第5品 决意箭品的解释
5. Paṇihitaacchavaggavaṇṇanā
4141. 第五品的第一经里,upamāva 就是譬喻,它的意思就是譬喻本身;在需要让人理解譬喻含义的地方,这是一个不变词。Seyyathāpī 的意思是“就像”。在这里,世尊有时是用意义把譬喻包起来开示,比如《布经》;也像《波利质多树譬喻经》(A.7.69)、《火蕴譬喻经》(A.7.72)等经那样。有时则是用譬喻把意义包起来开示,比如《盐酸果经》(A.3.101);也像《金匠七日譬喻经》(A.7.66)等经那样。但在这则米粒譬喻里,他是用譬喻把意义包起来开示,所以说“诸比丘,譬如……”等等。注释师们在书上这样写,但这和《中部注》中《布经》的解释(M.A.1.70)并不一致。因为在那里是这样说的——
41. Pañcamassa paṭhame upamāva opammaṃ, so eva attho, tasmiṃ opammatthe bodhetabbe nipāto. Seyyathāpīti yathāti attho. Ettha ca tatra bhagavā katthaci atthena upamaṃ parivāretvā dasseti vatthasutte viya, pāricchattakopama (a. ni. 7.69) aggikkhandhopamādi (a. ni. 7.72) suttesu viya ca. Katthaci upamāya atthaṃ parivāretvā dasseti loṇambilasutte (a. ni. 3.101) viya, suvaṇṇakārasattasūriyopamādisuttesu (a. ni. 7.66) viya ca. Imasmiṃ pana sālisūkopame upamāya atthaṃ parivāretvā dassento ‘‘seyyathāpi, bhikkhave’’tiādimāhāti potthakesu likhanti, taṃ majjhimaṭṭhakathāya vatthasuttavaṇṇanāya (ma. ni. aṭṭha. 1.70) na sameti. Tattha hi idaṃ vuttaṃ –
比丘们,“譬如一块布”这句话本身只是譬喻的说法。世尊在运用譬喻时,有时先展示譬喻,再揭示义理;有时先揭示义理,再展示譬喻;有时以譬喻含摄义理来开示;有时以义理收摄譬喻来开示。就像他完整开示《天使经》时,是先展示譬喻再揭示义理:“比丘们,譬如有两间有门的大堂,一个明眼人站在中间,就能看见……”而在完整开示种种神通时,用“他穿墙、穿城、穿山,毫无阻碍,如同在虚空中行走”这样的方式,则是先揭示义理再展示譬喻。又如完整开示《小心材譬喻经》时,用“譬如,一位婆罗门男子,为求心材而寻求心材……”这样的方式,是以譬喻含摄义理来开示。再如完整开示《蛇譬喻经》《大心材譬喻经》等经时,用“比丘们,在此,有些善男子学习法——经……中略……比丘们,譬如有人需要蛇……”这样的方式,是以义理收摄譬喻来开示。而在这部经中,是先展示譬喻,再揭示义理。
Seyyathāpi, bhikkhave, vatthanti upamāvacanamevetaṃ. Upamaṃ karonto ca bhagavā katthaci paṭhamaṃyeva upamaṃ dassetvā pacchā atthaṃ dasseti, katthaci paṭhamaṃ atthaṃ dassetvā pacchā upamaṃ, katthaci upamāya atthaṃ parivāretvā dasseti, katthaci atthena upamaṃ. Tathā hesa ‘‘seyyathāpissu, bhikkhave, dve agārā sadvārā, tattha cakkhumā puriso majjhe ṭhito passeyyā’’ti sakalampi devadūtasuttaṃ (ma. ni. 3.261 ādayo) upamaṃ paṭhamaṃ dassetvā pacchā atthaṃ dassento āha. ‘‘Tirokuṭṭaṃ tiropākāraṃ tiropabbataṃ asajjamāno gacchati, seyyathāpi, ākāse’’tiādinā pana nayena sakalampi iddhividhaṃ atthaṃ paṭhamaṃ dassetvā pacchā upamaṃ dassento āha. ‘‘Seyyathāpi, brāhmaṇapuriso sāratthiko sāragavesī’’tiādinā (ma. ni. 1.314) nayena sakalampi cūḷasāropamasuttaṃ upamāya atthaṃ parivāretvā dassento āha. ‘‘Idha pana, bhikkhave, ekacce kulaputtā dhammaṃ pariyāpuṇanti suttaṃ…pe… seyyathāpi, bhikkhave, puriso alagaddatthiko’’tiādinā nayena sakalampi alagaddasuttaṃ (ma. ni. 1.238) mahāsāropamasuttanti evamādīni suttāni atthena upamaṃ parivāretvā dassento āha. Svāyaṃ idha paṭhamaṃ upamaṃ dassetvā pacchā atthaṃ dassetīti.
在这里,对于《小心材譬喻经》等经典,是先说譬喻,紧接着说所比喻的义理,然后再说譬喻,这种说法方式就被称为“用譬喻把义理包围起来展示”。而在《蛇譬喻经》等经典中,则是先说义理,紧接着说譬喻,然后再说义理,这种说法方式就被称为“用义理把譬喻包围起来展示”。正因为如此,《显了义灯论》在这里说:“先说所比喻的义理,紧接着说义理,然后再说譬喻,这就被称为用譬喻把义理包围起来展示。”对于“用义理把譬喻包围起来展示”这句话,这里的道理也是一样的。不过在这里,说世尊在某些地方是用义理把譬喻包围起来展示,并说“就像《布经》中那样,也像《波利质多树譬喻经》《火蕴譬喻经》等经典中那样”。其中,就拿《布经》来说:“诸比丘,譬如一块布,肮脏、沾满污垢,染布师把它放进任何一种染料里——不管是蓝色、黄色、红色还是茜草色,它染出来的颜色都很难看、很不纯净。这是什么原因呢?诸比丘,因为那块布本身不干净。同样地,诸比丘,心被染污时,就可以预期投生恶趣。”像这样,是先展示譬喻,然后才说所比喻的义理,并不是先说义理,紧接着展示譬喻,然后再说义理。因此,说“在某些地方是用义理把譬喻包围起来展示,就像《布经》中那样”,这种说法是不对的。
Ettha hi cūḷasāropamādīsu (ma. ni. 1.312) paṭhamaṃ upamaṃ vatvā tadanantaraṃ upameyyatthaṃ vatvā puna upamaṃ vadanto upamāya atthaṃ parivāretvā dassetīti vutto. Alagaddūpamasuttādīsu pana atthaṃ paṭhamaṃ vatvā tadanantaraṃ upamaṃ vatvā puna atthaṃ vadanto atthena upamaṃ parivāretvā dassetīti vutto. Tenevettha līnatthappakāsiniyaṃ vuttaṃ – ‘‘upameyyatthaṃ paṭhamaṃ vatvā tadanantaraṃ atthaṃ vatvā puna upamaṃ vadanto upamāya atthaṃ parivāretvā dassetī’’ti vutto. Atthena upamaṃ parivāretvāti etthāpi eseva nayoti. Idha pana katthaci atthena upamaṃ parivāretvā dasseti. ‘‘Vatthasutte viya pāricchattakopamaaggikkhandhopamādisuttesu viya cā’’ti vuttaṃ. Tattha vatthasutte tāva ‘‘seyyathāpi, bhikkhave, vatthaṃ saṃkiliṭṭhaṃ malaggahitaṃ, tamenaṃ rajako yasmiṃ yasmiṃ raṅgajāte upasaṃhareyya. Yadi nīlakāya, yadi pītakāya, yadi lohitakāya, yadi mañjiṭṭhakāya, durattavaṇṇamevassa aparisuddhavaṇṇamevassa. Taṃ kissa hetu? Aparisuddhattā, bhikkhave, vatthassa. Evameva kho, bhikkhave, citte saṃkiliṭṭhe duggati pāṭikaṅkhā’’tiādinā (ma. ni. 1.70) paṭhamaṃ upamaṃ dassetvā pacchā upameyyattho vutto, na pana paṭhamaṃ atthaṃ vatvā tadanantaraṃ upamaṃ dassetvā puna attho vutto. Yena katthaci atthena upamaṃ parivāretvā dasseti. Vatthasutte viyāti vadeyya.
同样,在波利质多树譬喻中也是先举出譬喻,然后才说明义理:“诸比丘,当三十三天的天人众的波利质多罗珊瑚树的叶子变黄时,诸比丘,那时三十三天的天人众心生欢喜:‘波利质多罗珊瑚树的叶子现在变黄了,不久之后就要落叶了。’……诸比丘,正是这样,当圣弟子决意从在家生活出家时,诸比丘,那时圣弟子就是黄叶的。”如此等等。在火堆譬喻中:“诸比丘,你们看见那边那个燃烧着、烈焰炽盛、光焰腾腾的大火堆了吗?”“是的,尊者。”“诸比丘,你们怎么想?是去拥抱那个燃烧着、烈焰炽盛、光焰腾腾的大火堆然后坐近或卧近更好呢?还是去拥抱一位手脚柔嫩细软的刹帝利少女、婆罗门少女或居士少女然后坐近或卧近更好呢?”如此等等,同样是先举出譬喻,然后才说明义理,而不是先说明义理,紧接着举出譬喻,然后再说明义理。因此,不应该说“在某些地方是以义理收摄譬喻而开示,如同在布经中,也如同在波利质多树譬喻、火堆譬喻等经中”。
Tathā pāricchattakopamepi ‘‘yasmiṃ, bhikkhave, samaye devānaṃ tāvatiṃsānaṃ pāricchattako koviḷāro paṇḍupalāso hoti, attamanā, bhikkhave, devā tāvatiṃsā, tasmiṃ samaye honti paṇḍupalāso dāni pāricchattako koviḷāro, na cirasseva dāni pannapalāso bhavissati…pe… evameva kho, bhikkhave, yasmiṃ samaye ariyasāvako agārasmā anagāriyaṃ pabbajjāya ceteti. Paṇḍupalāso, bhikkhave, ariyasāvako tasmiṃ samaye hotī’’tiādinā (a. ni. 7.69) paṭhamaṃ upamaṃ dassetvā pacchā attho vutto. Aggikkhandhopame ‘‘passatha no tumhe, bhikkhave, amuṃ mahantaṃ aggikkhandhaṃ ādittaṃ sampajjalitaṃ sajotibhūtanti. Evaṃ, bhanteti. Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, katamaṃ nu kho varaṃ yaṃ amuṃ mahantaṃ aggikkhandhaṃ ādittaṃ sampajjalitaṃ sajotibhūtaṃ āliṅgetvā upanisīdeyya vā upanipajjeyya vā, yaṃ khattiyakaññaṃ vā brāhmaṇakaññaṃ vā gahapatikaññaṃ vā mudutalunahatthapādaṃ āliṅgetvā upanisīdeyya vā upanipajjeyya vā’’tiādinā (a. ni. 7.72) paṭhamaṃ upamaṃyeva dassetvā pacchā attho vutto, na pana paṭhamaṃ atthaṃ vatvā tadanantaraṃ upamaṃ dassetvā puna attho vutto, tasmā ‘‘katthaci atthena upamaṃ parivāretvā dasseti vatthasutte viya pāricchattakopamaaggikkhandhopamādisuttesu viya cā’’ti na vattabbaṃ.
有些注释者在这里这样解释:先说含义,然后才给出譬喻,这叫做用含义把譬喻围绕起来再开示;反过来,先说譬喻,然后才说明含义,这叫做用譬喻把含义围绕起来再开示。为了指出这两种情况都有出处,他们就说了“如同《布品经》中那样”等等。但这种说法应该这样表述:“在某些地方,是用含义把譬喻围绕起来再开示,如同《布品经》中那样,也如同《巴利恰答咖树譬喻》《火堆譬喻》等经中那样。”如果这样说了,那么“在某些地方,是用譬喻把含义围绕起来再开示,如同《咸酸经》中那样”就不需要另外单独说了,因为“《火堆譬喻》等经”中的“等”字已经把它包含在内了。因为在《咸酸经》中也是——
Keci panettha evaṃ vaṇṇayanti ‘‘atthaṃ paṭhamaṃ vatvā pacchā ca upamaṃ dassento atthena upamaṃ parivāretvā dasseti nāma, upamaṃ pana paṭhamaṃ vatvā pacchā atthaṃ dassento upamāya atthaṃ parivāretvā dasseti nāma, tadubhayassapi āgataṭṭhānaṃ nidassento ‘vatthasutte viyā’tiādimāhā’’ti. Tampi ‘‘katthaci atthena upamaṃ parivāretvā dasseti vatthasutte viya pāricchattakopamaaggikkhandhopamādisuttesu viya cā’’ti vattabbaṃ, evañca vuccamāne ‘‘katthaci upamāya atthaṃ parivāretvā dasseti loṇambilasutte viyā’’ti visuṃ na vattabbaṃ ‘‘aggikkhandhopamādisutte viyā’’ti ettha ādisaddeneva saṅgahitattā. Loṇambilasuttepi hi –
比丘们,就像一位聪明、能干、熟练的厨师,用各种不同口味的酱汁来侍奉国王或大臣,那些酱汁有酸的、苦的、辣的、甜的、有嚼头的、没嚼头的、咸的、不咸的。
‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, paṇḍito byatto kusalo sūdo rājānaṃ vā rājamahāmattaṃ vā nānaccayehi sūpehi paccupaṭṭhito assa ambilaggehipi tittakaggehipi kaṭukaggehipi madhuraggehipi khārikehipi akhārikehipi loṇikehipi aloṇikehipi.
比丘们,那位聪明、能干、善巧的厨师,会把握自己主人的饭菜特征:今天饭菜里,也许这种酱汁合我主人胃口,或者他多要这种,或者他多取这种,或者他称赞这种的味道。今天饭菜里,也许酸味酱汁合我主人胃口,或者他多要酸味的,或者他多取酸味的,或者他称赞酸味的味道……甚至他称赞不咸的味道。比丘们,那位聪明、能干、善巧的厨师,就能得到衣服,得到报酬,得到赏赐。这是什么原因呢?比丘们,因为那位聪明、能干、善巧的厨师,确实把握了自己主人的饭菜特征。同样地,比丘们,这里有一位聪明、能干、善巧的比丘,于身随观身而住……于受……于心……于法随观法而住,精勤、正知、具念,调伏世间的贪忧。当他于法随观法而住时,心便入定,随烦恼被舍断,他也把握了那个特征。
‘‘Sa kho so, bhikkhave, paṇḍito byatto kusalo sūdo sakassa bhattassa nimittaṃ uggaṇhāti ‘idaṃ vā me ajja bhattasūpeyyaṃ ruccati, imassa vā abhiharati, imassa vā bahuṃ gaṇhāti, imassa vā vaṇṇaṃ bhāsati. Ambilaggaṃ vā me ajja bhattasūpeyyaṃ ruccati, ambilaggassa vā abhiharati, ambilaggassa vā bahuṃ gaṇhāti, ambilaggassa vā vaṇṇaṃ bhāsati…pe… aloṇikassa vā vaṇṇaṃ bhāsatī’ti. Sa kho so, bhikkhave, paṇḍito byatto kusalo sūdo lābhī ceva hoti acchādanassa, lābhī vetanassa, lābhī abhihārānaṃ. Taṃ kissa hetu? Tathā hi so, bhikkhave, paṇḍito byatto kusalo sūdo sakassa bhattanimittaṃ uggaṇhāti. Evameva kho, bhikkhave, idhekacco paṇḍito byatto kusalo bhikkhu kāye kāyānupassī viharati…pe… vedanāsu…pe… citte…pe… dhammesu dhammānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā vineyya loke abhijjhādomanassaṃ. Tassa dhammesu dhammānupassino viharato cittaṃ samādhiyati, upakkilesā pahīyanti, so taṃ nimittaṃ uggaṇhāti.
比丘们,那位有智慧、善巧、聪明的比丘,在今生就能获得现法乐住,也能获得念与正知。这是什么原因呢?比丘们,因为那位有智慧、善巧、聪明的比丘,能把握自己心的相。
‘‘Sa kho, bhikkhave, paṇḍito byatto kusalo bhikkhu lābhī ceva hoti diṭṭheva dhamme sukhavihārānaṃ, lābhī hoti satisampajaññassa. Taṃ kissa hetu? Tathā hi so, bhikkhave, paṇḍito byatto kusalo bhikkhu sakassa cittassa nimittaṃ uggaṇhātī’’ti (saṃ. ni. 5.374) –
像这样,先举出譬喻,然后才说明含义。而“也如在《金匠太阳譬喻》等经中一样”这句话,只是以举例的方式被包含在“等”字当中,因为在《金匠经》等经里,并没有先举出譬喻。就拿这些经来说,在《金匠譬喻经》(增支部3.103)中,首先——
Evaṃ paṭhamaṃ upamaṃ dassetvā pacchā attho vutto. ‘‘Suvaṇṇakārasūriyopamādisuttesu viya cā’’ti idañca udāharaṇamattena saṅgahaṃ gacchati suvaṇṇakārasuttādīsu paṭhamaṃ upamāya adassitattā. Etesu hi suvaṇṇakāropamasutte (a. ni. 3.103) tāva –
比丘们,致力于增上心的比丘,应当适时作意三种相:适时作意定相,适时作意策励相,适时作意舍相。比丘们,如果致力于增上心的比丘一直只作意定相,他的心就可能会偏向懈怠。比丘们,如果一直只作意策励相,他的心就可能会偏向掉举。比丘们,如果一直只作意舍相,他的心就无法为了断尽诸漏而正确地入定。比丘们,当致力于增上心的比丘适时作意定相……适时作意策励相……适时作意舍相时,他的心就会变得柔软、堪能、明亮而不脆断,能为了断尽诸漏而正确地入定。
‘‘Adhicittamanuyuttena, bhikkhave, bhikkhunā tīṇi nimittāni kālena kālaṃ manasi kātabbāni, kālena kālaṃ samādhinimittaṃ manasi kātabbaṃ, kālena kālaṃ paggahanimittaṃ manasi kātabbaṃ, kālena kālaṃ upekkhānimittaṃ manasi kātabbaṃ. Sace, bhikkhave, adhicittamanuyutto bhikkhu ekantaṃ samādhinimittaṃyeva manasi kareyya, ṭhānaṃ taṃ cittaṃ kosajjāya saṃvatteyya. Sace, bhikkhave, adhicittamanuyutto bhikkhu ekantaṃ paggahanimittaṃyeva manasi kareyya, ṭhānaṃ taṃ cittaṃ uddhaccāya saṃvatteyya. Sace, bhikkhave, adhicittamanuyutto bhikkhu ekantaṃ upekkhānimittaṃyeva manasi kareyya, ṭhānaṃ taṃ cittaṃ na sammā samādhiyeyya āsavānaṃ khayāya. Yato ca kho, bhikkhave, adhicittamanuyutto bhikkhu kālena kālaṃ samādhinimittaṃ…pe… paggahanimittaṃ…pe… upekkhānimittaṃ manasi karoti, taṃ hoti cittaṃ muduñca kammaniyañca pabhassarañca, na ca pabhaṅgu, sammā samādhiyati āsavānaṃ khayāya.
比丘们,就像金匠或金匠的徒弟先搭好炉子,搭好后把炉口涂好,涂好后用钳子夹起生金放进炉口,放进去之后,时而鼓风,时而洒水,时而放在一旁观察。比丘们,如果金匠或金匠的徒弟只是一直对那块生金鼓风,那块生金就可能被烧坏;如果只是一直洒水,那块生金就可能冷却;如果只是一直放在一旁观察,那块生金就不能完全成熟。可是,比丘们,当金匠或金匠的徒弟时而对那块生金鼓风,时而洒水,时而放在一旁观察,那块生金就会变得柔软、好用、光亮,而且不会脆断,能很好地用来加工。无论他想做成哪种饰品——腰带、耳环、项链或金花环,都能如愿做成。
‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, suvaṇṇakāro vā suvaṇṇakārantevāsī vā ukkaṃ bandheyya, ukkaṃ bandhitvā ukkāmukhaṃ ālimpeyya, ukkāmukhaṃ ālimpitvā saṇḍāsena jātarūpaṃ gahetvā ukkāmukhe pakkhipeyya, ukkāmukhe pakkhipitvā kālena kālaṃ abhidhamati, kālena kālaṃ udakena paripphoseti, kālena kālaṃ ajjhupekkhati. Sace, bhikkhave, suvaṇṇakāro vā suvaṇṇakārantevāsī vā taṃ jātarūpaṃ ekantaṃ abhidhameyya, ṭhānaṃ taṃ jātarūpaṃ daheyya. Sace, bhikkhave, suvaṇṇakāro vā suvaṇṇakārantevāsī vā taṃ jātarūpaṃ ekantaṃ udakena paripphoseyya, ṭhānaṃ taṃ jātarūpaṃ nibbāpeyya. Sace, bhikkhave, suvaṇṇakāro vā suvaṇṇakārantevāsī vā taṃ jātarūpaṃ ekantaṃ ajjhupekkheyya, ṭhānaṃ taṃ jātarūpaṃ na sammā paripākaṃ gaccheyya. Yato ca kho, bhikkhave, suvaṇṇakāro vā suvaṇṇakārantevāsī vā taṃ jātarūpaṃ kālena kālaṃ abhidhamati, kālena kālaṃ udakena paripphoseti, kālena kālaṃ ajjhupekkhati, taṃ hoti jātarūpaṃ muduñca kammaniyañca pabhassarañca, na ca pabhaṅgu, sammā upeti kammāya. Yassā yassā ca piḷandhanavikatiyā ākaṅkhati, yadi paṭṭikāya yadi kuṇḍalāya yadi gīveyyakena yadi suvaṇṇamālāya, tañcassa atthaṃ anubhoti.
同样地,比丘们,一个致力于增上心的比丘……为了灭尽诸漏而正确地得定。他的心无论导向哪一种应当以证智亲证的法,为了以证智亲证它,在每一个相应的所缘处,他都能获得亲证的能力。
‘‘Evameva kho, bhikkhave, adhicittamanuyuttena bhikkhu…pe… sammā samādhiyati āsavānaṃ khayāya. Yassa yassa ca abhiññāsacchikaraṇīyassa dhammassa cittaṃ abhininnāmeti abhiññāsacchikiriyāya, tatra tatreva sakkhibhabbataṃ pāpuṇāti sati satiāyatane’’ti (a. ni. 3.103) –
先这样显示了义理,紧接着说了譬喻,然后又说了义理;也就是先显示了义理,紧接着说了譬喻,然后又说了义理。
Evaṃ paṭhamaṃ atthaṃ dassetvā tadatantaraṃ upamaṃ vatvā punapi attho evaṃ paṭhamaṃ atthaṃ dassetvā tadanantaraṃ upamaṃ vatvā punapi attho vutto.
还有以七太阳为比喻的经。
Sattasūriyopame ca –
比丘们,诸行是无常的;比丘们,诸行是不能持久的;比丘们,诸行是无可依靠的。比丘们,单凭这一点,就足以让人们对一切诸行感到厌离,足以离贪,足以解脱。比丘们,须弥山王长八万四千由旬,宽八万四千由旬,沉入大海八万四千由旬,高出海面八万四千由旬。比丘们,总会有那么一个时候,经过极其漫长的岁月,过了许多年、许多百年、许多千年、许多十万年,天都不下雨。比丘们,当天不下雨的时候,所有那些种子类植物、草木类植物、药草、草、森林、藤蔓,都会枯萎、干涸,不复存在。比丘们,诸行就是这样无常;比丘们,诸行就是这样不能持久。
‘‘Aniccā, bhikkhave, saṅkhārā, adhuvā, bhikkhave, saṅkhārā, anassāsikā, bhikkhave, saṅkhārā, yāvañcidaṃ, bhikkhave, alameva sabbasaṅkhāresu nibbindituṃ alaṃ virajjituṃ alaṃ vimuccituṃ. Sineru, bhikkhave, pabbatarājā caturāsītiyojanasahassāni āyāmena, caturāsītiyojanasahassāni vitthārena, caturāsītiyojanasahassāni mahāsamudde ajjhogāḷho, caturāsītiyojanasahassāni mahāsamuddā accuggato. Hoti so kho, bhikkhave, samayo, yaṃ kadāci karahaci dīghassa addhuno accayena bahūni vassāni bahūni vassasatāni bahūni vassasahassāni bahūni vassasatasahassāni devo na vassati, deve kho pana, bhikkhave, avassante ye kecime bījagāmabhūtagāmā osadhitiṇavanappatayo, te ussussanti visussanti na bhavanti. Evaṃ aniccā, bhikkhave, saṅkhārā, evaṃ adhuvā, bhikkhave, saṅkhārā’’tiādinā (a. ni. 7.66) –
先开示义理,紧接着说一个譬喻,然后又说了一次义理。或者,在《相应部》里有这样的经文:“诸比丘,太阳升起时,这是它的前导,这是它的前兆,也就是曙光。同样地,诸比丘,比丘生起圣八支道时,这是它的前导,这是它的前兆,也就是善知识。”这里可能指的就是《太阳譬喻经》。但这种理解与“在某些地方,用譬喻围绕义理来开示”这一说法不符,因为那里是先说譬喻,紧接着开示义理,之后并没有再用譬喻来说。在那部经里,确实是最先展示了譬喻。而对于这部《稻芒譬喻经》,则有这样的说法:“用譬喻围绕义理来开示,世尊一开始就说:‘诸比丘,譬如……’”这样说的内容也不能被涵盖,因为《衣经》和这部经并没有什么特别差异。实际上,这两处都是先展示譬喻,然后再说明义理。所以,这里的读法应该这样来理解:“在那里,世尊在某些地方是先展示譬喻,之后再说明义理,比如《衣经》《波利质多罗树譬喻经》《火堆譬喻经》等;在某些地方是用义理来围绕譬喻而开示,比如《金匠譬喻经》《七太阳譬喻经》等;然而在这部《稻芒譬喻经》中,则是先展示譬喻,之后再说明义理,所以一开始说:‘诸比丘,譬如……’”否则,就会与《中部注》相违背。而且,那样的话,本处前后文也衔接不上。所以,在这里也应当按照《中部注》所说的方式来确定读法。
Paṭhamaṃ atthaṃ dassetvā tadanantaraṃ upamaṃ vatvā punapi attho vutto. Atha vā ‘‘sūriyassa, bhikkhave, udayato etaṃ pubbaṅgamaṃ etaṃ pubbanimittaṃ, yadidaṃ aruṇuggaṃ. Evameva kho, bhikkhave, bhikkhuno ariyassa aṭṭhaṅgikassa maggassa uppādāya etaṃ pubbaṅgamaṃ etaṃ pubbanimittaṃ, yadidaṃ kalyāṇamittatā’’ti yadetaṃ saṃyuttanikāye (saṃ. ni. 5.49) āgataṃ, taṃ idha sūriyopamasuttanti adhippetaṃ siyā. Tampi ‘‘katthaci upamāya atthaṃ parivāretvā dassetī’’ti iminā na sameti paṭhamaṃ upamaṃ vatvā tadanantaraṃ atthaṃ dassetvā puna upamāya avuttattā. Paṭhamameva hi tattha upamā dassitā, ‘‘imasmiṃ pana sālisūkopame upamāya atthaṃ parivāretvā dassento seyyathāpi, bhikkhaveti ādimāhā’’ti. Idampi vacanamasaṅgahitaṃ vatthasuttassa imassa ca visesābhāvato. Ubhayatthāpi hi paṭhamaṃ upamaṃ dassetvā pacchā attho vutto , tasmā evamettha pāṭhena bhavitabbaṃ ‘‘tatra bhagavā katthaci paṭhamaṃyeva upamaṃ dassetvā pacchā atthaṃ dasseti vatthasutte viya pāricchattakopama- (a. ni. 7.69) aggikkhandhopamādisuttesu (a. ni. 7.72) viya ca, katthaci atthena upamaṃ parivāretvā dasseti suvaṇṇakārasattasūriyopamādisuttesu (a. ni. 7.66) viya, imasmiṃ pana sālisūkopame paṭhamaṃ upamaṃ dassetvā pacchā atthaṃ dassento seyyathāpi, bhikkhaveti ādimāhā’’ti. Aññathā majjhimaṭṭhakathāya virujjhati. Idhāpi ca pubbenāparaṃ na sameti. Majjhimaṭṭhakathāya vuttanayeneva vā idhāpi pāṭho gahetabbo.
稻芒就像稻谷果实顶端长出的芒刺,大麦芒也是这样。因为芒很细,即使折断,折损也不太大,所以说“将会刺破”,意思是将会割破皮肤。就像放置不当的稻芒等物,即使被踩踏,也不会刺伤手脚等,因为它处在无法刺破的状态;同样,趋向积聚的心也不能刺破无明,因为它生起时就处在无法刺破无明的状态。为了说明这个道理,所以说“以被错误放置的……”等话。所谓“八种处”,就是像“于苦无知”等所说的那样,在苦等四圣谛以及过去际等四事,合起来共八处。所谓极为坚厚,是指由于长久反复修习而变得极其深厚。因为所缘极广、对立面极强、眷属众多、苦患众多,所以无明被称为“大”,即“大无明”。这就是指巨大的无明。“大”这个词也有众多之义,就像“大众”等说法中那样。从渴爱的丛林中脱离之状,就是说那里渴爱全然不存在。
Kaṇasadiso sāliphalassa tuṇḍe uppajjanakavālo sālisūkaṃ, tathā yavasūkaṃ. Sūkassa tanukabhāvato bhedavato bhedo nātimahā hotīti āha – ‘‘bhindissati, chaviṃ chindissatīti attho’’ti. Yathā micchāṭhapitasālisūkādi akkantampi hatthādiṃ na bhindati bhindituṃ ayoggabhāvena ṭhitattā, evaṃ ācayagāmicittaṃ avijjaṃ na bhindati bhindituṃ ayoggabhāvena uppannattāti imamatthaṃ dasseti ‘‘micchāṭhapitenā’’tiādinā. Aṭṭhasu ṭhānesūti ‘‘dukkhe aññāṇa’’ntiādinā vuttesu dukkhādīsu catūsu saccesu pubbantādīsu catūsu cāti aṭṭhasu ṭhānesu. Ghanabahalanti cirakālaparibhāvanāya ativiya bahalaṃ. Mahāvisayatāya mahāpaṭipakkhatāya bahuparivāratāya bahudukkhatāya ca mahatī avijjāti mahāavijjā. Taṃ mahāavijjaṃ. Mahāsaddo hi bahubhāvatthopi hoti ‘‘mahājano’’tiādīsu viya. Taṇhāvānato nikkhantabhāvenāti tattha taṇhāya abhāvameva vadati.
42在第二颂里,当说到“以脚踩踏”时,如果把它说成“被踩踏的”,那就好比用手压住的东西也被说成“被踩踏的”一样;这种“被踩踏”的说法只是约定俗成的用语,所以注释者说“这只是说被踩踏而已”。所谓“圣者之语”,就是住在圣者国土之人的用语。为了说明不取大的成就、而只取极微小之事的用意,便开始了“然而,为什么……”等问答。这样说的意思是:不要以为“依如理作意而生起、名为趣向出离的善法只是微小的”,而应当明白,它逐渐获得助缘而增长,就像一条小溪渐渐汇入奔涌的大河、最终流入大海一样,也能让修行人逐渐到达涅槃的大海。关于辟支菩提和佛地,这里的格位是表示各自所证得的业格。“轮回与出离”则是按前后次第来说的。
42. Dutiye pādeneva avamaddite akkantanti vuccamāne hatthena avamadditaṃ akkantaṃ viya akkantanti ruḷhī hesāti āha – ‘‘akkantanteva vutta’’nti. Ariyavohāroti ariyadesavāsīnaṃ vohāro. Mahantaṃ aggahetvā appamattakasseva gahaṇe payojanaṃ dassetuṃ – ‘‘kasmā panā’’tiādi āraddhaṃ. Tena ‘‘vivaṭṭūpanissayakusalaṃ nāma yoniso uppāditaṃ appaka’’nti na cintetabbaṃ, anukkamena laddhapaccayaṃ hutvā vaḍḍhamānaṃ khuddakanadī viya pakkhandamahoghā samuddaṃ, anukkamena nibbānamahāsamuddameva purisaṃ pāpetīti dīpeti. Paccekabodhiṃ buddhabhūminti ca paccatte upayogavacanaṃ. Vaṭṭavivaṭṭaṃ kathitanti yathākkamena vuttaṃ.
43第三颂里说“被嗔心败坏的心”,是指与嗔相应的那些心所法,以及它们生起的那个人(相续)——由于像掺了毒的腐臭尿液那样的嗔,他的心被败坏了。“以他自己的心”,是指以他具备的他心智,或者以与一切知智相应的心。“区分之后”,是指用智慧去区分、认定。“以可爱的样子到来”,这就是“铁”,也就是快乐。“完全离开了铁(快乐)”,或者“从那里离开”,所以叫“无乐”;它是身苦和心苦的去处、生起处、所在处,所以叫“恶趣”;由于种种原因和种种变异之相而堕落到那里,所以叫“堕落”;那里连一点点铁(快乐)都没有,所以叫“地狱”。这里的含义应当这样理解。
43. Tatiye dosena paduṭṭhacittanti sampayuttadhammānaṃ, yasmiṃ santāne uppajjati, tassa ca dūsanena visasaṃsaṭṭhapūtimuttasadisena dosena padūsitacittaṃ. Attano cittenāti attano cetopariyañāṇena sabbaññutaññāṇena vā sahitena cittena. Paricchinditvāti ñāṇena paricchinditvā . Iṭṭhākārena etīti ayo, sukhaṃ. Sabbaso apeto ayo etassa, etasmāti vā apāyo, kāyikassa cetasikassa ca dukkhassa gati pavattiṭṭhānanti duggati, kāraṇāvasena vividhaṃ vikārena ca nipātiyanti etthāti vinipāto, appakopi natthi ayo sukhaṃ etthāti nirayoti evamettha attho veditabbo.
44第四项中,“以信之清净而清净”,是指以被称为“信”的清净而清净,不是因为诸根不清净。“乐的趣处”,是指乐生起和停留的地方。他们在这里只趣向乐,不趣向苦,所以叫“善趣”。因为那里有可爱悦意的形色等,也有殊胜的住处等,所以叫“天界”,即那个世界。
44. Catutthe saddhāpasādena pasannanti saddhāsaṅkhātena pasādena pasannaṃ, na indriyānaṃ avippasannatāya. Sukhassa gatinti sukhassa pavattiṭṭhānaṃ. Sukhamevettha gacchanti, na dukkhanti vā sugati. Manāpiyarūpāditāya saha aggehīti saggaṃ, lokaṃ.
45第五种,“能止息热恼的湖”,因此叫“湖”;充满水的湖,就是水池。水能承载、能保持,所以叫水塘。混浊,是因为泥泞太多而污浊混乱。因此说“不清净”。被搅动,就是被风吹得动荡。因此说“不安住”。因为被风冲击,波浪、涟漪和污垢混杂在一起,四周都无法安定,所以叫不安住。又因为风击使水的力量微弱,变成泥浆,达到淤泥的状态,所以说“变成淤泥”。贝类,就是珍珠贝等。螺类,是螺贝中的特殊种类。经文说“无论是游动的还是静止的”,应当知道这是随顺实际情况的说法。为了说明这种随顺实际情况的说法,才引出“在这里”等文句。
45. Pañcame pariḷāhavūpasamakaro rahado etthāti rahado, udakapuṇṇo rahado udakarahado. Udakaṃ dahati dhāretīti udakadaho. Āviloti kalalabahulatāya ākulo. Tenāha – ‘‘avippasanno’’ti. Luḷitoti vātena āloḷito. Tenāha – ‘‘aparisaṇṭhito’’ti. Vātābhighātena vīcitaraṅgamalasamākulatāya hi parito na saṇṭhito vā aparisaṇṭhito. Vātābhighātena udakassa ca appabhāvena kalalībhūto kaddamabhāvappattoti āha – ‘‘kaddamībhūto’’ti. Sippiyo muttasippiādayo. Sambukā saṅkhasalākavisesā. Carantampi tiṭṭhantampīti yathālābhavacanametaṃ daṭṭhabbaṃ. Tameva hi yathālābhavacanataṃ dassetuṃ – ‘‘etthā’’tiādi āraddhaṃ.
“被覆盖”是指被遮蔽。这是通过原因来说明它浑浊的状态。“现法”就是指在现在这个生命体当中的存在,叫“现法有”。不过这个有既是世间的,也是出世间的,所以说它是“世间与出世间混合的”。死后要辗转投生,所以叫“往生有”,也就是他世。因此说:“他就是在别处获得利益,所以叫‘他世利益’。”这样一来,两种都被包含在自身相续当中了。为了把另一种也收摄进来加以说明,才又说“再者”等话。“此”就是指称为十种善业道的法。说“在刀兵中劫的末尾”,这是就它临近而说的。应当理解为任何一个中劫的末尾。“适于圣者”,就是适于圣者成就圣性,因此它能够使人证得圣者的境界。智慧本身,从能现前确认所知对象这个意义上说,就叫作“见”,所以说“正是智慧”等等。那又是什么呢?回答说:“天眼”等等。
Pariyonaddhenāti paṭicchāditena. Tayidaṃ kāraṇena āvilabhāvassa dassanaṃ. Diṭṭhadhamme imasmiṃ attabhāve bhavo diṭṭhadhammiko, so pana lokiyopi hoti lokuttaropīti āha – ‘‘lokiyalokuttaramissako’’ti. Pecca samparetabbato samparāyo, paraloko. Tenāha – ‘‘so hi parattha atthoti parattho’’ti. Iti dvidhāpi sakasantatipariyāpanno eva gahitoti itarampi saṅgahetvā dassetuṃ – ‘‘apicā’’tiādimāha. Ayanti kusalakammapathasaṅkhāto dasavidho dhammo. Satthantarakappāvasāneti idaṃ tassa āsannabhāvaṃ sandhāya vuttaṃ. Yassa kassaci antarakappassāvasāneti veditabbaṃ. Ariyānaṃ yuttanti ariyānaṃ ariyabhāvāya yuttaṃ, tato eva ariyabhāvaṃ kātuṃ samatthaṃ. Ñāṇameva ñeyyassa paccakkhakaraṇaṭṭhena dassananti āha – ‘‘ñāṇameva hī’’tiādi. Kiṃ pana tanti āha – ‘‘dibbacakkhū’’tiādi.
46第六句里,“清澈”是指稀薄。正是就它稀薄这一点,才说“不浓厚”。因为所谓“清澄”,就是清澈而不浓厚,所以说“称为‘清澄’也合适”。“极明净”就是特别清净,而那就是真正的完全清净,所以说“极善清净”。“无浊”就是没有垢秽,因此接着说“完全清净”等等。“苔”指细小的苔藓,就是那种叫“芝麻籽状”的;“藻”指耳饰状的苔藓;“浮垢”指水中的污垢。心的混浊状态是以盖为因的,所以说“以无浊,即从五盖中解脱”。
46. Chaṭṭhe acchoti tanuko. Tanubhāvameva hi sandhāya ‘‘abahalo’’ti vuttaṃ. Yasmā pasanno nāma accho na bahalo, tasmā ‘‘pasannotipi vaṭṭatī’’ti vuttaṃ. Vippasannoti visesena pasanno . So pana sammā pasanno nāma hotīti āha – ‘‘suṭṭhu pasanno’’ti. Anāviloti akaluso. Tenāha – ‘‘parisuddho’’tiādi. Saṅkhanti khuddakasevālaṃ, yaṃ ‘‘tilabījaka’’nti vuccati. Sevālanti kaṇṇikasevālaṃ. Paṇakanti udakamalaṃ. Cittassa āvilabhāvo nīvaraṇahetukoti āha – ‘‘anāvilenāti pañcanīvaraṇavimuttenā’’ti.
47第七句里说的“树木之类”,这里的“类”字只是把词补足一下,就像说“懒惰所生”那样,所以注释里说“这只是树木的别名”。有些树以色泽为最胜,比如紫檀之类;有些以香气为最胜,比如牛头旃檀;有些以味道为最胜,比如竭地罗木之类;有些以坚硬为最胜,比如瞻波迦之类。依能带来道果的观法而修习的心,也算在这里面。弗沙蜜多长老依据“就在那里获得了能作证的能力”这句话说:贤友,这指的就是能作为神通基础的第四禅心。
47. Sattame rukkhajātānīti ettha jātasaddena padavaḍḍhanameva kataṃ yathā ‘‘kosajāta’’nti āha – ‘‘rukkhānamevetaṃ adhivacana’’nti. Koci hi rukkho vaṇṇena aggo hoti yathā taṃ rattacandanādi. Koci gandhena yathā taṃ gosītacandanaṃ. Koci rasena khadirādi. Koci thaddhatāya campakādi. Maggaphalāvahatāya vipassanāvasena bhāvitampi gahitaṃ. ‘‘Tattha tattheva sakkhibhabbataṃ pāpuṇātī’’ti (a. ni. 3.103) vacanato ‘‘abhiññāpādakacatutthajjhānacittameva, āvuso’’ti phussamittatthero vadati.
48第八句中,心的转变只是生起和灭去,所以说“如此迅速地生起,又如此迅速地灭去”。“极大量之义”就是超越限量之义,也就是超出了可计量的范围,所以他说“极为不容易”。眼识当然也被包含在内,因为一切心都同样只有一个刹那。为了依据长老的说法阐明心极其迅速地转变这一性质,才说了“在这个义理上”等话。“心行”指的是与相应法俱起的心。有些书写成“vāhasatānaṃ kho, mahārāja, vīhīnaṃ”,然而应当依据“vāhasataṃ kho, mahārāja, vīhīnaṃ”这一读法。因为在《弥兰王问经》中,某处也正是这样读的。或者应看作“vāhasatānaṃ”是依属格表示“有”的用法,通过变格而说的。“半铢”就是略微欠缺的一半。那么是谁的一半呢?从上下文可知是“一婆诃”的一半。有些人写作“半十四”,另一些人写作“三又二分之一”。他们确定地说“一又二分之一百婆诃有余”,这应当加以考察。“四那利”的葫芦。由于没有提问,所以没有作譬喻,即因为没有“尊者,可以作譬喻吗”这样产生的提问,所以没有作譬喻。在说法结束时,即在集会大众中,如所开始的教说结束时。
48. Aṭṭhame cittassa parivattanaṃ uppādanirodhā evāti āha – ‘‘evaṃ lahuṃ uppajjitvā lahuṃ nirujjhanaka’’nti. Adhimattapamāṇattheti atikkantapamāṇatthe, pamāṇātītatāyanti attho. Tenāha – ‘‘ativiya na sukarā’’ti. Cakkhuviññāṇampi adhippetamevāti sabbassapi cittassa samānakhaṇattā vuttaṃ. Cittassa ativiya lahuparivattibhāvaṃ theravādena dīpetuṃ – ‘‘imasmiṃ panatthe’’tiādi vuttaṃ. Cittasaṅkhārāti sasampayuttaṃ cittaṃ vadati. Vāhasatānaṃ kho, mahārāja, vīhīnanti potthakesu likhanti, ‘‘vāhasataṃ kho, mahārāja, vīhīna’’nti pana pāṭhena bhavitabbaṃ. Milindapañhepi (mi. pa. 4.1.2) hi katthaci ayameva pāṭho dissati. ‘‘Vāhasatāna’’nti vā paccatte sāmivacanaṃ byattayena vuttanti daṭṭhabbaṃ. Aḍḍhacūḷanti thokena ūnaṃ upaḍḍhaṃ. Kassa pana upaḍḍhanti? Adhikārato vāhassāti viññāyati. ‘‘Aḍḍhacuddasa’’nti keci. ‘‘Aḍḍhacatuttha’’nti apare. Sādhikaṃ diyaḍḍhasataṃ vāhāti daḷhaṃ katvā vadanti, vīmaṃsitabbaṃ. Catunāḷiko tumbo. Pucchāya abhāvenāti ‘‘sakkā pana, bhante, upamaṃ kātu’’nti evaṃ pavattāya pucchāya abhāvena na katā upamā. Dhammadesanāpariyosāneti sannipatitaparisāya yathāraddhadhammadesanāya pariyosāne.
4949. 第九经中,“光辉的”意思是明净,以自性清净为义。因此说“洁白的、清净的”。所谓“光辉”等名称,是颜色元素中可获得的差别,所以问:“难道心真的有什么颜色吗?”对方因为心是无色而否定说“没有”,接着说明这是一种间接的说法,是为了表明这类心的清净修习,于是说“青色等”。正如经中说:“当他这样得定时,心便清净、明净。”因此说:“这也是因为无杂染而清净,所以是光辉的。”那么,有分心真的没有杂染吗?是的,从自性上说它没有杂染,但从外来杂染的角度看,它可能被染污。因此说“而那也只是”等。其中,先前因为自己和那些比丘们都现前证知而说“此”,现在则以指认的方式说“那”。“而”字是用来引出意义的。“实”字是语词的修饰,或者表示强调。因为所要说的道理已经确定:杂染与有分心不同时存在,所以杂染是外来的,因此说“非俱生的”等。贪等接近心相续后,染污、扰乱、烧灼它,所以说“由杂染,即由贪等”。有分心从直接意义上说,并没有被杂染所染污,因为它不与杂染相杂;但由于属于同一相续,所以可以有“被染污”的间接说法,因此说“名为被染污的”。现在为了用譬喻阐明这个道理,便说“譬如”等。由此显示出:即使属于不同相续的行为,世间尚且可见其可责之处,何况属于同一相续的行为呢?因此说“在速行刹那……名为被染污的”。
49. Navame pabhassaranti pariyodātaṃ sabhāvaparisuddhaṭṭhena. Tenāha – ‘‘paṇḍaraṃ parisuddha’’nti. Pabhassaratādayo nāma vaṇṇadhātuyaṃ labbhanakavisesāti āha – ‘‘kiṃ pana cittassa vaṇṇo nāma atthī’’ti? Itaro arūpatāya ‘‘natthī’’ti paṭikkhipitvā pariyāyakathā ayaṃ tādisassa cittassa parisuddhabhāvanādīpanāyāti dassento ‘‘nīlādīna’’ntiādimāha. Tathā hi ‘‘so evaṃ samāhite citte parisuddhe pariyodāte’’ti (dī. ni. 1.243-244; ma. ni. 1.384-386, 431-433; pārā. 12-13) vuttaṃ . Tenevāha – ‘‘idampi nirupakkilesatāya parisuddhanti pabhassara’’nti. Kiṃ pana bhavaṅgacittaṃ nirupakkilesanti? Āma sabhāvato nirupakkilesaṃ, āgantukaupakkilesavasena pana siyā upakkiliṭṭhaṃ. Tenāha – ‘‘tañca kho’’tiādi. Tattha attano tesañca bhikkhūnaṃ paccakkhabhāvato pubbe ‘‘ida’’nti vatvā idāni paccāmasanavasena ‘‘ta’’nti āha. Ca-saddo atthūpanayane. Kho-saddo vacanālaṅkāre, avadhāraṇe vā. Vakkhamānassa atthassa nicchitabhāvato bhavaṅgacittena sahāvaṭṭhānābhāvato upakkilesānaṃ āgantukatāti āha – ‘‘asahajātehī’’tiādi. Rāgādayo upecca cittasantānaṃ kilissanti vibādhenti upatāpenti cāti āha – ‘‘upakkilesehīti rāgādīhī’’ti. Bhavaṅgacittassa nippariyāyato upakkilesehi upakkiliṭṭhatā nāma natthi asaṃsaṭṭhabhāvato, ekasantatipariyāpannatāya pana siyā upakkiliṭṭhatāpariyāyoti āha – ‘‘upakkiliṭṭhaṃ nāmāti vuccatī’’ti. Idāni tamatthaṃ upamāya vibhāvetuṃ ‘‘yathā hī’’tiādimāha. Tena bhinnasantānagatāyapi nāma iriyāya loke gārayhatā dissati, pageva ekasantānagatāya iriyāyāti imaṃ visesaṃ dasseti. Tenāha – ‘‘javanakkhaṇe…pe… upakkiliṭṭhaṃ nāma hotī’’ti.
50第十经里说的“心”,指的就是有分心。经文里说“比丘们,这个心是光明的”,说的正是有分心。从有分心被相应的缘聚合在一起而被称为“染污”的那一刻起,当与之相反的缘聚合时,就说它从杂染中解脱了。因此说“成为从杂染中解脱”。这里剩下的内容,应该按照第九经里所讲的方式来理解。
50. Dasame bhavaṅgacittameva cittanti ‘‘pabhassaramidaṃ, bhikkhave, citta’’nti vuttaṃ bhavaṅgacittameva. Yadaggena bhavaṅgacittaṃ tādisapaccayasamavāye upakkiliṭṭhaṃ nāma vuccati, tadaggena tabbidhurapaccayasamavāye upakkilesato vimuttanti vuccati. Tenāha – ‘‘upakkilesehi vippamuttaṃ nāma hotī’’ti. Sesamettha navamasutte vuttanayānusārena veditabbaṃ.