愚人品注释
3. Bālavaggavaṇṇanā
22第二十二经第一项中,“不见罪为罪”是指:看不见自己的过失,不说“我犯了错,是我的过错”,被处以杖罚等惩罚后,不去请求原谅。“发露罪过者”是指:这样说了“是我的错”,被处以杖罚等惩罚后,去请求原谅的人。“不如法接受”是指:对方说“以后我再也不这样做了,请您原谅我”时,他不如法、不如实地接受这个罪过,也不说“从今以后你再也不要这样做了,我原谅你”。善巧的一方,按照与上面相反的方式理解即可。
22. Tatiyassa paṭhame accayaṃ accayato na passatīti ‘‘aparajjhitvā aparaddhaṃ mayā’’ti attano aparādhaṃ na passati, aparaddhaṃ mayāti vatvā daṇḍakammaṃ āharitvā na khamāpetīti attho. Accayaṃ desentassāti evaṃ vatvā daṇḍakammaṃ āharitvā khamāpentassa. Yathādhammaṃ nappaṭiggaṇhātīti ‘‘puna evaṃ na karissāmi, khamatha me’’ti vuccamāno accayaṃ imaṃ yathādhammaṃ yathāsabhāvaṃ na paṭiggaṇhāti. ‘‘Ito paṭṭhāya puna evarūpaṃ mā akāsi, khamāmi tuyha’’nti na vadati. Sukkapakkho vuttapaṭipakkhanayeneva veditabbo.
23第二项中,“诽谤”是指用不实的话压制对方、诬蔑对方。“内部的过失”是指落在内心当中的过失。确实,像善星那样说“沙门乔达摩没有什么过人法”之类的话,就是在诽谤如来。或者,有人凭着缺乏智慧的信,过分相信、一味仰慕,以“佛是超越一切世间的,他的头发等三十二个部分全都是出世间的”这种方式执取了错误的见解,以这种错误的执取来诽谤如来。第三项的意思容易了知。
23. Dutiye abbhācikkhantīti abhibhavitvā ācikkhanti, abhūtena vadanti. Dosantaroti antare patitadoso. Evarūpo hi ‘‘natthi samaṇassa gotamassa uttarimanussadhammo’’tiādīni vadanto sunakkhatto viya tathāgataṃ abbhācikkhati. Saddhovā duggahitenāti yo hi ñāṇavirahitāya saddhāya atisaddho hoti muddhappasanno, sopi ‘‘buddho nāma sabbalokuttaro, sabbe tassa kesādayo bāttiṃsa koṭṭhāsā lokuttarāyevā’’tiādinā nayena duggahitaṃ gaṇhitvā tathāgataṃ abbhācikkhati. Tatiyaṃ uttānatthamevāti.
25第二十五经第四项中,所谓“义需引导的经”,是指它的含义还需要进一步推导、引导出来,这样的经就是“义需引导的经”。所谓“显示此经是义已了明的经”,是说这个人宣称“这部经的含义已经直接显明了”。在这里,像“比丘们,有一种人”“比丘们,有两种人”“比丘们,有三种人”“比丘们,有四种人”这样的经文,就叫做义需引导的经。因为,虽然正自觉者说了“比丘们,有一种人”等等,但从究竟意义上来说,所谓“人”并不存在,所以这部经的含义还需要进一步引导出来。然而这个人因为自己的愚痴,却显示说“这部经是义已了明的经”。因为从究竟意义上说,如果“人”不存在,如来就不会说“比丘们,有一种人”等等。但正因为如来这样说了,他就抓住“从究竟意义上说人确实存在”这一点,把这部义需引导的经说成是义已了明的经。所谓“义已了明”,是指已经直接说明了“无常、苦、无我”,也就是说,这里的含义就是“无常本身就是苦,本身就是无我”。然而这个人因为自己的愚痴,反而执取“常是存在的”“乐是存在的”“我是存在的”,把这部义已了明的经说成“这部经是义需引导的经,我要把它的含义推导出来”,这就叫做把义已了明的经显示为义需引导的经。第五项内容浅显易懂。
25. Catutthe neyyatthaṃ suttantanti yassa attho netabbo, taṃ netabbatthaṃ suttantaṃ. Nītattho suttantoti dīpetīti kathitattho ayaṃ suttantoti vadati. Tattha ‘‘ekapuggalo, bhikkhave, dveme, bhikkhave, puggalā, tayome, bhikkhave, puggalā, cattārome, bhikkhave, puggalā’’ti evarūpo suttanto neyyattho nāma. Ettha hi kiñcāpi sammāsambuddhena ‘‘ekapuggalo, bhikkhave’’tiādi vuttaṃ, paramatthato pana puggalo nāma natthīti evamassa attho netabbova hoti. Ayaṃ pana attano bālatāya nītattho ayaṃ suttantoti dīpeti. Paramatthato hi puggale asati na tathāgato ‘‘ekapuggalo, bhikkhave’’tiādīni vadeyya. Yasmā pana tena vuttaṃ, tasmā paramatthato atthi puggaloti gaṇhanto taṃ neyyatthaṃ suttantaṃ nītattho suttantoti dīpeti. Nītatthanti aniccaṃ dukkhaṃ anattāti evaṃ kathitatthaṃ. Ettha hi aniccameva dukkhameva anattāyevāti attho. Ayaṃ pana attano bālatāya ‘‘neyyattho ayaṃ suttanto, atthamassa āharissāmī’’ti ‘‘niccaṃ nāma atthi, sukhaṃ nāma atthi, attā nāma atthī’’ti gaṇhanto nītatthaṃ suttantaṃ neyyattho suttantoti dīpeti nāma. Pañcamaṃ uttānatthamevāti.
27第二十七经第六项中,“恶业隐秘者”是指恶业。因为人们把恶业藏起来再做。即使不藏起来而做,恶业本身还是被称为“隐秘的”。“地狱”是指与地狱共处的那类蕴。在畜生道,也只能得到那类蕴。第七、第八两项意思很明白。
27. Chaṭṭhe paṭicchannakammantassāti pāpakammassa. Pāpaṃ hi paṭicchādetvā karonti. No cepi paṭicchādetvā karonti, pāpakammaṃ paṭicchannamevāti vuccati. Nirayoti sahokāsakā khandhā. Tiracchānayoniyaṃ khandhāva labbhanti. Sattamaṭṭhamāni uttānatthāneva.
30第九项中,受者就是接受者,意思是两个处所会接纳破戒的人。
30. Navame paṭiggāhāti paṭiggāhakā, dussīlaṃ puggalaṃ dve ṭhānāni paṭiggaṇhantīti attho.
31第三十一经第十项中,“义利”是指各种原因。“阿兰若与林野”就是阿兰若和林野。其中,虽然阿毗达摩中没有保留地说“走出村界之外,一切都是阿兰若”,但还是应当理解为:所说的“最后五百弓”那种能成就阿兰若行的坐卧处,才是这里所指的意思。“林野”是指越过村落、不在人们活动范围内的区域,那里不耕地、不播种。“偏远”是指处于边地、极为遥远。“现法乐住”是指世间与出世间的安住轻安。“悯念后来人”是指悲悯我之后的弟子们。
31. Dasame atthavaseti kāraṇāni. Araññavanapatthānīti araññāni ca vanapatthāni ca. Tattha kiñcāpi abhidhamme nippariyāyena ‘‘nikkhamitvā bahi indakhīlā, sabbametaṃ arañña’’nti (vibha. 529) vuttaṃ, tathāpi yaṃ taṃ ‘‘pañcadhanusatikaṃ pacchima’’nti (pārā. 654) āraññakaṅganipphādakaṃ senāsanaṃ vuttaṃ, tadeva adhippetanti veditabbaṃ. Vanapatthanti gāmantaṃ atikkamitvā manussānaṃ anupacāraṭṭhānaṃ, yattha na kasīyati na vapīyati. Pantānīti pariyantāni atidūrāni, diṭṭhadhammasukhavihāranti lokiyalokuttaraṃ phāsuvihāraṃ. Pacchimañca janataṃ anukampamānoti pacchime mama sāvake anukampanto.
32第三十二经第十一项中,属于明这一部分的就是属于明的范畴。止就是心一境性。观就是把握诸行的智慧。成就什么意义,是指达成、完成、圆满什么样的利益。心被修习,是指道心被修习、被培育、被增长。凡有贪,它就被断除,是说凡以染着为特性的贪,它就被断除。因为贪是道心的对立面,道心也是贪的对立面。贪生起的刹那,道心不存在;道心生起的刹那,贪不存在。当贪生起时,它便阻止道心生起,斩断它的立足处。然而,当道心生起时,它把贪连根拔起,以彻底铲除的方式生起。因此说贪被断除。
32. Ekādasame vijjābhāgiyāti vijjākoṭṭhāsikā. Samathoti cittekaggatā. Vipassanāti saṅkhārapariggāhakañāṇaṃ. Kamatthamanubhotīti katamaṃ atthaṃ ārādheti sampādeti paripūreti. Cittaṃ bhāvīyatīti maggacittaṃ bhāvīyati brūhīyati vaḍḍhīyati. Yo rāgo, so pahīyatīti yo rajjanakavasena rāgo, so pahīyati. Rāgo hi maggacittassa paccanīko, maggacittaṃ rāgassa ca. Rāgakkhaṇe maggacittaṃ natthi, maggacittakkhaṇe rāgo natthi. Yadā pana rāgo uppajjati, tadā maggacittassa uppattiṃ nivāreti, padaṃ pacchindati. Yadā pana maggacittaṃ uppajjati, tadā rāgaṃ samūlakaṃ ubbaṭṭetvā samugghātentameva uppajjati. Tena vuttaṃ – ‘‘rāgo pahīyatī’’ti.
比丘们,“观已修习”是指观智被培育、被增长。“慧被修习”是指道慧被修习、被培育、被增长。“无明被断除”是指在八种情形中作为轮回根本的大无明被断除。因为无明确实是道慧的对立面,道慧也是无明的对立面。无明生起的那一刹那,道慧不存在;道慧生起的那一刹那,无明不存在。当无明生起时,它阻止道慧生起,截断它的立足处。当道慧生起时,它把无明连根拔起,以彻底消灭的方式生起。因此说“无明被断除”。这样,道心和道慧两者都被说为俱生之法。
Vipassanā, bhikkhave, bhāvitāti vipassanāñāṇaṃ brūhitaṃ vaḍḍhitaṃ. Paññā bhāvīyatīti maggapaññā bhāvīyati brūhīyati vaḍḍhīyati. Yā avijjā, sā pahīyatīti aṭṭhasu ṭhānesu vaṭṭamūlikā mahāavijjā pahīyati. Avijjā hi maggapaññāya paccanīkā, maggapaññā avijjāya. Avijjākkhaṇe maggapaññā natthi , maggapaññākkhaṇe avijjā natthi. Yadā pana avijjā uppajjati, tadā maggapaññāya uppattiṃ nivāreti, padaṃ pacchindati. Yadā maggapaññā uppajjati, tadā avijjaṃ samūlikaṃ ubbaṭṭetvā samugghātayamānāva uppajjati. Tena vuttaṃ – ‘‘avijjā pahīyatī’’ti. Iti maggacittaṃ maggapaññāti dvepi sahajātadhammāva kathitā.
比丘们,被贪染污的心不得解脱,这是在说明:因为被贪染污,道心不得解脱。被无明染污的慧不得修习,这是在说明:因为被无明染污,道慧不得修习。比丘们,正是如此,意思是:比丘们,就是这样。由离贪而心解脱,意思是:由于贪的灭尽与离贪,才称为心解脱。这是果定的名称。由离无明而慧解脱,意思是:由于无明的灭尽与离无明,才称为慧解脱。在这部经里,讲的是不同刹那的止与观。
Rāgupakkiliṭṭhaṃ vā, bhikkhave, cittaṃ na vimuccatīti rāgena upakkiliṭṭhattā maggacittaṃ na vimuccatīti dasseti. Avijjupakkiliṭṭhā vā paññā na bhāvīyatīti avijjāya upakkiliṭṭhattā maggapaññā na bhāvīyatīti dasseti. Iti kho, bhikkhaveti evaṃ kho, bhikkhave. Rāgavirāgā cetovimuttīti rāgassa khayavirāgena cetovimutti nāma hoti. Phalasamādhissetaṃ nāmaṃ. Avijjāvirāgā paññāvimuttīti avijjāya khayavirāgena paññāvimutti nāma hoti. Imasmiṃ sutte nānākkhaṇikā samādhivipassanā kathitāti.