpajjitvā taṃ rukkhaṃ abhiruhitvā sabbaviṭapasākhāpasākhā saṃsibbitvā taṃ rukkhaṃ upari pariyonandhanti. So māluvālatāhi saṃsibbito ghanehi mahantehi māluvāpattehi sañchanno deve vā vassante vāte vā vāyante tattha tattha palujjitvā khāṇumattameva avasissati. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ.
同样地,“正是如此”在这里指的是比喻的对应关系:应当把这位众生看作娑罗树等树中的某一棵树;三条蔓藤好比三种不善根;藤蔓还没碰到树枝、只是笔直地攀上树干的那段时间,好比贪等烦恼还没到达根门的时候;顺着枝条蔓延的时候,好比依着根门活动的时候;被完全缠裹的时候,好比被贪等彻底覆盖的时候;细枝折断的时候,好比因已到达根门的烦恼而犯下小小戒的时候;大枝折断的时候,好比犯下粗重戒的时候;顺着藤蔓流下的水浸透树根、树倒在地上的时候,应当看作依次犯下四条波罗夷、投生到四种恶趣的时候。巴利
Evameva khoti ettha pana idaṃ opammasaṃsandanaṃ – sālādīsu aññatararukkho viya hi ayaṃ satto daṭṭhabbo, tisso māluvālatā viya tīṇi akusalamūlāni, yāva rukkhasākhā asampattā, tāva tāsaṃ latānaṃ ujukaṃ rukkhārohanaṃ viya lobhādīnaṃ dvāraṃ asampattakālo, sākhānusārena gamanakālo viya dvāravasena gamanakālo, pariyonaddhakālo viya lobhādīhi pariyuṭṭhitakālo, khuddakasākhānaṃ palujjanakālo viya dvārappattānaṃ kilesānaṃ vasena khuddānukhuddakā āpattiyo āpannakālo, mahāsākhānaṃ palujjanakālo viya garukāpattiṃ āpannakālo, latānusārena otiṇṇena udakena mūlesu tintesu rukkhassa bhūmiyaṃ patanakālo viya kamena cattāri pārājikāni āpajjitvā catūsu apāyesu nibbattanakālo daṭṭhabbo.
白分,应该按照前面所说的相反方式来理解。这里,“正是如此”是指这样的比喻对应关系:应当把某个众生看作沙罗等树中的某一棵树;三条蔓藤好比三种不善根;为了让这些蔓藤不再生长而前来的人,好比修行者;锄头好比慧,装锄头的篮子好比信;小铲子好比观慧;用小铲子切断根,好比以观智切断无明之根的时候;一节一节地切断,好比按五蕴来观照的时候;劈开的时候,好比以道智彻底断除烦恼的时候;磨成粉末的时候,好比五蕴仍然存在的时候;被大风吹散而不再生起的时候,应当理解为:所执取的五蕴以不再结生的方式灭尽后,再于来世取结生的时候。这部经里讲说了轮回与还灭。巴利
Sukkapakkho vuttavipallāsena veditabbo. Evameva khoti ettha pana idaṃ opammasaṃsandanaṃ – sālādīsu aññatararukkho viya ayaṃ satto daṭṭhabbo, tisso māluvālatā viya tīṇi akusalamūlāni, tāsaṃ appavattiṃ kātuṃ āgatapuriso viya yogāvacaro, kuddālo viya paññā, kuddālapiṭakaṃ viya saddhāpiṭakaṃ, palikhananakhaṇitti viya vipassanāpaññā, khaṇittiyā mūlacchedanaṃ viya vipassanāñāṇena avijjāmūlassa chindanakālo, khaṇḍākhaṇḍikaṃ chindanakālo viya khandhavasena diṭṭhakālo, phālanakālo viya maggañāṇena kilesānaṃ samugghātitakālo, masikaraṇakālo viya dharamānakapañcakkhandhakālo, mahāvāte opuṇitvā appavattanakālo viya upādinnakakkhandhānaṃ appaṭisandhikanirodhena nirujjhitvā punabbhave paṭisandhiaggahaṇakālo daṭṭhabboti. Imasmiṃ sutte vaṭṭavivaṭṭaṃ kathitaṃ.
第10章 布萨经的注释巴利
10. Uposathasuttavaṇṇanā
71 71. 第十项,“在那个布萨日”:意思是在那个布萨日,也就是那一天举行布萨;这里说的是十五日布萨的那一天。“他走上前去”:他决意受持布萨支之后,手里拿着香、花等物走上前去。“来吧”:这是一个表示决断的词。“日间”:白天的日间,就是正午;意思是当这正午时分到来的时候。“你到底从哪里来”:这是在问“你在做什么,到处走动?”“牧牛人布萨”:就是和牧牛人一起住的布萨。“尼干陀布萨”:就是尼干陀们所住的布萨。“圣布萨”:就是圣者们所住的布萨。“譬如,毗舍佉”:就像这样,毗舍佉。“傍晚时分把牛交还给主人”:因为牧牛人按日薪,或者按五天、十天、半月、一月、六个月、一年等期限,领了牛来守护。这里说的是按日薪守护牛的情形——交还,就是交代清楚,说“这些牛是你们的”,然后交给主人。“他这样思量”:回到自己家里,吃完饭,躺在床上的时候,就这样观察。“与贪俱行”:与渴爱相应。“毗舍佉,像这样就是牧牛人布萨”:这其实只是圣布萨,但因为思惟不清净,所以被放在牧牛人布萨的位置上。“没有大果”:从异熟果来说,不是大果。“没有大利益”:从异熟的利益来说,不是大利益。“没有大光辉”:从异熟的光辉来说,不是大光辉。“没有大遍满”:因为异熟的遍满不大,所以不是大遍满。巴利
71. Dasame tadahuposatheti tasmiṃ ahu uposathe taṃ divasaṃ uposathe, pannarasikauposathadivaseti vuttaṃ hoti. Upasaṅkamīti uposathaṅgāni adhiṭṭhāya gandhamālādihatthā upasaṅkami. Handāti vavassaggatthe nipāto. Divā divassāti divasassa divā nāma majjhanho, imasmiṃ ṭhite majjhanhike kāleti attho. Kuto nu tvaṃ āgacchasīti kiṃ karontī vicarasīti pucchati. Gopālakuposathoti gopālakehi saddhiṃ upavasanauposatho. Nigaṇṭhuposathoti nigaṇṭhānaṃ upavasanauposatho. Ariyuposathoti ariyānaṃ upavasanauposatho. Seyyathāpi visākheti yathā nāma, visākhe. Sāyanhasamayesāmikānaṃ gāvo niyyātetvāti gopālakā hi devasikavetanena vā pañcāhadasāhaaddhamāsamāsachamāsasaṃvaccharaparicchedena vā gāvo gahetvā rakkhanti. Idha pana devasikavetanena rakkhantaṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ – niyyātetvāti paṭicchāpetvā ‘‘etā vo gāvo’’ti datvā. Itipaṭisañcikkhatīti attano gehaṃ gantvā bhuñjitvā mañce nipanno evaṃ paccavekkhati. Abhijjhāsahagatenāti taṇhāya sampayuttena. Evaṃ kho, visākhe, gopālakuposatho hotīti ariyuposathova ayaṃ, aparisuddhavitakkatāya pana gopālakauposathaṭṭhāne ṭhito. Na mahapphaloti vipākaphalena na mahapphalo. Na mahānisaṃsoti vipākānisaṃsena na mahānisaṃso. Na mahājutikoti vipākobhāsena na mahāobhāso. Na mahāvipphāroti vipākavipphārassa amahantatāya na mahāvipphāro.
“沙门类”就是指沙门本身。“远至百由旬”是说超过一百由旬,到那更远的地方。“在那些地方放下杖”是说:对那些住在一百由旬以外地方的众生,放下杖,成为已放下杖的人。“我不在任何地方对任何人有所系属”:我在任何地方,对任何别人的系属都不存在。所谓“系属”,就是障碍;这话的意思是说“我不成为障碍”。“也不在任何地方有我所有的系属”:我无论在什么地方,无论在内还是在外,对任何一件资具都没有系属,没有障碍,我是已断除障碍的人。“受用物”:指床、椅、粥、饭等。“他受用未给予的东西”:第二天,他无论是躺在床上、坐在椅子上、喝粥还是吃饭,所享用的那些东西全都是未经给予的。“没有大果报”:就是没有果报。这里字面上只说了部分,含义上则是完全否定。因为这样受持布萨,连一点点可意、可爱、令人满意的果报都没有。所以应当理解为完全没有果报。剩下的句子也应当按这个道理来理解。巴利
Samaṇajātikāti samaṇāyeva. Paraṃ yojanasatanti yojanasataṃ atikkamitvā tato paraṃ. Tesu daṇḍaṃ nikkhipāhīti tesu yojanasatato parabhāgesu ṭhitesu sattesu daṇḍaṃ nikkhipa, nikkhittadaṇḍo hohi. Nāhaṃ kvacani kassaci kiñcanatasminti ahaṃ katthaci kassaci parassa kiñcanatasmiṃ na homi. Kiñcanaṃ vuccati palibodho, palibodho na homīti vuttaṃ hoti. Na ca mama kvacani katthaci kiñcanatatthīti mamāpi kvacani anto vā bahiddhā vā katthaci ekaparikkhārepi kiñcanatā natthi, palibodho natthi, chinnapalibodhohamasmīti vuttaṃ hoti. Bhogeti mañcapīṭhayāgubhattādayo. Adinnaṃyeva paribhuñjatīti punadivase mañce nipajjantopi pīṭhe nisīdantopi yāguṃ pivantopi bhattaṃ bhuñjantopi te bhoge adinneyeva paribhuñjati. Na mahapphaloti nipphalo. Byañjanameva hi ettha sāvasesaṃ, attho pana niravaseso. Evaṃ upavutthassa hi uposathassa appamattakampi vipākaphalaṃ iṭṭhaṃ kantaṃ manāpaṃ nāma natthi. Tasmā nipphalotveva veditabbo. Sesapadesupi eseva nayo.
“被染污的心”这句话,为什么这么说呢?因为已经指出:以染污的心受持布萨,不会有大果报;因此也就认可了,以清净的心受持布萨,会有大果报。所以,为了说明能让心清净的业处,也就是净心的业处,才说了这句话。其中,“以精勤”是指靠个人的努力,或者是指方法。“随念如来”是指以八种事由随念如来的功德。在这里,“彼世尊是”这一句,是说彼世尊以这些戒、以这些定,统摄了一切世间与出世间的佛陀功德。而用“阿拉汉”等词,则是单独指出了各项个别的功德。“随念如来者,心得净信”:当人随念世间与出世间的如来功德时,心中生起的,就是清净的净信。巴利
Upakkiliṭṭhassa cittassāti idaṃ kasmā āha? Saṃkiliṭṭhena hi cittena upavuttho uposatho na mahapphalo hotīti dassitattā visuddhena cittena upavutthassa mahapphalatā anuññātā hoti. Tasmā yena kammaṭṭhānena cittaṃ visujjhati, taṃ cittavisodhanakammaṭṭhānaṃ dassetuṃ idamāha . Tattha upakkamenāti paccattapurisakārena, upāyena vā. Tathāgataṃ anussaratīti aṭṭhahi kāraṇehi tathāgataguṇe anussarati. Ettha hi itipi so bhagavāti so bhagavā itipi sīlena, itipi samādhināti sabbe lokiyalokuttarā buddhaguṇā saṅgahitā. Arahantiādīhi pāṭiyekkaguṇāva niddiṭṭhā. Tathāgataṃ anussarato cittaṃ pasīdatīti lokiyalokuttare tathāgataguṇe anussarantassa cittuppādo pasanno hoti.
“心的污垢”就是五种盖。“Kakka”是指余甘子泥。“相应的努力”是指用余甘子泥涂抹、揉擦、清洗等与之相应的努力。“变得清净”就是成就洁净的状态。因为,头脏的时候,即使打扮好去参加节庆,也不好看;头干净的时候,打扮好去参加节庆,就好看。同样,以染污的心决意受持布萨支而住于布萨,布萨不会有大果报;以清净的心决意受持布萨支而住于布萨,布萨就会有大果报。这段话就是表达这个意思。“住于梵布萨”:这里“梵”是指正自觉者,因为随念他的功德,这个布萨就叫“梵布萨”,也就是住于这个布萨。“与梵共住”就是与正自觉者共住。“缘于梵”就是缘于正自觉者。巴利
Cittassa upakkilesāti pañca nīvaraṇā. Kakkanti āmalakakakkaṃ. Tajjaṃ vāyāmanti tajjātikaṃ tadanucchavikaṃ kakkena makkhanaghaṃsanadhovanavāyāmaṃ. Pariyodapanā hotīti suddhabhāvakaraṇaṃ hoti. Kiliṭṭhasmiṃ hi sīse pasādhanaṃ pasādhetvā nakkhattaṃ kīḷamāno na sobhati, parisuddhe pana tasmiṃ pasādhanaṃ pasādhetvā nakkhattaṃ kīḷamāno sobhati, evameva kiliṭṭhacittena uposathaṅgāni adhiṭṭhāya uposatho upavuttho na mahapphalo hoti, parisuddhena pana cittena uposathaṅgāni adhiṭṭhāya upavuttho uposatho mahapphalo hotīti adhippāyena evamāha. Brahmuposathaṃ upavasatīti brahmā vuccati sammāsambuddho, tassa guṇānussaraṇavasena ayaṃ uposatho brahmuposatho nāma, taṃ upavasati. Brahmunā saddhiṃ saṃvasatīti sammāsambuddhena saddhiṃ saṃvasati. Brahmañcassaārabbhāti sammāsambuddhaṃ ārabbha.
随念法:就是随念自己已经证得的出世间法。珠串:指一种用kuruvindaka石粉混合紫胶做成珠子、穿孔串线而成的串珠。人们从两端抓住这串珠子,在背上摩擦,就是针对这个而说缘于珠串。粉末:指沐浴用的粉。相应的努力:指研磨、揉擦、洗涤等与那件事相称的努力。法布萨:因为这是缘着自己所证得的九种出世间法而受持的布萨,所以这个布萨就叫作法布萨。在这里,也应依照成为清净这一句,按前面同样的方式理解。巴利
Dhammaṃ anussaratīti sahatantikaṃ lokuttaradhammaṃ anussarati. Sottinti kuruvindakasottiṃ. Kuruvindakapāsāṇacuṇṇena hi saddhiṃ lākhaṃ yojetvā maṇike katvā vijjhitvā suttena āvuṇitvā taṃ maṇi kalāpapantiṃ ubhato gahetvā piṭṭhiṃ ghaṃsenti, taṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘sottiñca paṭiccā’’ti. Cuṇṇanti nhānīyacuṇṇaṃ. Tajjaṃ vāyāmanti ubbaṭṭanaghaṃsanadhovanādikaṃ tadanurūpavāyāmaṃ. Dhammuposathanti sahatantikaṃ navalokuttaradhammaṃ ārabbha upavutthattā ayaṃ uposatho ‘‘dhammuposatho’’ti vutto. Idhāpi pariyodapanāti pade ṭhatvā purimanayeneva yojanā kātabbā.
“随念僧”是指随念八种圣者的功德。“缘于热度”是指经过两三次加热后所取的热度。“Usañca”也是一种异读,意思相同。“Khāra”是指灰。“牛粪”是指牛尿或山羊粪。“清净”在这里也应当依照前面同样的方式加以贯通理解。“僧布萨”:因为这是缘于八种圣者的功德而受持的布萨,所以这个布萨被称为“僧布萨”。巴利
Saṅghaṃ anussaratīti aṭṭhannaṃ ariyapuggalānaṃ guṇe anussarati. Usmañca paṭiccāti dve tayo vāre gāhāpitaṃ usumaṃ paṭicca. Usañcātipi pāṭho, ayamevattho . Khāranti chārikaṃ. Gomayanti gomuttaṃ vā ajalaṇḍikā vā. Pariyodapanāti idhāpi purimanayeneva yojanā kātabbā. Saṅghuposathanti aṭṭhannaṃ ariyapuggalānaṃ guṇe ārabbha upavutthattā ayaṃ uposatho ‘‘saṅghuposatho’’ti vutto.
所谓“戒”,在家人就是在家人应守的戒,出家人就是出家人应守的戒。“不毁坏”等词的含义,在《清净道论》里已经详细解释过了。“马尾刮具”是指用马尾或马盖纤维等做成的刮擦用具。“相应的努力”是指:先用油浸湿,等知道污垢已经软化,再撒上灰,然后用马尾刮具去摩擦的努力。这里应当依“成为清净”这句话来这样理解:比如在脏污的镜子里,即使打扮装饰过的身影映照出来也不好看,在清净的镜子里就好看;同样,以染污的心来持布萨不会有大果报,以清净的心来持则会有大果报。“戒布萨”是指随念自己的戒而持的布萨,就叫戒布萨。“与戒一起”是指与自己的五戒、十戒一起。“缘于戒”是指缘于五戒和十戒。巴利
Sīlānīti gahaṭṭho gahaṭṭhasīlāni, pabbajito pabbajitasīlāni. Akhaṇḍānītiādīnaṃ attho visuddhimagge (visuddhi. 1.21) vitthāritova. Vālaṇḍupakanti assavālehi vā makacivālādīhi vā kataṃ aṇḍupakaṃ. Tajjaṃvāyāmanti telena temetvā malassa tintabhāvaṃ ñatvā chārikaṃ pakkhipitvā vālaṇḍupakena ghaṃsanavāyāmo. Idha pariyodapanāti pade ṭhatvā evaṃ yojanā kātabbā kiliṭṭhasmiñhi ādāse maṇḍitapasādhitopi attabhāvo olokiyamāno na sobhati, parisuddhe sobhati. Evameva kiliṭṭhena cittena upavuttho uposatho na mahapphalo hoti, parisuddhena pana mahapphalo hotīti. Sīluposathanti attano sīlānussaraṇavasena upavuttho uposatho sīluposatho nāma. Sīlena saddhinti attano pañcasīladasasīlena saddhiṃ. Sīlañcassa ārabbhāti pañcasīlaṃ dasasīlañca ārabbha.
随念天神:把天神放在眼前作证的位置,然后随念自己信等功德。坩埚就是熔炉。盐就是盐土。赭石就是赭石粉。吹管和夹钳就是吹气的管子和翻转用的钳子。相应的努力就是放进熔炉、鼓风、翻转等合适的努力。这里,在成为清净这句上,应当这样理解其关联:戴着由污秽黄金做成的装饰品去参加星宿节庆的人并不好看,戴着由纯净黄金做成的装饰品才好看。同样,心污秽的人守布萨没有大果报,心清净的人才有大果报。天布萨:把天神放在眼前作证的位置,随念自己的功德而守的布萨,就叫天布萨。其余在佛随念等业处中应当说的内容,都已经在清净道论里说过了。巴利
Devatā anussaratīti devatā sakkhiṭṭhāne ṭhapetvā attano saddhādiguṇe anussarati. Ukkanti uddhanaṃ. Loṇanti loṇamattikā. Gerukanti gerukacuṇṇaṃ. Nāḷikasaṇḍāsanti dhamananāḷikañceva parivattanasaṇḍāsañca. Tajjaṃ vāyāmanti uddhane pakkhipanadhamanaparivattanādikaṃ anurūpaṃ vāyāmaṃ. Idha pariyodapanāti pade ṭhatvā evaṃ yojanā veditabbā – saṃkiliṭṭhasuvaṇṇamayena hi pasādhanabhaṇḍena pasādhitā nakkhattaṃ kīḷamānā na sobhanti, parisuddhasuvaṇṇamayena sobhanti. Evameva saṃkiliṭṭhacittassa uposatho na mahapphalo hoti, parisuddhacittassa mahapphalo. Devatuposathanti devatā sakkhiṭṭhāne ṭhapetvā attano guṇe anussarantena upavutthauposatho devatuposatho nāma. Sesaṃ imesu buddhānussatiādīsu kammaṭṭhānesu yaṃ vattabbaṃ siyā, taṃ sabbaṃ visuddhimagge (visuddhi. 1.123 ādayo) vuttameva.
杀生,就是杀害有生命的东西。断除,就是舍弃了那被称为杀生思的恶戒。已远离,就是从舍弃的那一刻起,就已经远离、脱离了那种恶戒。放下杖、放下刀,意思是:不再为了伤害他人而拿起杖或刀,所以就是已经放下了杖、已经放下了刀。这里要知道,除了杖以外,其余一切能伤害众生的器具,因为都有加害众生的性质,都应归入“刀”的范围。至于比丘拿着木杖、齿木刷或剪刀等东西走动,那并不是为了伤害他人,所以仍然算在“放下杖、放下刀”之列。有惭,就是具备以厌离罪恶为特征的惭。有慈悲心,就是安住在悲愍,即慈心之中。为利益一切有命类而哀愍,就是以利益对一切有情起哀愍;也就是说,因为具备这种悲心,内心只愿一切有命类得到利益。我今日,就是我今天。以此支分,就是以此功德支分。我随学阿拉汉,就像跟在后面走的人随着前面走的人走,这叫随行;同样,我跟着阿拉汉们先前所做的这一功德去做,就是随学那些阿拉汉。我的布萨也将得以圆满,意思是:这样去做,我就既随学了阿拉汉,也圆满了布萨。巴利
Pāṇātipātanti pāṇavadhaṃ. Pahāyāti taṃ pāṇātipātacetanāsaṅkhātaṃ dussīlyaṃ pajahitvā. Paṭiviratāti pahīnakālato paṭṭhāya tato dussīlyato oratā viratāva. Nihitadaṇḍā nihitasatthāti parūpaghātatthāya daṇḍaṃ vā satthaṃ vā ādāya avattanato nikkhittadaṇḍā ceva nikkhittasatthā cāti attho. Ettha ca ṭhapetvā daṇḍaṃ sabbampi avasesaṃ upakaraṇaṃ sattānaṃ vihiṃsanabhāvato satthanti veditabbaṃ. Yaṃ pana bhikkhū kattaradaṇḍaṃ vā dantakaṭṭhavāsiṃ vā pipphalakaṃ vā gahetvā vicaranti, na taṃ parūpaghātatthāya. Tasmā nihitadaṇḍā nihitasatthātveva saṅkhaṃ gacchanti. Lajjīti pāpajigucchanalakkhaṇāya lajjāya samannāgatā. Dayāpannāti dayaṃ mettacittataṃ āpannā. Sabbapāṇabhūtahitānukampīti sabbe pāṇabhūte hitena anukampakā, tāya eva dayāpannatāya sabbesaṃ pāṇabhūtānaṃ hitacittakāti attho. Ahampajjāti ahampi ajja. Imināpi aṅgenāti imināpi guṇaṅgena. Arahataṃ anukaromīti yathā purato gacchantaṃ pacchato gacchanto anugacchati nāma, evaṃ ahampi arahantehi paṭhamaṃ kataṃ imaṃ guṇaṃ pacchā karonto tesaṃ arahantānaṃ anukaromi. Uposatho ca me upavuttho bhavissatīti evaṃ karontena mayā arahatañca anukataṃ bhavissati, uposatho ca upavuttho bhavissati.
不与取,是指拿取没有给与、仍属于他人所执持的东西,意思就是偷盗、窃取。只取用已经给与的东西,就是取所施之物者。即使只是心里,也只期待已经给与的东西,就是期待所施之物者。盗,就是 thena,不是以偷盗,而是以不偷盗。正因为不偷盗,才是清净的。所谓自身,是指以自身,成为不偷盗、清净的自身而安住。巴利
Adinnādānanti adinnassa parapariggahitassa ādānaṃ, theyyaṃ corikanti attho. Dinnameva ādiyantīti dinnādāyī. Cittenapi dinnameva paṭikaṅkhantīti dinnapāṭikaṅkhī. Thenetīti theno, na thenena athenena. Athenattāyeva sucibhūtena. Attanāti attabhāvena, athenaṃ sucibhūtaṃ attabhāvaṃ katvā viharantīti vuttaṃ hoti.
非梵行,就是非最胜行。行梵者,就是行最胜的梵行。远离行者,就是远离非梵行。淫欲,是依贪爱缠缚之力而同类众生共同从事,因此那些被称为淫欲的非正法,是依共许之名而实行的。村邑法,就是村落居民的法。巴利
Abrahmacariyanti aseṭṭhacariyaṃ. Brahmaṃ seṭṭhaṃ ācāraṃ carantīti brahmacārī. Ārācārīti abrahmacariyato dūrācārī. Methunāti rāgapariyuṭṭhānavasena sadisattā methunakāti laddhavohārehi paṭisevitabbato methunoti saṅkhaṃ gatā asaddhammā. Gāmadhammāti gāmavāsīnaṃ dhammā.
妄语是指虚假的话、空洞无意义的话。说真实语的人,就是真实语者。以真实连接真实、以真实与真实相接,就是真实相连者,意思是不在中间插进妄语。因为有的人有时候说妄语,有时候说真话,他的真话被妄语隔断,所以真话就不能和真话接上,因此他不是真实相连者。但这些人不是那样,即使为了活命也不说妄语,只用真实连接真实,所以是真实相连者。坚定是指稳固,意思是话语站得住。有一种人,像被姜黄染过一样不稳固,像插在谷壳堆里的木桩,像放在马背上的葫芦,说话站不住。另一种人,像石上刻字,像因陀罗柱,即使有人拿剑砍他的头,他也不说两种话,这叫作坚定者。可信是指值得信赖,意思是值得相信。有一种人不可信,别人说这是谁说的,是某某说的,他就会落得被人说不要相信那个人的话。另一种人可信,别人说这是谁说的,是某某说的,他就会落得被人说如果是他说的,这就是标准,现在没有什么可否定的,事情就是这样。这叫作可信者。不欺诳世间,意思是因为这样的说真实语,不欺诳世间。巴利
Musāvādāti alikavacanā tucchavacanā. Saccaṃ vadantīti saccavādī. Saccena saccaṃ saṃdahanti ghaṭṭentīti saccasandhā, na antarantarā musā vadantīti attho . Yo hi puriso kadāci musāvādaṃ vadati, kadāci saccaṃ. Tassa musāvādena antaritattā saccaṃ saccena na ghaṭīyati. Tasmā na so saccasandho. Ime pana na tādisā, jīvitahetupi musā avatvā saccena saccaṃ saṃdahantiyevāti saccasandhā. Thetāti thirā, ṭhitakathāti attho. Eko puggalo haliddirāgo viya thusarāsimhi nikhātakhāṇu viya assapiṭṭhe ṭhapitakumbhaṇḍamiva ca na ṭhitakatho hoti. Eko pāsāṇalekhā viya indakhīlo viya ca ṭhitakatho hoti, asinā sīsaṃ chindantepi dve kathā na katheti. Ayaṃ vuccati theto. Paccayikāti pattiyāyitabbakā, saddhāyikāti attho. Ekacco hi puggalo na paccayiko hoti, ‘‘idaṃ kena vuttaṃ, asukena nāmā’’ti vutte ‘‘mā tassa vacanaṃ saddahathā’’ti vattabbataṃ āpajjati. Eko paccayiko hoti, ‘‘idaṃ kena vuttaṃ, asukenā’’ti vutte ‘‘yadi tena vuttaṃ, idameva pamāṇaṃ, idāni paṭikkhipitabbaṃ natthi, evamevaṃ ida’’nti vattabbataṃ āpajjati. Ayaṃ vuccati paccayiko. Avisaṃvādakālokassāti tāya saccavāditāya lokaṃ na visaṃvādentīti attho.
「谷酒、果酒、麻醉品放逸处」:是指对谷酒、果酒、麻醉品生起饮用的思,这种思就是导致放逸的原因。「日中一食者」:饮食有两种——早食和晚食。其中,早食限定在正午之前,晚食则在正午之后、天亮之前。因此,即使在正午之前吃十次,仍然属于日中一食者,就是针对这一点而说「日中一食者」。「夜食」即夜间的食物,因为夜间停止进食,所以是「夜止息者」。因为已经远离夜食,所以是「离夜食者」。过了正午之后,直到日落期间的食物,叫做「非时食」,因为远离了非时食,所以是「离非时食者」。巴利
Surāmerayamajjapamādaṭṭhānanti surāmerayamajjānaṃ pānacetanāsaṅkhātaṃ pamādakāraṇaṃ. Ekabhattikāti pātarāsabhattaṃ sāyamāsabhattanti dve bhattāni. Tesu pātarāsabhattaṃ antomajjhanhikena paricchinnaṃ, itaraṃ majjhanhikato uddhaṃ antoaruṇena. Tasmā antomajjhanhike dasakkhattuṃ bhuñjamānāpi ekabhattikāva honti. Taṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘ekabhattikā’’ti. Rattibhojanaṃ ratti, tato uparatāti rattūparatā. Atikkante majjhanhike yāva sūriyatthaṅgamanā bhojanaṃ vikālabhojanaṃ nāma, tato viratattā viratā vikālabhojanā.
跳舞、唱歌、奏乐、观看扭曲的表演:由于违背教法,是扭曲、障碍性的观看,所以叫“观看扭曲的表演”。自己跳舞、让别人跳舞,还有唱歌、奏乐,乃至孔雀舞之类的表演,观看这些构成障碍的表演,就是“跳舞、唱歌、奏乐、观看扭曲的表演”。因为无论自己发起歌舞等表演,还是让别人发起,或者观看已经安排好的表演,对比丘和比丘尼来说都不允许。巴利
Sāsanassa ananulomattā visūkaṃ paṭāṇibhūtaṃ dassananti visūkadassanaṃ, attanā naccananaccāpanādivasena naccañca gītañca vāditañca, antamaso mayūranaccanādivasenāpi pavattānaṃ naccādīnaṃ visūkabhūtaṃ dassanañcāti naccagītavāditavisūkadassanaṃ. Naccādīni hi attanā payojetuṃ vā parehi payojāpetuṃ vā payuttāni passituṃ vā neva bhikkhūnaṃ, na bhikkhunīnaṃ vaṭṭanti.
在花鬘等条目中,“花鬘”指任何一种花。“香”指任何一种香料。“涂香”指能让肤色变美的化妆品。其中,佩戴叫“持”,把不足的地方补满叫“装饰”,因为香和因为肤色而享用叫“严饰”。“处”叫作原因。因此,出于不善的思,而做这些戴花鬘等行为,从中远离,就是这里的意思。“高床”指超过尺寸的床,“大床”指不合法的敷具,从中远离,就是这里的意思。巴利
Mālādīsu mālāti yaṃkiñci pupphaṃ. Gandhanti yaṃkiñci gandhajātaṃ. Vilepananti chavirāgakaraṇaṃ. Tattha piḷandhanto dhāreti nāma, ūnaṭṭhānaṃ pūrento maṇḍeti nāma, gandhavasena chavirāgavasena ca sādiyanto vibhūseti nāma. Ṭhānaṃ vuccati kāraṇaṃ, tasmā yāya dussīlyacetanāya tāni mālādhāraṇādīni mahājano karoti, tato paṭiviratāti attho. Uccāsayanaṃ vuccati pamāṇātikkantaṃ, mahāsayanaṃ akappiyattharaṇaṃ, tato paṭiviratāti attho.
“有多大果报”是说果报有多大。剩下的几个词也是同样的理解方式。“拥有大量红宝石等珍宝”是说:拥有大量被称为红宝石的珍宝,也就是把整个赡部洲的地面弄得像鼓面一样平整,再用齐腰高的七宝铺满,这就是它的意思。“自在主权”是指以主宰者的身份,或者自在本身就是主权;这里并不是说暴力行为也算自在主权。“当统治”是指统治这样的转轮王权。“盎伽”等是那些国土的名称。“不及十六分之一”是说:把一昼夜持守布萨的功德分成十六分,其一分也不及;一宿布萨之十六分之一的异熟果报,比那还要大得多,这就是它的意思。“微不足道”就是微少。巴利
Kīvamahapphaloti kittakaṃ mahapphalo. Sesapadesupi eseva nayo. Pahūtarattaratanānanti pahūtena rattasaṅkhātena ratanena samannāgatānaṃ, sakalajambudīpatalaṃ bheritalasadisaṃ katvā kaṭippamāṇehi sattahi ratanehi pūritānanti attho. Issariyādhipaccanti issarabhāvena vā issariyameva vā ādhipaccaṃ, na ettha sāhasikakammantipi issariyādhipaccaṃ. Rajjaṃ kāreyyāti evarūpaṃ cakkavattirajjaṃ kāreyya. Aṅgānantiādīni tesaṃ janapadānaṃ nāmāni. Kalaṃ nāgghati soḷasinti ekaṃ ahorattaṃ upavutthauposathe puññaṃ soḷasabhāge katvā tato ekaṃ bhāgañca na agghati. Ekarattuposathassa soḷasiyā kalāya yaṃ vipākaphalaṃ, taṃyeva tato bahutaraṃ hotīti attho. Kapaṇanti parittakaṃ.
“非梵行”是指不是最殊胜的修行。“夜里不应吃,不应非时吃”:意思是受持布萨的人,不应吃夜里的食物,也不应吃白天的非时食。“应睡在低床或地上的敷具上”:意思是应睡在如法的低矮床座上——床脚不超过一拳高,或者睡在撒过石灰等处理过的地面上,或者睡在铺了草、树叶、稻草等做成的敷具上,这就是这句话的意思。“这叫做八支布萨”:像这样不杀生等,如此受持的布萨,因为具备八个支分,所以称为八支。受持布萨的人,应该就在当天就安排好饮食等,心想“明天我要受持布萨,今天就应该做这些那些”。在布萨日清晨,应该在比丘或比丘尼面前,或者在通达十戒内容的近事男或近事女面前,出声受持布萨学处。如果不懂巴利文,就应该决意:“我决意受持佛陀所制定的布萨。”如果找不到人,自己也可以决意,但必须出声。受持布萨的人,不应处理妨碍他人的事务,不应把时间花在计算收入和支出上。如果在家里得到食物,应该像常受供养的比丘尼那样吃完,然后前往精舍听法,或者在三十八种所缘中取一种来作意。巴利
Abrahmacariyāti aseṭṭhacariyato. Rattiṃ na bhuñjeyya vikālabhojananti uposathaṃ upavasanto rattibhojanañca divāvikālabhojanañca na bhuñjeyya. Mañce chamāyaṃva sayetha santhateti muṭṭhihatthapādake kappiyamañce vā sudhādiparikammakatāya bhūmiyaṃ vā tiṇapaṇṇapalālādīni santharitvā kate santhate vā sayethāti attho. Etaṃ hi aṭṭhaṅgikamāhuposathanti evaṃ pāṇātipātādīni asamācarantena upavutthaṃ uposathaṃ aṭṭhahi aṅgehi samannāgatattā aṭṭhaṅgikanti vadanti. Taṃ pana upavasantena ‘‘sve uposathiko bhavissāmī’’ti ajjeva ‘‘idañca idañca kareyyāthā’’ti āhārādividhānaṃ vicāretabbaṃ. Uposathadivase pātova bhikkhussa vā bhikkhuniyā vā dasasīlalakkhaṇaññuno upāsakassa vā upāsikāya vā santike vācaṃ bhinditvā uposathaṅgāni samādātabbāni. Pāḷiṃ ajānantena pana ‘‘buddhapaññattaṃ uposathaṃ adhiṭṭhāmī’’ti adhiṭṭhātabbaṃ. Aññaṃ alabhantena attanāpi adhiṭṭhātabbaṃ, vacībhedo pana kātabboyeva . Uposathaṃ upavasantena parūparodhapaṭisaṃyuttā kammantā na vicāretabbā, āyavayagaṇanaṃ karontena na vītināmetabbaṃ, gehe pana āhāraṃ labhitvā niccabhattikabhikkhunā viya paribhuñjitvā vihāraṃ gantvā dhammo vā sotabbo, aṭṭhatiṃsāya ārammaṇesu aññataraṃ vā manasikātabbaṃ.
“善见”是指相貌美妙。“照亮”是指正在照亮。“遍行”是指四处游走。“凡所至”是指所到的任何地方。“行于空中”是指在空中飞行。“放光”是指闪耀、放出光明。“照曜诸方”是指在一切方都照耀。或者,“放光”是指从各方照亮各方。“照曜”是指正在照耀。说到“琉璃”,是为了显示它是天然宝石。因为具有一年生竹子颜色的琉璃,就叫作天然宝石。就是针对这个而这样说。“极妙的”是指所获得的。“牛角金”是因为形成的样子像牛角,所以这样命名的一种黄金。“金”是指山中出产的、生于山中的黄金。“生金”是指带有师子黄色的黄金。“哈咤迦金”是指蚂蚁搬出的黄金。“不能比及”是指不能达到。“月光”是在“主格”中表示“依主释”义,意思是“月之光”。 “持守布萨”是指受持而住于布萨。“乐报”是指乐果、乐受的果报。“生于天界之所”是指到达称为天界的地方,意思是:不被任何人所呵责,生于天界。这里其余中间没有说到的部分,应当依照已说的类推而了知。巴利
Sudassanāti sundaradassanā. Obhāsayanti obhāsayamānā. Anupariyantīti vicaranti. Yāvatāti yattakaṃ ṭhānaṃ. Antalikkhagāti ākāsaṅgamā. Pabhāsantīti jotanti pabhā muñcanti. Disāvirocanāti sabbadisāsu virocamānā. Atha vā pabhāsantīti disāhi disā obhāsanti. Virocanāti virocamānā. Veḷuriyanti maṇīti vatvāpi iminā jātimaṇibhāvaṃ dasseti. Ekavassikaveḷuvaṇṇañhi veḷuriyaṃ jātimaṇi nāma. Taṃ sandhāyevamāha. Bhaddakanti laddhakaṃ. Siṅgīsuvaṇṇanti gosiṅgasadisaṃ hutvā uppannattā evaṃ nāmakaṃ suvaṇṇaṃ. Kañcananti pabbateyyaṃ pabbate jātasuvaṇṇaṃ. Jātarūpanti satthuvaṇṇasuvaṇṇaṃ. Haṭakanti kipillikāhi nīhaṭasuvaṇṇaṃ. Nānubhavantīti na pāpuṇanti. Candappabhāti sāmiatthe paccattaṃ, candappabhāyāti attho. Upavassuposathanti upavasitvā uposathaṃ. Sukhudrayānīti sukhaphalāni sukhavedanīyāni. Saggamupenti ṭhānanti saggasaṅkhātaṃ ṭhānaṃ upagacchanti, kenaci aninditā hutvā devaloke uppajjantīti attho. Sesamettha yaṃ antarantarā na vuttaṃ, taṃ vuttānusāreneva veditabbanti.