《怖畏经》的注释
1. Bhayasuttavaṇṇanā
1在《三集》的第一经中,就“怖畏”等词而言:“怖畏”指内心的恐惧。“灾祸”指心念散乱、无法集中的状态。“困扰”指被侵扰、困迫的状态,即到处黏着、依附的状态。
1. Tikanipātassa paṭhame bhayānītiādīsu bhayanti cittutrāso. Upaddavoti anekaggatākāro. Upasaggoti upasaṭṭhākāro tattha tattha lagganākāro.
他们的种种差别应当这样理解:住在山间险要地带的盗贼给村民们传话:“我们将在某一天攻打你们的村子。”村民们从听到这个消息的那一刻起,就陷入恐惧和惊慌。这叫做内心的恐惧。他们又想:“要是那些盗贼发怒,说不定会害我们。”于是带上可携带的财物,领着人和牲畜进入山林,到处躺在地上,被虻虫和蚊子等叮咬,钻进灌木丛里,踩到树桩和荆棘。他们这样四处游荡时,那种心思散乱、无法集中的状态,就叫做心念不专一。后来盗贼在所说的那天没有来,他们便想:“那大概只是空话,我们进村去吧。”于是带着自己的东西回到村里。盗贼得知他们进村后,就包围村子,在门口放火,杀人,把一切财物抢劫一空然后离去。那些被杀后幸存下来的人扑灭了大火,在仓库的阴影里、墙根的阴影里等各处靠着坐下,为失去的一切而悲伤。这叫做逼恼的行相、黏着的行相。
Tesaṃ evaṃ nānattaṃ veditabbaṃ – pabbatavisamanissitā corā janapadavāsīnaṃ pesenti – ‘‘mayaṃ asukadivase nāma tumhākaṃ gāmaṃ paharissāmā’’ti. Te taṃ pavattiṃ sutakālato paṭṭhāya bhayaṃ santāsaṃ āpajjanti. Ayaṃ cittutrāso nāma. ‘‘Yathā no te corā kupitā anatthampi āvaheyyu’’nti hatthasāraṃ gahetvā dvipadacatuppadehi saddhiṃ araññaṃ pavisitvā tattha tattha bhūmiyaṃ nipajjanti ḍaṃsamakasādīhi khajjamānā, gumbantarāni pavisantā khāṇukaṇṭake maddanti. Tesaṃ evaṃ vicarantānaṃ vikkhittabhāvo anekaggatākāro nāma. Tato coresu yathāvutte divase anāgacchantesu ‘‘tucchakasāsanaṃ bhavissati, gāmaṃ pavisissāmā’’ti saparikkhārā gāmaṃ pavisanti. Atha tesaṃ paviṭṭhabhāvaṃ ñatvā gāmaṃ parivāretvā dvāre aggiṃ datvā manusse ghātetvā corā sabbaṃ vibhavaṃ vilumpitvā gacchanti. Tesu ghātitāvasesā aggiṃ nibbāpetvā koṭṭhakacchāyābhitticchāyādīsu tattha tattha laggitvā nisīdanti naṭṭhaṃ anusocamānā. Ayaṃ upasaṭṭhākāro lagganākāro nāma.
所谓“芦苇屋”,就是用芦苇覆盖、遮起来的房子。不过这类房子的其他构件都是木头做的。草屋也是同样的道理。“尖顶屋”,就是带有尖顶的房子。“内外涂抹”,就是里面和外面都涂过灰泥。“无风”,就是风灌不进去。“门闩紧贴”,因为是好木匠做的,所以门扇在门框上贴合得严严实实。“窗户关闭”,就是窗户安装得妥妥当当。这两个词并不是说门窗一直都关着,而是在说它们造得圆满完好。需要关的时候就关,需要开的时候就开。
Naḷāgārāti naḷehi channapaṭicchannaagārā. Sesasambhārā panettha rukkhamayā honti. Tiṇāgārepi eseva nayo. Kūṭāgārānīti kūṭasaṅgahitāni agārāni. Ullittāvalittānīti anto ca bahi ca littāni. Nivātānīti nivāritavātappavesāni. Phusitaggaḷānīti chekehi vaḍḍhakīhi katattā piṭṭhasaṅghāṭamhi suṭṭhu phusitakavāṭāni. Pihitavātapānānīti yuttavātapānāni. Iminā padadvayena kavāṭavātapānānaṃ niccapihitataṃ akathetvā sampattiyeva kathitā. Icchiticchitakkhaṇe pana tāni pidhīyanti ca vivarīyanti ca.
“从愚者生起”,意思是:就是依靠愚者才生起。愚者,就是没有智慧的人。他想要王位、副王位,或者别的什么大权位,就拉拢几个跟自己差不多的寡妇之子、大骗子,说:“来吧,我要让你们当上有权有势的人。”他依靠山林等隐蔽处,先骚扰边远村庄,让人看出他是个暴乱之徒,然后一步步地连城镇和乡间也去攻打。人们只好丢下家宅,一心寻找安全的地方,纷纷逃走。依靠这些人而住下来的比丘和比丘尼,也各自舍弃自己的住处离开。他们所到之处,连乞食和坐卧处都很难得到。这样一来,四众的恐惧就生起了。在出家众当中,也有两个愚比丘互相争论,开始互相举罪指责,于是就像憍赏弥的比丘们那样,爆发了大斗诤,四众的恐惧也就生起了。凡是生起的种种恐惧,全都是从愚者生起的——世尊就这样顺着脉络把这篇开示讲完了。
Bālato uppajjantīti bālameva nissāya uppajjanti. Bālo hi apaṇḍitapuriso rajjaṃ vā oparajjaṃ vā aññaṃ vā pana mahantaṃ ṭhānaṃ patthento katipaye attanā sadise vidhavaputte mahādhutte gahetvā ‘‘etha ahaṃ tumhe issare karissāmī’’ti pabbatagahanādīni nissāya antamante gāme paharanto dāmarikabhāvaṃ jānāpetvā anupubbena nigamepi janapadepi paharati. Manussā gehāni chaḍḍetvā khemaṭṭhānaṃ patthayamānā pakkamanti. Te nissāya vasantā bhikkhūpi bhikkhuniyopi attano attano vasanaṭṭhānāni pahāya pakkamanti. Gatagataṭṭhāne bhikkhāpi senāsanampi dullabhaṃ hoti. Evaṃ catunnampi parisānaṃ bhayaṃ āgatameva hoti. Pabbajjitesupi dve bālā bhikkhū aññamaññaṃ vivādaṃ paṭṭhapetvā codanaṃ ārabhanti. Iti kosambivāsikānaṃ viya mahākalaho uppajjati. Catunnaṃ parisānaṃ bhayaṃ āgatameva hotīti evaṃ yāni kānici bhayāni uppajjanti, sabbāni tāni bālato uppajjantīti yathānusandhinā desanaṃ niṭṭhapesi.
《相经》的注释
2. Lakkhaṇasuttavaṇṇanā
2第二经中,以身门等为渠道而造作的业就是特征,是使人能够辨认的原因,所以叫“业相”。“以行迹为庄严的慧”:所谓慧,就是以自己的行迹而显得庄严。意思是,愚人和智者都各自因为自己的行为而显露出来。愚人走过的路,就像野火一路烧过树木、草丛、村庄、城镇之后所留下的痕迹,只看得见烧焦的地方,满是炭灰和碎炭。智者走过的路,则像一场填满所有水坑、带来各种作物丰收的雨云经过的路线。正如雨云经过的地方,到处可见积满的水和各种谷物花果;同样,智者走过的地方,只看得见种种成就,看不到衰败。这里剩下的内容,意思都很浅显明了。
2. Dutiye kāyadvārādipavattaṃ kammaṃ lakkhaṇaṃ sañjānanakāraṇaṃ assāti kammalakkhaṇo. Apadānasobhanī paññāti yā paññā nāma apadānena sobhati, bālā ca paṇḍitā ca attano attano cariteneva pākaṭā hontīti attho. Bālena hi gatamaggo rukkhagacchagāmanigamādīni jhāpetvā gacchantassa indaggino gatamaggo viya hoti, jhāmaṭṭhānamattameva aṅgāramasichārikāsamākulaṃ paññāyati. Paṇḍitena gatamaggo kusobbhādayo pūretvā vividhasassasampadaṃ āvahamānena catudīpikameghena gatamaggo viya hoti. Yathā tena gatamagge udakapūrāni ceva vividhasassaphalāphalāni ca tāni tāni ṭhānāni paññāyanti, evaṃ paṇḍitena gatamagge sampattiyova paññāyanti no vipattiyoti. Sesamettha uttānatthameva.
3. 《思惟经》的注释
3. Cintīsuttavaṇṇanā
3在第三经的注释中,“愚者的特征”是指:人们凭这些特征认出、知道“这是愚者”,所以叫愚者的特征。这些也就是他之所以被认出的原因,所以叫愚者的标记。“愚者的行迹”就是指愚者的行迹。“想恶、思恶的人”是指:他在思考时,由于贪欲、嗔恨、邪见,想的只是恶的念头。“说恶语的人”是指:他说话时,说的只是妄语等一类的恶语。“做恶业的人”是指:他行动时,做的只是杀生等一类的恶业。“智者的特征”等部分,按照前面所说的方式理解即可。而这里“想善、思善的人”等,则应结合意善行等来理解。
3. Tatiye bālalakkhaṇānīti ‘‘bālo aya’’nti etehi lakkhīyati ñāyatīti bālalakkhaṇāni. Tānevassa sañjānanakāraṇānīti bālanimittāni. Bālāpadānānīti bālassa apadānāni. Duccintitacintīti cintayanto abhijjhābyāpādamicchādassanavasena duccintitameva cinteti. Dubbhāsitabhāsīti bhāsamānopi musāvādādibhedaṃ dubbhāsitameva bhāsati. Dukkaṭakammakārīti karontopi pāṇātipātādivasena dukkaṭakammameva karoti. Paṇḍitalakkhaṇānītiādi vuttānusāreneva veditabbaṃ. Sucintitacintītiādīni cettha manosucaritādīnaṃ vasena yojetabbāni.
第4《过失经》的注释
4. Accayasuttavaṇṇanā
4第四经的注释:不见过失为过失,就是看不见自己的过错是过错。见了过失却不依法对治,就是虽然知道“我犯了错”,却不照该做的去做,不执行处罚,不忏悔过失,不请求宽恕。对忏悔过失的人不依法接受,就是别人知道“我犯了错”之后,执行处罚并请求宽恕,他却不肯接受。善的那一面,按照前面所说的相反情形来理解。
4. Catutthe accayaṃ accayato na passatīti attano aparādhaṃ aparādhato na passati. Accayato disvā yathādhammaṃ nappaṭikarotīti ‘‘aparaddhaṃ mayā’’ti ñatvāpi yo dhammo, taṃ na karoti, daṇḍakammaṃ āharitvā accayaṃ na deseti nakkhamāpeti. Accayaṃ desentassa yathādhammaṃ nappaṭiggaṇhātīti parassa ‘‘viraddhaṃ mayā’’ti ñatvā daṇḍakammaṃ āharitvā khamāpentassa nakkhamati. Sukkapakkho vuttapaṭipakkhato veditabbo.
第五经《不如理经》的注释
5. Ayonisosuttavaṇṇanā
5第五经中,“不如理提问的人”:就像愚痴优陀夷长老,当被问到“优陀夷,有多少随念处?”时,他心里想“过去生应该就是随念处”,用这种不善巧的想法,把根本不是问题的事当成问题来问。“不如理回答问题的人”:他这样想过之后,回答时也不如理,比如用“尊者,这里比丘随念种种过去生,比如一生……”这种方式,就像那位长老一样,把不是问题的事当成问题来说。“以圆满的词句”:这里,词本身就是从表达上体现意义的,所以叫词句。使其文字圆满、不缺十种文句之解而说的称为圆满;意思是:以这样的词句。“流畅的”:词句通顺而流畅。“恰当的”:符合义理与理由。“不随喜者”:使他人如此如理、圆满地回答了一切理由,他仍不随喜、不欣喜,如同愚痴优陀夷长老对待舍利弗长老的提问那样。
5. Pañcame ayoniso pañhaṃ kattā hotīti ‘‘kati nu kho, udāyi, anussatiṭṭhānānī’’ti vutte ‘‘pubbenivāso anussatiṭṭhānaṃ bhavissatī’’ti cintetvā lāḷudāyitthero viya anupāyacintāya apañhameva pañhanti kattā hoti. Ayoniso pañhaṃ vissajjetā hotīti evaṃ cintitaṃ pana pañhaṃ vissajjentopi ‘‘idha, bhante, bhikkhu anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarati. Seyyathidaṃ, ekampi jāti’’ntiādinā nayena soyeva thero viya ayoniso vissajjetā hoti, apañhameva pañhanti katheti. Parimaṇḍalehi padabyañjanehīti ettha padameva atthassa byañjanato padabyañjanaṃ. Taṃ akkharapāripūriṃ katvā dasavidhaṃ byañjanabuddhiṃ aparihāpetvā vuttaṃ parimaṇḍalaṃ nāma hoti, evarūpehi padabyañjanehīti attho. Siliṭṭhehīti padasiliṭṭhatāya siliṭṭhehi. Upagatehīti atthañca kāraṇañca upagatehi. Nābbhanumoditāti evaṃ yoniso sabbaṃ kāraṇasampannaṃ katvāpi vissajjitaṃ parassa pañhaṃ nābhinumodati nābhinandati sāriputtattherassa pañhaṃ lāḷudāyitthero viya. Yathāha –
贤友舍利弗,这确实不可能,绝无此理:一个已经超越以段食为食的天众的同伴、投生到某种意所成身的众生,还能入想受灭定,还能从想受灭定出定,这种事绝不可能。
‘‘Aṭṭhānaṃ kho etaṃ, āvuso sāriputta, anavakāso, yaṃ so atikkammeva kabaḷīkārāhārabhakkhānaṃ devānaṃ sahabyataṃ aññataraṃ manomayaṃ kāyaṃ upapanno saññāvedayitanirodhaṃ samāpajjeyyāpi vuṭṭhaheyyāpi, natthetaṃ ṭhāna’’nti (a. ni. 5.166).
像阿难长老那样,对“如理提问者”等说法中的情况,他就是先如理思考所问的问题,然后如理作答。长老被问到“阿难,有多少随念处?”时,先如理思考“这个问题会是这样”,然后如理地回答:“尊者,这里比丘远离欲……成就第四禅而住。尊者,这就是随念处,这样修习、这样多修习,能引发现法安乐住。”所谓“如理随喜”,就是像如来那样如理随喜。因为阿难长老回答了问题之后,如来说:“善哉,善哉,阿难!那么,阿难,你也记住这第六随念处。阿难,这里比丘正念前行、正念后退……”等等。第六等经文,其义明了。
Yoniso pañhaṃ kattātiādīsu ānandatthero viya yonisova pañhaṃ cintetvā yoniso vissajjitā hoti. Thero hi ‘‘kati nu kho, ānanda, anussatiṭṭhānānī’’ti pucchito ‘‘ayaṃ pañho bhavissatī’’ti yoniso cintetvā yoniso vissajjento āha – ‘‘idha, bhante, bhikkhu vivicceva kāmehi…pe… catutthajjhānaṃ upasampajja viharati. Idaṃ, bhante, anussatiṭṭhānaṃ evaṃbhāvitaṃ evaṃbahulīkataṃ diṭṭhadhammasukhavihārāya saṃvattatī’’ti. Abbhanumoditā hotīti tathāgato viya yoniso abbhanumoditā hoti. Tathāgato hi ānandattherena pañhe vissajjite ‘‘sādhu sādhu, ānanda, tena hi tvaṃ, ānanda, imampi chaṭṭhaṃ anussatiṭṭhānaṃ dhārehi. Idhānanda, bhikkhu satova abhikkamati satova paṭikkamatī’’tiādimāha. Chaṭṭhādīni uttānatthāneva.
第9经 毁损经的注释
9. Khatasuttavaṇṇanā
9第九经的注释:在初期阶段,白分(善业分)由十善业道所限定;往上一直到阿拉汉道都可以获得。在“生起很多福德”这一句里,说的是世间与出世间混合的福德。
9. Navame sukkapakkho pubbabhāge dasahipi kusalakammapathehi paricchinno, upari yāva arahattamaggā labbhati. Bahuñca puññaṃ pasavatīti ettha lokiyalokuttaramissakapuññaṃ kathitaṃ.
第10章 垢经的注释
10. Malasuttavaṇṇanā
10第十经的注释:没有戒德的状态就是无戒,无戒本身就是垢,所以叫无戒垢。为什么称为垢呢?因为它有烧灼之义、恶臭之义、造成污秽之义。它确实会在地狱等恶趣中烧灼人,所以从烧灼之义来说也是垢。具足这种垢的人,在父母面前、在比丘僧团中间、在菩提塔等处,都会被人厌恶;而且各方各处都会传出他的坏名声——“听说那个人做了这样的恶业”,像臭味一样飘散,所以从恶臭之义来说也是垢。具足这种垢的人,走到哪里都会招来恼害,他的身业等行为不清净、没有光泽,所以从造成污秽之义来说也是垢。此外,这种垢还会让天界和人间的成就以及涅槃的成就都枯萎凋零,所以从令枯萎之义来说,也应当知道它是垢。对于嫉妒之垢和悭吝之垢,也是同样的道理。
10. Dasame dussīlabhāvo dussīlyaṃ, dussīlyameva malaṃ dussīlyamalaṃ. Kenaṭṭhena malanti? Anudahanaṭṭhena duggandhaṭṭhena kiliṭṭhakaraṇaṭṭhena ca. Tañhi nirayādīsu apāyesu anudahatīti anudahanaṭṭhenapi malaṃ. Tena samannāgato puggalo mātāpitūnampi santike bhikkhusaṅghassāpi antare bodhicetiyaṭṭhānesupi jigucchanīyo hoti, sabbadisāsu cassa ‘‘evarūpaṃ kira tena pāpakammaṃ kata’’nti avaṇṇagandho vāyatīti duggandhaṭṭhenapi malaṃ. Tena ca samannāgato puggalo gatagataṭṭhāne upatāpañceva labhati, kāyakammādīni cassa asucīni honti apabhassarānīti kiliṭṭhakaraṇaṭṭhenapi malaṃ. Apica taṃ devamanussasampattiyo ceva nibbānasampattiñca milāpetīti milāpanaṭṭhenapi malanti veditabbaṃ. Issāmalamaccheramalesupi eseva nayo.