第7品·精进发动等品的注释
7. Vīriyārambhādivaggavaṇṇanā
61第七品第一经里说的“精进发动”,是指具备四种作用的正勤精进的发动,意思是精进已经发起、已经策励、已经圆满。
61. Sattamassa paṭhame vīriyārambhoti catukiccassa sammappadhānavīriyassa ārambho, āraddhapaggahitaparipuṇṇavīriyatāti attho.
62第二经中,多欲就是大贪。针对这一点,有这样的说法:
62. Dutiye mahicchatāti mahālobho. Yaṃ sandhāya vuttaṃ –
在这里,什么是多欲?对种种衣服、食物、住处、生病所需的医药等生活用品,或者对五种欲乐不知满足,还想要更多;像这样的欲求、陷入欲求、多欲、贪、贪染、心的贪染,就称为多欲。
‘‘Tattha katamā mahicchatā? Itarītaracīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārehi pañcahi vā kāmaguṇehi asantuṭṭhassa bhiyyokamyatā, yā evarūpā icchā icchāgatā mahicchatā rāgo sārāgo cittassa sārāgo. Ayaṃ vuccati mahicchatā’’ti (vibha. 850).
63在第三经中,“少欲”就是无贪。“少欲者”就是无欲者。这里,文字看起来好像有所保留,但含义其实是毫无保留的。因为,并不是因为还有一点点欲求存在,他才被称为少欲者;而是因为完全没有欲求,也就是通过反复修习而具足无贪,才被称为少欲者。
63. Tatiye appicchatāti alobho. Appicchassāti anicchassa. Ettha hi byañjanaṃ sāvasesaṃ viya, attho pana niravaseso. Na hi appamattikāya icchāya atthibhāvena so appicchoti vutto, icchāya pana abhāvena punappunaṃ āsevitassa alobhasseva bhāvena appicchoti vutto.
在这里,应当知道有四种差别:过度欲、恶欲、多欲、少欲。其中,对自己得到的不满足,还去贪求别人得到的,这叫过度欲。具有这种欲的人,即使同一锅里烤熟的饼掉进自己钵里,也觉得好像没烤熟、又小;可同样的饼放进别人钵里,就觉得好像烤熟了、又大。想让人认可自己根本没有的功德,而且接受供养时不知节制,这叫恶欲。这在阿毗达摩里已经讲过,比如“这里有人自己没有信心,却想让众人知道‘我有信心’”等等。具有这种欲的人,就落在虚伪里。想让人认可自己确实有的功德,而且接受供养时不知节制,这叫多欲。这也是按“这里有人有信心,却想让众人知道‘我有信心’;有戒,却想让众人知道‘我有戒’”这样的方式讲过的。具有这种欲的人,很难满足;就连亲生母亲也没法把握他的心。因此这样说:
Apicettha atricchatā, pāpicchatā, mahicchatā appicchatāti ayaṃ bhedo veditabbo. Tattha sakalābhe atittassa paralābhe patthanā atricchatā nāma, yāya samannāgatassa ekabhājane pakkapūvepi attano patte patite na supakko viya khuddako ca viya khāyati, sveva pana parassa patte pakkhitto supakko viya mahanto viya ca khāyati. Asantaguṇasambhāvanatā pana paṭiggahaṇe ca amattaññutā pāpicchatā nāma, sā ‘‘idhekacco assaddho samāno saddhoti maṃ jano jānātū’’tiādinā nayena abhidhamme āgatāyeva, tāya samannāgato puggalo kohaññe patiṭṭhāti. Santaguṇasambhāvanatā pana paṭiggahaṇe ca amattaññutā mahicchatā nāma, sāpi ‘‘idhekacco saddho samāno saddhoti maṃ jano jānātūti icchati, sīlavā samāno sīlavāti maṃ jano jānātū’’ti iminā nayena āgatāyeva. Tāya samannāgato puggalo dussantappayo hoti, vijātamātāpissa cittaṃ gahetuṃ na sakkoti. Tenetaṃ vuccati –
大火堆、大海,还有多欲之人;
用车子把生活用品送来布施,这三者也不可满足。
‘‘Aggikkhandho samuddo ca, mahiccho cāpi puggalo; Sakaṭena paccaye dentu, tayopete atappayā’’ti.
另外,隐藏自己真实的功德,并且在接受供养时懂得节制,这就叫少欲。具备这种少欲的人,即使自身确实有功德,也因为想要隐藏功德,所以虽然他有信仰,却不愿意让别人知道“我有信仰”。同样,他虽然有戒行、远离尘嚣、博学多闻、精进努力、具足禅定、拥有智慧,甚至是漏尽者,也不愿意让别人知道“我是漏尽者”,就像日中长老那样。
Santaguṇanigūhanatā pana paṭiggahaṇe ca mattaññutā appicchatā nāma, tāya samannāgato puggalo attani vijjamānampi guṇaṃ paṭicchādetukāmatāya saddho samāno ‘‘saddhoti maṃ jano jānātū’’ti na icchati. Sīlavā, pavivitto, bahussuto, āraddhavīriyo, samādhisampanno, paññavā, khīṇāsavo samāno ‘‘khīṇāsavoti maṃ jano jānātū’’ti na icchati seyyathāpi majjhantikatthero.
据说这位长老已经漏尽烦恼,但他的钵和袈裟加起来只值一脚的钱。阿育法王举办寺院大庆典那天,他担任僧众的上座。人们看到他外表实在太寒酸,就说:“尊者,请稍微往外站一点。”长老心想:“像我这样已经漏尽烦恼的人,如果都不接受国王的供养,还有谁会接受呢?”于是他沉入地中,等僧众上座举起食物团时,才从地里涌出来接住。就这样,他虽然已经漏尽烦恼,却不想让别人知道“我是漏尽烦恼的人”。像这样少欲的比丘,能让还没生起的利养生长起来,让已经生起的利养保持稳固,也能让施主心生欢喜。因为他越是凭着少欲而少取,那些对他的行仪生起净信的人就越是多给。
Thero kira mahākhīṇāsavo ahosi, pattacīvaraṃ panassa pādamattameva agghati. So asokassa dhammarañño vihāramahadivase saṅghatthero ahosi. Athassa atilūkhabhāvaṃ disvā manussā, ‘‘bhante, thokaṃ bahi hothā’’ti āhaṃsu. Thero ‘‘mādise khīṇāsave rañño saṅgahaṃ akaronte añño ko karissatī’’ti pathaviyaṃ nimujjitvā saṅghattherassa ukkhittapiṇḍaṃ gaṇhantoyeva ummujji. Evaṃ khīṇāsavo samāno ‘‘khīṇāsavoti maṃ jano jānātū’’ti na icchati. Evaṃ appiccho ca pana bhikkhu anuppannaṃ lābhaṃ uppādeti, uppannaṃ thāvaraṃ karoti, dāyakānaṃ cittaṃ ārādheti. Yathā yathā hi so attano appicchatāya appaṃ gaṇhāti, tathā tathā tassa vatte pasannā manussā bahū denti.
还有另一种四种少欲:对资具少欲、对头陀支少欲、对教理少欲、对证得少欲。其中,对四种资具少欲,就叫对资具少欲。这种人知道施主的情况,知道所施之物的多少,也知道自己的能力。如果所施之物很多,而施主只想布施一点点,他就随施主的意愿少取;如果所施之物很少,而施主想多布施,他就随所施之物的实际情况少取;如果所施之物很多,施主也想多布施,他就知道自己的能力,只按适当的量来取。
Aparopi catubbidho appiccho – paccayaappiccho, dhutaṅgaappiccho, pariyattiappiccho, adhigamaappicchoti. Tattha catūsu paccayesu appiccho paccayaappiccho nāma. So dāyakassa vasaṃ jānāti, deyyadhammassa vasaṃ jānāti, attano thāmaṃ jānāti. Yadi hi deyyadhammo bahu hoti, dāyako appamattakaṃ dātukāmo, dāyakassa vasena appaṃ gaṇhāti. Deyyadhammo appo, dāyako bahuṃ dātukāmo, deyyadhammassa vasena appaṃ gaṇhāti. Deyyadhammopi bahu, dāyakopi bahuṃ dātukāmo, attano thāmaṃ ñatvā pamāṇeneva gaṇhāti.
自己虽然受持头陀支,却不想让别人知道自己有头陀支,这就叫“头陀支少欲”。为了说明这一点,有下面这些事例:据说,冢间住大童子长老在坟场住了六十年,其他任何比丘都不知道。正因如此,他说:
Dhutaṅgasamādānassa attani atthibhāvaṃ najānāpetukāmo dhutaṅgaappiccho nāma. Tassa vibhāvanatthaṃ imāni vatthūni – sosānikamahākumāratthero kira saṭṭhi vassāni susāne vasi, añño ekabhikkhupi na aññāsi. Tenevāha –
我在坟场住了六十年,从不间断;
愿没有第二个人知道我,我真是冢间住者中最殊胜的啊。
‘‘Susāne saṭṭhi vassāni, abbokiṇṇaṃ vasāmahaṃ; Dutiyo maṃ na jāneyya, aho sosānikuttamo’’ti.
两位兄弟长老住在支提山。弟弟接过侍者送来的甘蔗段,来到兄长面前,说:“尊者,请用吧。”那时长老已经吃完饭,正是漱口的时候。他就说:“不用了,贤友。”弟弟问:“尊者,您是不是持一食支的?”长老说:“拿来吧,贤友,那甘蔗段。”他虽然五十年来一直持一食支,却一直藏着这个头陀支不让人知道。他受用了甘蔗段,漱了口,又重新决意持头陀支,然后离开了。
Cetiyapabbate dve bhātikattherā vasiṃsu. Kaniṭṭho upaṭṭhākena pesitaṃ ucchukhaṇḍikaṃ gahetvā jeṭṭhassa santikaṃ agamāsi ‘‘paribhogaṃ, bhante, karothā’’ti. Therassa ca bhattakiccaṃ katvā mukhavikkhālanakālo ahosi. So ‘‘alaṃ, āvuso’’ti āha. Kacci, bhante, ekāsanikatthāti? Āharāvuso, ucchukhaṇḍikanti paññāsa vassāni ekāsaniko samānopi dhutaṅgaṃ nigūhamāno paribhogaṃ katvā mukhaṃ vikkhāletvā puna dhutaṅgaṃ adhiṭṭhāya gato.
如果有人像萨给塔低舍长老那样,博学多闻,却不愿让人知道,这就叫“教理少欲”。据说,有人责备这位长老说:“您说‘没时间’,在诵经和提问时都不给机会。尊者,您要到什么时候才能获得死亡之时呢?”于是长老遣散了僧众,前往翅子树沙海精舍。在那里结雨安居期间,他帮助了上座、新学和中座比丘们。到了大自恣的布萨日,他讲说法,震动了整个地区,然后就离开了。
Yo pana sāketatissatthero viya bahussutabhāvaṃ jānāpetuṃ na icchati, ayaṃ pariyattiappiccho nāma. Thero kira ‘‘khaṇo natthīti uddesaparipucchāsu okāsaṃ akaronto kadā maraṇakkhaṇaṃ, bhante, labhissathā’’ti codito gaṇaṃ vissajjetvā kaṇikāravālikasamuddavihāraṃ gato. Tattha antovassaṃ theranavamajjhimānaṃ upakāro hutvā mahāpavāraṇāya uposathadivase dhammakathāya janapadaṃ khobhetvā gato.
如果有人已经证得入流果等圣果中的某一种,却不想让人知道自己已具备入流果等身份,这种人就叫作“证得少欲”,就像那三位善男子(《中部》1.325)和陶匠嘎帝咖拉(《中部》2.282等)一样。不过,在这个意义上,应当知道:由于已经获得的修习而具备强有力的无贪,这样的人,不论是有学还是凡夫,都算是少欲。
Yo pana sotāpannādīsu aññataro hutvā sotāpannādibhāvaṃ jānāpetuṃ na icchati, ayaṃ adhigamappiccho nāma tayo kulaputtā (ma. ni. 1.325) viya ghaṭīkārakumbhakāro (ma. ni. 2.282 ādayo) viya ca. Imasmiṃ panatthe laddhāsevanena balavaalobhena samannāgato sekkhopi puthujjanopi appicchoti veditabbo.
64第四项中,不知足性是指:亲近、结交、侍奉不知足的人时,生起的那种被称为不知足的贪。
64. Catutthe asantuṭṭhitāti asantuṭṭhe puggale sevantassa bhajantassa payirupāsantassa uppanno asantosasaṅkhāto lobho.
6565. 在第五项中,“知足性”是指:亲近、交往、侍奉知足的人时,所生起的、名为无贪的知足。“知足者”是指具备随所得资具而知足的人。而这种知足有十二种。即:在袈裟方面,有随所得知足、随体力知足、随适宜知足三种。在团食等上面也是如此。
65. Pañcame santuṭṭhitāti santuṭṭhe puggale sevantassa bhajantassa payirupāsantassa uppanno alobhasaṅkhāto santoso. Santuṭṭhassāti itarītarapaccayasantosena samannāgatassa. So panesa santoso dvādasavidho hoti. Seyyathidaṃ – cīvare yathālābhasantoso, yathābalasantoso, yathāsāruppasantosoti tividho. Evaṃ piṇḍapātādīsu.
关于这个,它的分类解说如下:在这里,比丘得到一件袈裟,不管好看不好看,他就靠这件袈裟过日子,不再想要别的,就算再得到别的也不接受。这是他对袈裟的随所得知足。但如果他天生体弱,或者被疾病和衰老压垮,穿厚重的袈裟时会觉得累,那他就跟情况差不多的比丘交换,换成轻便的袈裟来过日子,这样他照样知足。这是他对袈裟的随力知足。还有一种比丘,能得到上等的资具。他拿到绸布袈裟之类的贵重袈裟,或者拿到很多件袈裟时,心里想:这件给长老们,给出家很久的尊者;这件适合多闻的人;这件给生病的人;这件给所得少的人。这样布施出去之后,他收集他们的旧袈裟,或者从垃圾堆等处捡来碎布,用这些缝成僧伽梨衣来穿,他也照样知足。这是他对袈裟的随适合知足。
Tassāyaṃ pabhedasaṃvaṇṇanā – idha bhikkhu cīvaraṃ labhati sundaraṃ vā asundaraṃ vā. So teneva yāpeti aññaṃ na pattheti, labhantopi na gaṇhāti. Ayamassa cīvare yathālābhasantoso. Atha pana pakatidubbalo vā hoti ābādhajarābhibhūto vā, garuṃ cīvaraṃ pārupanto kilamati. So sabhāgena bhikkhunā saddhiṃ taṃ parivattetvā lahukena yāpentopi santuṭṭhova hoti. Ayamassa cīvare yathābalasantoso. Aparo paṇītapaccayalābhī hoti. So paṭṭacīvarādīnaṃ aññataraṃ mahagghacīvaraṃ bahūni vā pana cīvarāni labhitvā ‘‘idaṃ therānaṃ cirapabbajitānaṃ, idaṃ bahussutānaṃ anurūpaṃ, idaṃ gilānānaṃ, idaṃ appalābhānaṃ hotū’’ti datvā tesaṃ purāṇacīvaraṃ vā saṅkārakūṭādito vā nantakāni uccinitvā tehi saṅghāṭiṃ katvā dhārentopi santuṭṭhova hoti. Ayamassa cīvare yathāsāruppasantoso.
在这里,比丘得到团食,无论是粗劣的还是精美的,他就靠这些维持生活,不希求别的,即使得到了别的也不接受。这是他对团食的随所得知足。如果有人得到与自己体质不合或与病情不合的团食,吃了之后会感到不适,他就把那份团食给饮食相合的比丘,再从那位比丘手中接受适合的食物来吃,即使这样修行沙门法,他依然知足。这是他对团食的随力知足。另有一位比丘得到许多精美的团食,他就像处理袈裟那样,把它们布施给长老、出家已久者、多闻者、少有所得者和生病的人,然后吃他们的剩食,或者为了乞食而出去行乞,吃混合在一起的食物,即便如此他也依然知足。这是他对团食的随适合知足。
Idha pana bhikkhu piṇḍapātaṃ labhati lūkhaṃ vā paṇītaṃ vā, so teneva yāpeti, aññaṃ na pattheti, labhantopi na gaṇhāti. Ayamassa piṇḍapāte yathālābhasantoso. Yo pana attano pakativiruddhaṃ vā byādhiviruddhaṃ vā piṇḍapātaṃ labhati, yenassa paribhuttena aphāsu hoti, so sabhāgassa bhikkhuno taṃ datvā tassa hatthato sappāyabhojanaṃ bhuñjitvā samaṇadhammaṃ karontopi santuṭṭhova hoti. Ayamassa piṇḍapāte yathābalasantoso. Aparo bahuṃ paṇītaṃ piṇḍapātaṃ labhati. So taṃ cīvaraṃ viya theracirapabbajitabahussutaappalābhagilānānaṃ datvā tesaṃ vā sesakaṃ piṇḍāya vā caritvā missakāhāraṃ bhuñjantopi santuṭṭhova hoti. Ayamassa piṇḍapāte yathāsāruppasantoso.
在这里,比丘得到一处住处,无论合意还是不合意,他都不会因此产生欢喜或烦恼,哪怕只是别人给的一张草席,他也对所得的那一点感到满足。这就是他对住处的随所得知足。但如果他得到的住处不适合自己的体质,或者不利于自己的病情,住在那里会让他不舒服,他就把那个住处让给情况与他相似的比丘,自己住到那位比丘所拥有的适合他的住处里,即便如此,他仍然感到满足。这就是他对住处的随力知足。
Idha pana bhikkhu senāsanaṃ labhati manāpaṃ vā amanāpaṃ vā, so tena neva somanassaṃ na domanassaṃ uppādeti, antamaso tiṇasanthārakenāpi yathāladdheneva tussati. Ayamassa senāsane yathālābhasantoso. Yo pana attano pakativiruddhaṃ vā byādhiviruddhaṃ vā senāsanaṃ labhati, yatthassa vasato aphāsu hoti, so taṃ sabhāgassa bhikkhuno datvā tassa santake sappāyasenāsane vasantopi santuṭṭhova hoti. Ayamassa senāsane yathābalasantoso.
另一位有大福德的人,能得到许多精美的坐卧处,比如洞窟、厅堂、楼阁等。他就像对待袈裟等物品那样,把这些坐卧处布施给长老、出家已久的人、多闻的人、少有所得的人和生病的人,然后自己无论住在哪里,都依然知足。这就是他对坐卧处的随适合知足。也有人这样思惟:所谓最上等的坐卧处,其实是放逸的根源,坐在那里,昏沉和睡眠就会袭来;被睡眠压倒后,再醒来时,不善的念头就会涌现。这样思惟之后,即使得到了那样的坐卧处,他也不接受,而是拒绝它,住在露天、树下等处,依然知足。这也是他对坐卧处的随适合知足。
Aparo mahāpuñño leṇamaṇḍapakūṭāgārādīni bahūni paṇītasenāsanāni labhati. So tāni cīvarādīni viya theracirapabbajitabahussutaappalābhagilānānaṃ datvā yattha katthaci vasantopi santuṭṭhova hoti. Ayamassa senāsane yathāsāruppasantoso. Yopi ‘‘uttamasenāsanaṃ nāma pamādaṭṭhānaṃ, tattha nisinnassa thinamiddhaṃ okkamati, niddābhibhūtassa puna paṭibujjhato pāpavitakkā pātubhavantī’’ti paṭisañcikkhitvā tādisaṃ senāsanaṃ pattampi na sampaṭicchati, so taṃ paṭikkhipitvā abbhokāsarukkhamūlādīsu vasantopi santuṭṭhova hoti. Ayampissa senāsane yathāsāruppasantoso.
在这里,比丘得到药品,不论是粗劣的还是精美的,他得到什么就满足于什么,不贪求别的;即使得到别的,他也不接受。这就是他对病缘药的随所得知足。但如果有人需要油,却得到了糖蜜,他就把糖蜜送给同类的比丘,从那位比丘手里拿到油,或者另外去寻找药品来用,他仍然知足。这就是他对病缘药的随力知足。
Idha pana bhikkhu bhesajjaṃ labhati lūkhaṃ vā paṇītaṃ vā, so yaṃ labhati, teneva tussati, aññaṃ na pattheti, labhantopi na gaṇhāti. Ayamassa gilānapaccaye yathālābhasantoso. Yo pana telena atthiko phāṇitaṃ labhati, so taṃ sabhāgassa bhikkhuno datvā tassa hatthato telaṃ gahetvā aññadeva vā pariyesitvā bhesajjaṃ karontopi santuṭṭhova hoti. Ayamassa gilānapaccaye yathābalasantoso.
另一位有大福德的人,得到很多油、蜜、糖浆等上等药品。他像对待袈裟一样,把这些布施给长老、出家已久的人、多闻的人、所得微少的人和病人,然后靠他们带回来的任何东西维持生活,心里仍然满足。可是,如果有人在一个容器里放了穆陀诃梨勒,在另一个容器里放了四甘味药,并对他说:“尊者,您随意拿吧。”他听了之后想:“我的病用其中任何一种都能止息,但穆陀诃梨勒才是佛陀等所赞叹的。”于是拒绝四甘味,只用穆陀诃梨勒配药,这样也是极其满足。这就是他对病缘药的随宜知足。而在这些各别资具中,三种三种知足里,随宜知足是最殊胜的。
Aparo mahāpuñño bahuṃ telamadhuphāṇitādipaṇītabhesajjaṃ labhati. So taṃ cīvaraṃ viya theracirapabbajitabahussutaappalābhagilānānaṃ datvā tesaṃ ābhatena yena kenaci yāpentopi santuṭṭhova hoti. Yo pana ekasmiṃ bhājane muttaharītakaṃ ṭhapetvā ekasmiṃ catumadhuraṃ – ‘‘gaṇhatha, bhante, yadicchaka’’nti vuccamāno ‘‘sacassa tesu aññatarenapi rogo vūpasammati, atha muttaharītakaṃ nāma buddhādīhi vaṇṇita’’nti catumadhuraṃ paṭikkhipitvā muttaharītakena bhesajjaṃ karontopi paramasantuṭṭhova hoti. Ayamassa gilānapaccaye yathāsāruppasantoso. Imesaṃ pana paccekapaccayesu tiṇṇaṃ tiṇṇaṃ santosānaṃ yathāsāruppasantosova aggo.
66-67在第六和第七项里,非如理作意和如理作意的特征,就是前面已经说过的那些。这里剩下的内容,意思都很清楚。
66-67. Chaṭṭhasattamesu ayonisomanasikārayonisomanasikārā heṭṭhā vuttalakkhaṇāva. Sesamettha uttānatthamevāti.
68第八项中,“不正知”就是没有清楚觉知的状态,这是愚痴的别名。“不正知者”就是不了知的人、迷惑的人。
68. Aṭṭhame asampajaññanti asampajānabhāvo, mohassetaṃ adhivacanaṃ. Asampajānassāti ajānantassa sammuḷhassa.
69第九项中,正知就是正知的状态,这是智慧的别名。正知者,就是正在正知的人。
69. Navame sampajaññanti sampajānabhāvo, paññāyetaṃ nāmaṃ. Sampajānassāti sampajānantassa.
70第十项中,恶友性:一个人的朋友是邪恶低劣的,他就是恶友。恶友的状态就是恶友性,这个名称指的就是以那种方式生起的四蕴。这一点也曾说过:
70. Dasame pāpamittatāti yassa pāpā lāmakā mittā, so pāpamitto. Pāpamittassa bhāvo pāpamittatā, tenākārena pavattānaṃ catunnaṃ khandhānamevetaṃ nāmaṃ. Vuttampi cetaṃ –
在这里,什么是恶友性?即对那些人——没有信心、戒行败坏、很少听闻佛法、吝啬小气、智慧低劣的人——的亲近、依附、频繁亲近、交往、密切交往、信奉、恭敬、偏向迎合,这就叫作恶友性。
‘‘Tattha katamā pāpamittatā? Ye te puggalā assaddhā dussīlā appassutā maccharino duppaññā. Yā tesaṃ sevanā nisevanā saṃsevanā bhajanā sambhajanā bhatti sambhatti sampavaṅkatā. Ayaṃ vuccati pāpamittatā’’ti (vibha. 901).