第六品 弹指品 的注释
6. Accharāsaṅghātavaggavaṇṇanā
5151. 第六品第一经中,“那无闻凡夫”——这里的“那”指的是有分心,“无闻凡夫”就是缺乏听闻的凡夫。在此处,因为缺少教法和证悟,所以应当知道这就是“无闻”。因为,如果有人从这部经的开头开始,从义理上仔细考察,却既不能通过教法、也不能通过证悟来了知“这个所谓的有分心,虽然本性清净,却被速行刹那生起的贪等随烦恼所染污”;而且由于在蕴、界、处、缘起、念处等法门中缺乏学习、请问和抉择,所以既没有能成就如实知见的教法,也因为没有证得应当通过修行证得的,所以没有证悟。他因为缺少教法和证悟,就应当知道是“无闻”。这个人——
51. Chaṭṭhassa paṭhame taṃ assutavā puthujjanoti taṃ bhavaṅgacittaṃ sutavirahito puthujjano. Tattha āgamādhigamābhāvā ñeyyo assutavā iti. Yo hi idaṃ suttaṃ ādito paṭṭhāya atthavasena upaparikkhanto ‘‘idaṃ bhavaṅgacittaṃ nāma pakatiparisuddhampi javanakkhaṇe uppannehi lobhādīhi upakkilesehi upakkiliṭṭha’’nti neva āgamavasena na adhigamavasena jānāti, yassa ca khandhadhātuāyatanapaccayākārasatipaṭṭhānādīsu uggahaparipucchāvinicchayavirahitattā yathābhūtañāṇapaṭivedhasādhako neva āgamo, paṭipattiyā adhigantabbassa anadhigatattā na adhigamo atthi. So āgamādhigamābhāvā ñeyyo assutavā iti. Svāyaṃ –
以生起众多等因由,所以称为凡夫。
因为属于凡夫的范畴,所以人们称他为凡夫。
‘‘Puthūnaṃ jananādīhi, kāraṇehi puthujjano; Puthujjanantogadhattā, puthuvāyaṃ jano iti’’.
因为他以种种不同的烦恼等生起等因缘而成为凡夫。正如所说:
So hi puthūnaṃ nānappakārānaṃ kilesādīnaṃ jananādīhi kāraṇehi puthujjano. Yathāha –
凡夫之所以叫凡夫,是因为他们生起种种烦恼;凡夫之所以叫凡夫,是因为他们带着种种未断除的有身见;凡夫之所以叫凡夫,是因为他们仰望种种导师的脸色;凡夫之所以叫凡夫,是因为他们没能从一切趣中出离;凡夫之所以叫凡夫,是因为他们造作种种不同的行;凡夫之所以叫凡夫,是因为他们被种种不同的暴流冲走;凡夫之所以叫凡夫,是因为他们被种种不同的灼热所煎熬;凡夫之所以叫凡夫,是因为他们被种种不同的炽热所烧灼;凡夫之所以叫凡夫,是因为他们在五种欲乐中染着、贪求、系缚、迷醉、沉溺、黏着、缠缚、障蔽;凡夫之所以叫凡夫,是因为他们被五盖所覆、所障、所裹、所闭、所遮、所盖。
‘‘Puthu kilese janentīti puthujjanā, puthu avihatasakkāyadiṭṭhikāti puthujjanā, puthu satthārānaṃ mukhullokikāti puthujjanā, puthu sabbagatīhi avuṭṭhitāti puthujjanā, puthu nānābhisaṅkhāre abhisaṅkharontīti puthujjanā, puthu nānāoghehi vuyhantīti puthujjanā, puthu nānāsantāpehi santappantīti puthujjanā, puthu nānāpariḷāhehi pariḍayhantīti puthujjanā, puthu pañcasu kāmaguṇesu rattā giddhā gadhitā mucchitā ajjhopannā laggā laggitā palibuddhāti puthujjanā, puthu pañcahi nīvaraṇehi āvutā nivutā ovutā pihitā paṭicchannā paṭikujjitāti puthujjanā’’ti (mahāni. 51, 94).
凡夫之所以叫凡夫,一方面是因为他们包含在那些数不清、背离圣法、行为低劣的众人当中;另一方面,这个人被称为“凡”,就是因为他单独被计数、与那些具备戒律、多闻等功德的圣者们隔开了,所以叫凡夫。这样,用“无闻凡夫”这两个词,就是指——
Puthūnaṃ vā gaṇanapathamatītānaṃ ariyadhammaparammukhānaṃ nīcadhammasamācārānaṃ janānaṃ antogadhattāpi puthujjano, puthu vā ayaṃ visuṃyeva saṅkhaṃ gato, visaṃsaṭṭho sīlasutādiguṇayuttehi ariyehi janoti puthujjano. Evametehi ‘‘assutavā puthujjano’’ti dvīhi padehi ye te –
太阳族的佛陀说过,凡夫有两种:
盲凡夫是一种,善凡夫是另一种。
‘‘Duve puthujjanā vuttā, buddhenādiccabandhunā; Andho puthujjano eko, kalyāṇeko puthujjano’’ti. –
已经说了有两种凡夫,其中应当知道,这里说的是盲凡夫。
Dve puthujjanā vuttā, tesu andhaputhujjano vutto hotīti veditabbo.
不能如实了知,就是不能按照事物的真实样子知道:这个有分心这样被外来的杂染所染污,又这样被称为解脱。因此,就是因为不能了知,所以说没有心的修习,也就是没有心的安住、没有心的摄持;这是依“不存在”而说“不存在”,以此表明这个意思。
Yathābhūtaṃ nappajānātīti ‘‘idañca bhavaṅgacittaṃ evaṃ āgantukehi upakkilesehi upakkiliṭṭhaṃ nāma hoti, evaṃ vippamuttaṃ nāmā’’ti yathāsabhāvato na jānāti. Tasmāti yasmā na jānāti, tasmā. Cittabhāvanā natthīti cittaṭṭhiti cittapariggaho natthi, natthibhāveneva ‘‘natthī’’ti vadāmīti dasseti.
5252. 第二中,“多闻”指具足所闻。这里“无闻”这个词,应当从它的反面来理解其含义。“圣弟子”有以下几种情况:有是圣者但不是弟子的人,比如诸佛和诸独觉佛;有是弟子但不是圣者的人,比如尚未证果的在家人;有既不是圣者也不是弟子的人,比如外道凡夫;有既是圣者又是弟子的人,比如已证果、已了知教法的释迦族沙门。但在这里,不论是在家人还是出家人,只要依照“多闻”一词所说的含义而具足所闻,就应当理解为圣弟子。“如实了知”是指:如实知道“这个有分心是这样从外来的染污中解脱的,又是这样被染污的”,也就是按它本来的样子了知。“有心的修习”是说心的安住、心的摄持是存在的,正是以它存在而说“存在”,以此表明。这部经讲的是强力观,有些人则说是初阶观。
52. Dutiye sutavāti sutasampanno. Vitthārato panettha assutavāti padassa paṭipakkhavasena attho veditabbo. Ariyasāvakoti atthi ariyo na sāvako, seyyathāpi buddhā ceva paccekabuddhā ca; atthi sāvako na ariyo, seyyathāpi gihī anāgataphalo; atthi neva ariyo na sāvako seyyathāpi puthutitthiyā. Atthi ariyoceva sāvako ca, seyyathāpi samaṇā sakyaputtiyā āgataphalā viññātasāsanā. Idha pana gihī vā hotu pabbajito vā, yo koci sutavāti ettha vuttassa atthassa vasena sutasampanno, ayaṃ ariyasāvakoti veditabbo. Yathābhūtaṃ pajānātīti ‘‘evamidaṃ bhavaṅgacittaṃ āgantukehi upakkilesehi vippamuttaṃ hoti, evaṃ upakkiliṭṭha’’nti yathāsabhāvato jānāti. Cittabhāvanā atthīti cittaṭṭhiti cittapariggaho atthi, atthibhāveneva ‘‘atthī’’ti vadāmīti dasseti. Imasmiṃ sutte balavavipassanā kathitā. Keci taruṇavipassanāti vadanti.
53第三经是依事缘而说的。那么,这是依什么事缘呢?是依《火堆譬喻经》的事缘。据说,有一次,世尊住在舍卫城附近的祇园大精舍。诸佛无论住在哪里,都不会舍弃五种事业。五种佛事业就是:午前事业、午后事业、初夜事业、中夜事业、后夜事业。
53. Tatiyaṃ aṭṭhuppattiyaṃ kathitaṃ. Katarāyaṃ pana aṭṭhuppattiyaṃ? Aggikkhandhopamasuttantaaṭṭhuppattiyaṃ. Bhagavā kira ekasmiṃ samaye sāvatthiṃ upanissāya jetavanamahāvihāre paṭivasati. Buddhānañca yattha katthaci paṭivasantānaṃ pañcavidhaṃ kiccaṃ avijahitameva hoti. Pañca hi buddhakiccāni – purebhattakiccaṃ, pacchābhattakiccaṃ, purimayāmakiccaṃ, majjhimayāmakiccaṃ, pacchimayāmakiccanti.
这件事当中的午前事务是这样的:世尊清晨起来后,为了照顾侍者,也让身体舒服些,先洗脸漱口,做种种身体上的打理。然后他在僻静处待到乞食时间。到了乞食的时候,他穿好下衣,系好腰带,披上袈裟,拿着钵,有时一个人,有时被比丘僧团围绕着,进入村庄或城镇乞食。有时是平常地进去,有时则有种种神通变化伴随出现。比如:当世间怙主进村乞食时,柔风先在前方吹过,把地面打扫干净;雨云洒下水滴,压住路上的尘土,又在上面化作华盖悬覆;另一些风把花朵聚拢来,撒在路上;高的地面低下去,低的地面升起来;世尊抬脚落脚时,地面都变得平坦;触感舒适的莲花承接他的双脚。当他的右脚刚跨过门槛,六色光芒便从身上放出,像熔金铸成的笼网,又像彩绘帷帐围绕,庄严着殿堂楼阁等,四处辉映流动。大象、马匹、飞鸟等各自待在自己的地方,发出美妙的声音;鼓、琴等乐器,以及人们身上佩戴的饰物,也同样发出声响。人们凭这些征兆就知道:今天世尊来这里乞食了。于是他们穿好衣服,整理端正,拿着香花等物,从家里出来,走到街上,恭敬地用香花等供养世尊、礼拜世尊,然后请求说:尊者,请给我们十位比丘,给我们二十位、五十位……乃至一百位。他们接过世尊的钵,摆好座位,恭敬地用钵食款待。世尊吃完饭,观察他们的根机和心念倾向,然后相应地说法,使有些人安立于皈依,有些人安立于五戒,有些人证得入流、一来、不来果中的某一种,有些人则出家并证得最高的阿罗汉果。就这样利益大众之后,世尊从座位起身,回到寺院。到了那里,他在香圆亭中,坐在铺设好的殊胜佛座上,等待比丘们吃完饭。之后,侍者来禀告世尊,比丘们已经吃完饭。于是世尊进入香室。以上就是午前的事务。
Tatridaṃ purebhattakiccaṃ – bhagavā hi pātova vuṭṭhāya upaṭṭhākānuggahatthaṃ sarīraphāsukatthañca mukhadhovanādisarīraparikammaṃ katvā yāva bhikkhācāravelā tāva vivittāsane vītināmetvā bhikkhācāravelāya nivāsetvā kāyabandhanaṃ bandhitvā cīvaraṃ pārupitvā pattamādāya kadāci ekakova, kadāci bhikkhusaṅghaparivuto gāmaṃ vā nigamaṃ vā piṇḍāya pavisati kadāci pakatiyā, kadāci anekehi pāṭihāriyehi vattamānehi. Seyyathidaṃ – piṇḍāya pavisato lokanāthassa purato purato gantvā mudugatavātā pathaviṃ sodhenti, valāhakā udakaphusitāni muñcantā magge reṇuṃ vūpasametvā upari vitānaṃ hutvā tiṭṭhanti, apare vātā pupphāni upasaṃharitvā magge okiranti, unnatā bhūmippadesā onamanti, onatā unnamanti, pādanikkhepasamaye samāva bhūmi hoti, sukhasamphassāni padumapupphāni vā pāde sampaṭicchanti. Indakhīlassa anto ṭhapitamatte dakkhiṇapāde sarīrato chabbaṇṇarasmiyo nikkhamitvā suvaṇṇarasapiñjarāni viya citrapaṭaparikkhittāni viya ca pāsādakūṭāgārādīni alaṅkarontiyo ito cito ca dhāvanti, hatthiassavihaṅgādayo sakasakaṭṭhānesu ṭhitāyeva madhurenākārena saddaṃ karonti, tathā bherivīṇādīni tūriyāni manussānañca kāyūpagāni ābharaṇāni. Tena saññāṇena manussā jānanti ‘‘ajja bhagavā idha piṇḍāya paviṭṭho’’ti. Te sunivatthā supārutā gandhapupphādīni ādāya gharā nikkhamitvā antaravīthiṃ paṭipajjitvā bhagavantaṃ gandhapupphādīhi sakkaccaṃ pūjetvā vanditvā ‘‘amhākaṃ, bhante, dasa bhikkhū, amhākaṃ vīsati, paññāsaṃ…pe… sataṃ dethā’’ti yācitvā bhagavatopi pattaṃ gahetvā āsanaṃ paññāpetvā sakkaccaṃ piṇḍapātena paṭimānenti. Bhagavā katabhattakicco tesaṃ upanissayacittasantānāni oloketvā tathā dhammaṃ deseti, yathā keci saraṇagamanesu patiṭṭhahanti, keci pañcasu sīlesu, keci sotāpattisakadāgāmianāgāmiphalānaṃ aññatarasmiṃ, keci pabbajitvā aggaphale arahatteti. Evaṃ mahājanaṃ anuggahetvā uṭṭhāyāsanā vihāraṃ gacchati. Tattha gantvā gandhamaṇḍalamāḷe paññattavarabuddhāsane nisīdati bhikkhūnaṃ bhattakiccapariyosānaṃ āgamayamāno. Tato bhikkhūnaṃ bhattakiccapariyosāne upaṭṭhāko bhagavato nivedeti. Atha bhagavā gandhakuṭiṃ pavisati. Idaṃ tāva purebhattakiccaṃ.
然后,世尊这样完成了午前该做的事,在香殿的侍奉处坐下,洗了脚,站在洗脚凳上,对比丘僧团教导说:“比丘们,你们要以不放逸来努力成就。佛陀出现在世间是很难得的,得到人身是很难得的,具足好的时机是很难得的,出家是很难得的,听闻正法也是很难得的。”在这里,有些比丘向世尊请问修行法门,世尊就根据他们的性格倾向,给他们相应的修行法门。之后,所有比丘都顶礼世尊,各自回到自己夜间住处和白天住处。有的去树林,有的去树下,有的去山中某处,有的去四大王天宫……乃至有的去他化自在天宫。然后世尊进入香殿,如果愿意的话,就以右胁而卧,保持正念正知,作片刻的狮子卧。之后,身体恢复过来便起身,在第二时段观察世间。在第三时段,他依止哪个村庄或城镇而住,那里的大众在午前布施之后,午后穿好整洁的衣服,拿上香花等物,聚集到精舍来。于是世尊以适合到来大众的神通前往,在法堂中铺设好的殊胜佛座上坐下,应时应机地宣说正法,然后知道时间到了,就遣散大众,人们顶礼世尊后离去。这就是午后该做的事。
Atha bhagavā evaṃ katapurebhattakicco gandhakuṭiyā upaṭṭhāne nisīditvā pāde pakkhāletvā pādapīṭhe ṭhatvā bhikkhusaṅghaṃ ovadati – ‘‘bhikkhave, appamādena sampādetha, dullabho buddhuppādo lokasmiṃ, dullabho manussattapaṭilābho, dullabhā khaṇasampatti, dullabhā pabbajjā, dullabhaṃ saddhammassavana’’nti. Tattha keci bhagavantaṃ kammaṭṭhānaṃ pucchanti. Bhagavā tesaṃ cariyānurūpaṃ kammaṭṭhānaṃ deti. Tato sabbepi bhagavantaṃ vanditvā attano attano rattiṭṭhānadivāṭṭhānāni gacchanti. Keci araññaṃ, keci rukkhamūlaṃ, keci pabbatādīnaṃ aññataraṃ, keci cātumahārājikabhavanaṃ…pe… keci vasavattibhavananti . Tato bhagavā gandhakuṭiṃ pavisitvā sace ākaṅkhati, dakkhiṇena passena sato sampajāno muhuttaṃ sīhaseyyaṃ kappeti. Atha samassāsitakāyo uṭṭhahitvā dutiyabhāge lokaṃ voloketi. Tatiyabhāge yaṃ gāmaṃ vā nigamaṃ vā upanissāya viharati, tattha mahājano purebhattaṃ dānaṃ datvā pacchābhattaṃ sunivattho supāruto gandhapupphādīni ādāya vihāre sannipatati. Tato bhagavā sampattaparisāya anurūpena pāṭihāriyena gantvā dhammasabhāyaṃ paññattavarabuddhāsane nisajja dhammaṃ deseti kālayuttaṃ samayayuttaṃ, atha kālaṃ viditvā parisaṃ uyyojeti, manussā bhagavantaṃ vanditvā pakkamanti. Idaṃ pacchābhattakiccaṃ.
他这样完成午后的应作之事后,如果想洗身体,就从佛座起身,走进浴室,用侍者准备好的水沐浴身体。侍者把佛座搬回来,安设在香殿的庭院里。世尊穿上深红色的下衣,系好腰带,把上衣偏袒右肩,来到那里坐下,独自静坐片刻。然后比丘们从各处前来亲近世尊。其中有人提问,有人请教禅修业处,有人请求闻法。世尊满足他们的心愿,就这样度过初夜。这就是初夜应作之事。
So evaṃ niṭṭhitapacchābhattakicco sace gattāni osiñcitukāmo hoti, buddhāsanā uṭṭhāya nhānakoṭṭhakaṃ pavisitvā upaṭṭhākena paṭiyāditaudakena gattāni utuṃ gaṇhāpeti. Upaṭṭhākopi buddhāsanaṃ ānetvā gandhakuṭipariveṇe paññapeti. Bhagavā surattadupaṭṭaṃ nivāsetvā kāyabandhanaṃ bandhitvā uttarāsaṅgaṃ ekaṃsaṃ katvā tattha āgantvā nisīdati ekakova muhuttaṃ paṭisallīno, atha bhikkhū tato tato āgamma bhagavato upaṭṭhānaṃ āgacchanti. Tattha ekacce pañhaṃ pucchanti, ekacce kammaṭṭhānaṃ, ekacce dhammassavanaṃ yācanti. Bhagavā tesaṃ adhippāyaṃ sampādento purimayāmaṃ vitināmeti. Idaṃ purimayāmakiccaṃ.
初夜应做的事结束后,比丘们向世尊顶礼后各自离去。这时,整个十千世界的诸天得到机会,来到世尊面前,按各自心中所想的来提问,哪怕最短的只有四个字。世尊为这些天众解答问题,就这样度过了中夜。这就是中夜应做的事。
Purimayāmakiccapariyosāne pana bhikkhūsu bhagavantaṃ vanditvā pakkantesu sakaladasasahassilokadhātudevatāyo okāsaṃ labhamānā bhagavantaṃ upasaṅkamitvā pañhaṃ pucchanti yathābhisaṅkhataṃ antamaso caturakkharampi. Bhagavā tāsaṃ devatānaṃ pañhaṃ vissajjento majjhimayāmaṃ vītināmeti. Idaṃ majjhimayāmakiccaṃ.
后夜时分,世尊把它分成三段来安排:从午前开始一直久坐,身体疲劳,为了消除这种疲劳,他用第一段时间来经行;第二段时间,他进入香室,右胁而卧,保持正念正知,作狮子卧;第三段时间,他起身端坐,以佛眼观察世间,为了看到那些在过去诸佛面前,通过布施、持戒等修行积累过善根的众生。这就是后夜应做的事。
Pacchimayāmaṃ pana tayo koṭṭhāse katvā purebhattato paṭṭhāya nisajjāpīḷitassa sarīrassa kilāsubhāvamocanatthaṃ ekaṃ koṭṭhāsaṃ caṅkamena vītināmeti, dutiyakoṭṭhāse gandhakuṭiṃ pavisitvā dakkhiṇena passena sato sampajāno sīhaseyyaṃ kappeti. Tatiyakoṭṭhāse paccuṭṭhāya nisīditvā purimabuddhānaṃ santike dānasīlādivasena katādhikārapuggaladassanatthaṃ buddhacakkhunā lokaṃ voloketi. Idaṃ pacchimayāmakiccaṃ.
那天,世尊也安住在这件事上,观察世间时看到了这个情况:当我在憍萨罗国游行时,以火堆作比喻宣说一部经,会有六十位比丘证得阿罗汉,六十位比丘口中涌出热血,六十位比丘还俗成为在家人。其中那些将证得阿罗汉的人,无论听到什么说法,都一定会证得。然而,为了摄受其余的比丘,世尊想要出行游行,便说道:阿难,去告诉比丘们。
Tampi divasaṃ bhagavā imasmiṃyeva kicce ṭhito lokaṃ olokento idaṃ addasa – mayā kosalaraṭṭhe cārikaṃ carantena aggikkhandhena upametvā ekasmiṃ sutte desite saṭṭhi bhikkhū arahattaṃ pāpuṇissanti, saṭṭhimattānaṃ uṇhaṃ lohitaṃ mukhato uggacchissati, saṭṭhimattā gihibhāvaṃ gamissanti. Tattha ye arahattaṃ pāpuṇissanti, te yaṃkiñci dhammadesanaṃ sutvā pāpuṇissanteva. Itaresaṃ pana bhikkhūnaṃ saṅgahatthāya cārikaṃ caritukāmo hutvā, ‘‘ānanda, bhikkhūnaṃ ārocehī’’ti āha.
长老走到每一座僧房旁边,说:“贤友们,导师想为了摄受大众而出游,想去的人来吧。”比丘们听了,像白得大利益一样满心欢喜,心想:“我们能瞻仰正在为大众说法的世尊那金色的身体,还能听那甜美的法义。”于是剃掉长了的须发,把积了垢的钵煮洗干净,把脏了的袈裟洗净,做好了出发的准备。导师被数不清的比丘僧团围绕,出发前往憍萨罗国游行。他按村落和集镇依次前行,一天最多走一伽浮他、半由旬、三伽浮他或一由旬。在一个地方,他看见一棵巨大的空心树正被火烧着,心想:“我就以这件事为因由,用七个方面来庄严,然后说法。”于是停下行程,走到另一棵树下,做出要坐下的样子。阿难长老明白导师的心意,心想:“一定有原因,如来不会无缘无故停下行程坐下来。”于是铺开四折的僧伽梨。导师坐下后,招呼比丘们,讲《火堆譬喻经》:“比丘们,你们看见那个大火堆了吗?”
Thero anupariveṇaṃ gantvā, ‘‘āvuso, satthā mahājanassa saṅgahatthāya cārikaṃ caritukāmo, gantukāmā āgacchathā’’ti āha. Bhikkhū mahālābhaṃ labhitvā viya tuṭṭhamānasā ‘‘labhissāma vata mahājanassa dhammaṃ desentassa bhagavato suvaṇṇavaṇṇaṃ sarīraṃ oloketuṃ madhurañca dhammakathaṃ sotu’’nti paruḷhakesā kese ohāretvā malaggahitapattā patte pacitvā kiliṭṭhacīvarā cīvarāni dhovitvā gamanasajjā ahesuṃ. Satthā aparicchinnena bhikkhusaṅghena parivuto kosalaraṭṭhaṃ cārikāya nikkhanto gāmanigamapaṭipāṭiyā ekadivasaṃ gāvutaaḍḍhayojanatigāvutayojanaparamaṃ cārikaṃ caranto ekasmiṃ padese mahantaṃ susirarukkhaṃ agginā sampajjalitaṃ disvā ‘‘imameva vatthuṃ katvā sattahi aṅgehi paṭimaṇḍetvā dhammadesanaṃ kathessāmī’’ti gamanaṃ pacchinditvā aññataraṃ rukkhamūlaṃ upasaṅkamitvā nisajjākāraṃ dassesi. Ānandatthero satthu adhippāyaṃ ñatvā ‘‘addhā kāraṇaṃ bhavissati, na akāraṇena tathāgatā gamanaṃ pacchinditvā nisīdantī’’ti catugguṇaṃ saṅghāṭiṃ paññāpesi. Satthā nisīditvā bhikkhū āmantetvā ‘‘passatha no tumhe, bhikkhave, amuṃ mahantaṃ aggikkhandha’’nti aggikkhandhopamasuttantaṃ (a. ni. 7.72) deseti.
在这场解说正在进行的时候,大约六十位比丘口中涌出了热血;大约六十位比丘舍弃了学处,退回到低劣的在家生活;大约六十位比丘不执取,心从诸漏中解脱出来。他们听了这场解说之后,那六十位比丘的名身变得炽热;名身炽热之后,色身也炽热起来;色身炽热之后,体内积存的热血便从口中涌出。那六十位比丘心想:“在佛陀的教法中,要尽形寿修持圆满清净的梵行,实在是太难了。”于是舍弃学处,退回到低劣的在家生活。另有六十位比丘,把智慧朝向导师的教说,连同无碍解一起证得了阿拉汉果。
Imasmiñca pana veyyākaraṇe bhaññamāne saṭṭhimattānaṃ bhikkhūnaṃ uṇhaṃ lohitaṃ mukhato uggañchi, saṭṭhimattā bhikkhū sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattiṃsu, saṭṭhimattānaṃ bhikkhūnaṃ anupādāya āsavehi cittāni vimucciṃsu. Tañhi veyyākaraṇaṃ sutvā saṭṭhimattānaṃ bhikkhūnaṃ nāmakāyo santatto, nāmakāye santatte karajakāyo santatto, karajakāye santatte nidhānagataṃ uṇhaṃ lohitaṃ mukhato uggañchi. Saṭṭhimattā bhikkhū ‘‘dukkaraṃ vata buddhasāsane yāvajīvaṃ paripuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ caritu’’nti sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattā, saṭṭhimattā bhikkhū satthu desanābhimukhaṃ ñāṇaṃ pesetvā saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pattā.
在这件事上,有些人从口中涌出热血,他们犯了波罗夷罪。有些人还俗成了在家人,他们轻视那些微细的学处,随意行事。有些人证得了阿罗汉果,他们本来就是戒行清净的人。导师说法的利益,对这三类人都实实在在产生了。证得阿罗汉果的人得到利益,这不用说;那另外两类人又是怎么得到利益的呢?如果他们没听到这次说法,就会一直放逸,舍不得离开那种状态。这样一来,他们的恶业不断增长,只会让他们堕入恶趣。可是听了这次说法之后,他们生起了警醒,舍弃了原来的状态,安住在沙弥的身份上,圆满受持十戒,如理作意,精勤修行。其中有些人成了入流者,有些人成了一来者,有些人成了不还者,还有些人投生到了天界。这样一来,连犯了波罗夷罪的人也得到了利益。另外那类人,如果没听到这次说法,随着时间一天天过去,就会逐渐犯到僧残甚至波罗夷,死后堕入恶趣,受大苦。可是听了这次说法之后,他们想:“哎呀,佛陀的教法这么严格,我们这辈子实在没办法完全做到。不如舍掉学处,好好做个在家居士,这样也能脱离苦。”于是他们就回到了在家人的身份。他们皈依三宝,守护五戒,奉行在家居士的法,其中有些人成了入流者,有些人成了一来者,有些人成了不还者,有些人投生到了天界。这样一来,他们也同样得到了利益。
Tattha yesaṃ uṇhaṃ lohitaṃ mukhato uggañchi, te pārājikaṃ āpajjiṃsu. Ye gihibhāvaṃ pattā, te khuddānukhuddakāni sikkhāpadāni maddantā vicariṃsu. Ye arahattaṃ pattā, te parisuddhasīlāva ahesuṃ. Satthu dhammadesanā imesaṃ tiṇṇampi saphalāva jātāti. Arahattaṃ pattānaṃ tāva saphalā hotu, itaresaṃ kathaṃ saphalā jātāti? Tepi hi sace imaṃ dhammadesanaṃ na suṇeyyuṃ, pamattāva hutvā ṭhānaṃ jahituṃ na sakkuṇeyyuṃ. Tato nesaṃ taṃ pāpaṃ vaḍḍhamānaṃ apāyesuyeva saṃsīdāpeyya . Imaṃ pana desanaṃ sutvā jātasaṃvegā ṭhānaṃ jahitvā sāmaṇerabhūmiyaṃ ṭhitā dasa sīlāni pūretvā yoniso manasikāre yuttappayuttā keci sotāpannā keci sakadāgāmino keci anāgāmino ahesuṃ, keci devaloke nibbattiṃsu, evaṃ pārājikāpannānampi saphalā ahosi. Itare pana sace imaṃ dhammadesanaṃ na suṇeyyuṃ, gacchante gacchante kāle anupubbena saṅghādisesampi pārājikampi pāpuṇitvā apāyesuyeva uppajjitvā mahādukkhaṃ anubhaveyyuṃ. Imaṃ pana desanaṃ sutvā ‘‘aho sallekhitaṃ buddhasāsanaṃ, na sakkā amhehi yāvajīvaṃ imaṃ paṭipattiṃ pūretuṃ, sikkhaṃ paccakkhāya upāsakadhammaṃ pūretvā dukkhā muccissāmā’’ti gihibhāvaṃ upagamiṃsu. Te tīsu saraṇesu patiṭṭhāya pañca sīlāni rakkhitvā upāsakadhammaṃ pūretvā keci sotāpannā keci sakadāgāmino keci anāgāmino jātā, keci devaloke nibbattāti. Evaṃ tesampi saphalāva ahosi.
众天神听世尊说了这个法之后,无论之前听过还是没听过,都到处去告诉别人。比丘们一次又一次听到之后,心想:“各位贤友,要在诸佛的教法里一辈子修圆满清净的梵行,实在太难了。”于是就在一瞬间,十个、二十个、六十个、上百个甚至上千个比丘都还俗成了在家人。世尊随自己的意愿游化之后,又回到祇园精舍,对比丘们说:“诸比丘,如来游化的时候,长时间与人众交往而住,诸比丘,我想独自静修半个月,除了一个送饭的人之外,谁都不许来见我。”世尊独自静修半个月,从独处中出来后,和阿难尊者一起在精舍中巡行,每看到一个地方,就发现比丘僧团变得稀少了。他心里虽然清楚,还是问尊者:“阿难,以前如来游化后回到祇园,整座精舍袈裟闪耀,像仙人居住的地方一样,现在却看到比丘僧团稀稀落落,而且大部分比丘面色苍白,这到底是怎么回事?”阿难尊者回答说:“世尊,自从您讲了那个火堆譬喻的法之后,比丘们生起了警醒,心想:‘我们没办法完全修好这个法,如果不如法修行,还享用信众布施的东西,那是不合适的。’于是就纷纷还俗了。”
Imaṃ pana satthu dhammadesanaṃ sutvā devasaṅghā yehipi sutā, yehipi na sutā, sabbesaṃyeva ārocentā vicariṃsu. Bhikkhū sutvā sutvā ‘‘dukkaraṃ, bho, buddhānaṃ sāsane yāvajīvaṃ paripuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ caritu’’nti ekakkhaṇeneva dasapi bhikkhū vīsatipi saṭṭhipi satampi sahassampi bhikkhū gihī honti. Satthā yathāruciyā cārikaṃ caritvā puna jetavanameva āgantvā bhikkhū āmantesi – ‘‘bhikkhave, tathāgato cārikaṃ caramāno ciraṃ ākiṇṇo vihāsi, icchāmahaṃ, bhikkhave, aḍḍhamāsaṃ paṭisallīyituṃ, nāmhi kenaci upasaṅkamitabbo aññatra ekena piṇḍapātanīhārakenā’’ti. Aḍḍhamāsaṃ ekībhāvena vītināmetvā paṭisallānā vuṭṭhito ānandattherena saddhiṃ vihāracārikaṃ caramāno olokitolokitaṭṭhāne tanubhūtaṃ bhikkhusaṅghaṃ disvā jānantoyeva theraṃ pucchi – ‘‘ānanda, aññasmiṃ kāle tathāgate cārikaṃ caritvā jetavanaṃ āgate sakalavihāro kāsāvapajjoto isivātappaṭivāto hoti, idāni pana tanubhūto bhikkhusaṅgho dissati, yebhuyyena ca uppaṇḍupaṇḍukajātā bhikkhū, kiṃ nu kho eta’’nti? Etarahi bhagavā tumhākaṃ aggikkhandhopamadhammadesanaṃ kathitakālato paṭṭhāya bhikkhū saṃvegappattā hutvā ‘‘mayaṃ etaṃ dhammaṃ sabbappakārena paripūretuṃ na sakkhissāma, asammāvattantānañca janassa saddhādeyyaṃ paribhuñjituṃ ayutta’’nti gihibhāvaṃ saṅkamantīti.
就在那时,世尊心中生起了对法的警策感。于是他对长老说:“我在独自静修期间,竟然没有一个人对我的弟子们说过一个安心的去处。就像大海有许多可以进入的渡口一样,在这个教法里也有很多让人安心的因由。去吧,阿难,在香室的庭院里铺设好佛座,把比丘僧团召集起来。”长老照办了。导师登上庄严的佛座,对比丘们招呼之后,说:“诸比丘,慈心的一切前行,既不是安止定,也不是近行定,仅仅是把利益散播给众生而已。”接着,因为这件事的因缘,世尊宣说了这部《弹指经》。
Tasmiṃ khaṇe bhagavato dhammasaṃvego uppajji. Tato theraṃ āha – ‘‘mayi paṭisallāne vītināmente na koci mama puttānaṃ ekaṃ assāsaṭṭhānaṃ kathesi. Sāgarassa hi otaraṇatitthāni viya bahūni imasmiṃ sāsane assāsakāraṇāni. Gacchānanda, gandhakuṭipariveṇe buddhāsanaṃ paññāpetvā bhikkhusaṅghaṃ sannipātehī’’ti. Thero tathā akāsi. Satthā buddhāsanavaragato bhikkhū āmantetvā, ‘‘bhikkhave, mettāya sabbapubbabhāgo nāma neva appanā, na upacāro, sattānaṃ hitapharaṇamattamevā’’ti vatvā imissā aṭṭhuppattiyā imaṃ cūḷaccharāsaṅghātasuttaṃ desesi.
在这里,“弹指之量”是指手指一弹的瞬间,也就是两根手指相碰发出声音的那一刹那。“慈心”是指希望一切众生得到利益的心。那么,“修习”是怎样修习呢?通过作意而修习,通过了知而修习,通过看见而修习,通过省察而修习,通过决心安住而修习,通过信心胜解而修习,通过策励精进而修习,通过建立正念而修习,通过令心入定而修习,通过以慧了知而修习,通过证知所应证知而修习,通过遍知所应遍知而修习,通过断除所应断除而修习,通过修习所应修习而修习,通过作证所应作证而修习。但在这里应当理解为:仅仅以慈心作为前行,生起向众生散播利益的状态,这就是修习。
Tattha accharāsaṅghātamattanti accharāpaharaṇamattaṃ, dve aṅguliyo paharitvā saddakaraṇamattanti attho. Mettācittanti sabbasattānaṃ hitapharaṇacittaṃ. Āsevatīti kathaṃ āsevati? Āvajjento āsevati, jānanto āsevati, passanto āsevati, paccavekkhanto āsevati, cittaṃ adhiṭṭhahanto āsevati, saddhāya adhimuccanto āsevati, vīriyaṃ paggaṇhanto āsevati, satiṃ upaṭṭhāpento āsevati, cittaṃ samādahanto āsevati, paññāya pajānanto āsevati, abhiññeyyaṃ abhijānanto āsevati, pariññeyyaṃ parijānanto āsevati, pahātabbaṃ pajahanto āsevati, bhāvetabbaṃ bhāvento āsevati, sacchikātabbaṃ sacchikaronto āsevatīti (paṭi. ma. 2.2). Idha pana mettāpubbabhāgena hitapharaṇappavattanamatteneva āsevatīti veditabbo.
“不缺禅那”是指不空洞的禅那,或者没有舍弃的禅那。“住”是指行动、持续运作、守护、维持、度日、行走、安住。因此说“住”。用这个词说明了修习慈心的比丘的威仪住处。“随导师教说而行者”是指依导师的教诫而行的人。“奉行教诫者”是指遵行教诫的人。在这里,说一次是“教诫”,反复说是“随教说”;当面说是“教诫”,派人传话在背后说是“随教说”;针对已发生的事而说是“教诫”,不论事已发生或未发生、以确立规范的方式而说是“随教说”。应当知道有这样的区别。但从究竟意义上说,“教诫”和“随教说”是同一回事,平等、同等、同类、同一。而在这里,“诸比丘,乃至弹指顷修习慈心”这句话本身就是导师的随教说和教诫。因为这位比丘实践了它,所以应当知道他就是“随导师教说而行者、奉行教诫者”。
Arittajjhānoti atucchajjhāno apariccattajjhāno vā. Viharatīti iriyati pavattati pāleti yapeti yāpeti carati viharati. Tena vuccati viharatīti. Iminā padena mettaṃ āsevantassa bhikkhuno iriyāpathavihāro kathito. Satthusāsanakaroti satthu anusāsanikaro. Ovādapatikaroti ovādakārako. Ettha ca sakiṃvacanaṃ ovādo, punappunavacanaṃ anusāsanī. Sammukhāvacanampi ovādo, pesetvā parammukhāvacanaṃ, anusāsanī. Otiṇṇe vatthusmiṃ vacanaṃ ovādo, otiṇṇe vā anotiṇṇe vā vatthusmiṃ tantiṭhapanavasena vacanaṃ anusāsanī. Evaṃ viseso veditabbo. Paramatthato pana ovādoti vā anusāsanīti vā ese eke ekaṭṭhe same samabhāge tajjāte taññevāti. Ettha ca ‘‘accharāsaṅghātamattampi ce, bhikkhave, bhikkhu mettācittaṃ āsevatī’’ti idameva satthusāsanañceva ovādo ca, tassa karaṇato esa sāsanakaro ovādapatikaroti veditabbo.
“不空”就是说不虚假、不落空。“国团食”是指:一个人舍离了亲属圈子,依靠国土而出家,从别人家里得到的团食,就叫作国团食。“受用”有四种:偷盗的受用、借债的受用、继承的受用、主人的受用。其中,破戒者的受用叫偷盗的受用。持戒者不加省察的受用叫借债的受用。七有学圣者的受用叫继承的受用。漏尽者的受用叫主人的受用。在这里,这位比丘对国团食的受用,由两种原因而成为不空:一位比丘哪怕只修习弹指顷的慈心,他就是在作为国团食的主人、无债者、继承人来受用,所以他的国团食受用是不空的;一位比丘哪怕只修习弹指顷的慈心,他所得到的布施就会有大果报、大功德、大光明、大广布,所以他的国团食受用是不空的。那些反复多修习的人就更不用说了——那些反复修习、培育、一再实践这慈心的人,他们受用国团食当然是不空的,这还有什么好说的呢?因为像这样的比丘,确实就是作为国团食的主人、无债者、继承人来受用的。
Amoghanti atucchaṃ. Raṭṭhapiṇḍanti ñātiparivaṭṭaṃ pahāya raṭṭhaṃ nissāya pabbajitena paresaṃ gehato paṭiladdhattā piṇḍapāto raṭṭhapiṇḍo nāma vuccati. Paribhuñjatīti cattāro paribhogā theyyaparibhogo iṇaparibhogo dāyajjaparibhogo sāmiparibhogoti. Tattha dussīlassa paribhogo theyyaparibhogo nāma. Sīlavato apaccavekkhitaparibhogo iṇaparibhogo nāma. Sattannaṃ sekkhānaṃ paribhogo dāyajjaparibhogā nāma. Khīṇāsavassa paribhogo sāmiparibhogo nāma. Tattha imassa bhikkhuno ayaṃ raṭṭhapiṇḍaparibhogo dvīhi kāraṇehi amogho hoti. Accharāsaṅghātamattampi mettācittaṃ āsevanto bhikkhu raṭṭhapiṇḍassa sāmiko hutvā, aṇaṇo hutvā, dāyādo hutvā paribhuñjatītipissa amogho raṭṭhapiṇḍaparibhogo. Accharāsaṅghātamattampi mettaṃ āsevantassa bhikkhuno dinnadānaṃ mahaṭṭhiyaṃ hoti mahapphalaṃ mahānisaṃsaṃ mahājutikaṃ mahāvipphārantipissa amogho raṭṭhapiṇḍaparibhogo. Ko pana vādo ye naṃ bahulīkarontīti ye pana imaṃ mettācittaṃ bahulaṃ āsevanti bhāventi punappunaṃ karonti, te amoghaṃ raṭṭhapiṇḍaṃ paribhuñjantīti ettha vattabbameva kiṃ? Evarūpā hi bhikkhū raṭṭhapiṇḍassa sāmino aṇaṇā dāyādā hutvā paribhuñjantīti.
54-55第四句“修习”的意思是:令它生起、令它增长。第五句“作意”的意思是:把它放在心里。其余内容,在这两句上也都应当依照第三句所说的方式来理解。因为,谁在反复练习,谁就是在修习,谁就是在作意。他用什么样的心去反复练习,就是用那样的心在修习,用那样的心在作意。至于正自觉者,由于对法界极为通达,而被称为获得了说法善巧。正是依靠对法界的这种通达,凭借自身的说法善巧、法自在、善于辨别无碍解,以及无障碍的一切知智,他才把同一刹那中生起的同一心,分成三个方面来开示。
54-55. Catutthe bhāvetīti uppādeti vaḍḍheti. Pañcame manasi karotīti manasmiṃ karoti. Sesaṃ imesu dvīsupi tatiye vuttanayeneva veditabbaṃ. Yo hi āsevati, ayameva bhāveti, ayaṃ manasi karoti. Yena cittena āsevati, teneva bhāveti, tena manasi karoti. Sammāsambuddho pana yāya dhammadhātuyā suppaṭividdhattā desanāvilāsappatto nāma hoti, tassā suppaṭividdhattā attano desanāvilāsaṃ dhammissariyataṃ paṭisambhidāpabhedakusalataṃ appaṭihatasabbaññutaññāṇañca nissāya ekakkhaṇe uppannaṃ ekacittameva tīhi koṭṭhāsehi vibhajitvā dassesīti.
56第六个词“任何”,是不限定的说法。“不善”则是对它们的限定说法。到这里,一切不善法已经毫无遗漏地全部涵盖。“不善类、不善品”其实就是不善法本身的名称。因为有些不善法以俱生的方式、有些以亲依止缘的方式依附于不善,并成为不善的同伴,所以说它们叫“不善类、不善品”。“这一切以意为前导”:意走在前面,最先到达这些法,所以叫以意为前导。这些法虽然与意同生、同依处、同灭、同所缘,但因为意是它们的生起者、造作者、产生者、引发者、制造者,所以被称为以意为前导。
56. Chaṭṭhe ye kecīti aniyāmitavacanaṃ. Akusalāti tesaṃ niyāmitavacanaṃ. Ettāvatā sabbākusalā asesato pariyādinnā honti. Akusalabhāgiyāakusalapakkhikāti akusalānamevetaṃ nāmaṃ. Akusalāyeva hi ekacce akusalaṃ sahajātavasena, ekacce upanissayavasena bhajanti ceva, tesañca pakkhā bhavantīti ‘‘akusalabhāgiyā akusalapakkhikā’’ti vuccanti. Sabbete manopubbaṅgamāti mano pubbaṃ paṭhamataraṃ gacchati etesanti manopubbaṅgamā. Ete hi kiñcāpi manena saddhiṃ ekuppādā ekavatthukā ekanirodhā ekārammaṇā ca honti. Yasmā pana tesaṃ mano uppādako kārako janako samuṭṭhāpako nibbattako, tasmā manopubbaṅgamā nāma honti.
“最先产生”:就像有人说“国王出城了”,不会有人追问“是只有国王一个人出城了,其余的王家军队到底出城了没有”,因为大家清楚所有随从都已经出城了。同样,当说“意已经生起”的时候,对于其余那些与它同生、相杂、相应的法,也不会有人追问“它们到底生起了没有”,因为那些法全都清楚地显现为已生起。正是基于这个道理,虽然意与它们相杂、相应、同生同灭,仍然说意在这些法当中“最先产生”。“随即”就是紧接着一起、同时的意思。但不能抓住字面音节,就理解成“心先生起,心所后生起”。因为应当以义理为依据,而不是以字面词句为依据。在“诸法以意为前导,以意为最胜,由意所成”这个偈颂里,道理也是一样的。
Paṭhamaṃ uppajjatīti yathā nāma ‘‘rājā nikkhanto’’ti vutte ‘‘rājāyeva nikkhanto, sesā rājasenā nikkhantā anikkhantā’’ti pucchitabbakāraṇaṃ natthi, sabbā nikkhantāteva paññāyanti, evameva mano uppannoti vuttakālato paṭṭhāya avasesā sahajātasaṃsaṭṭhasampayuttā uppannā na uppannāti pucchitabbakāraṇaṃ natthi, sabbe te uppannā tveva paññāyanti. Etamatthavasaṃ paṭicca tehi saṃsaṭṭhasampayutto ekuppādekanirodhopi samāno mano tesaṃ dhammānaṃ paṭhamaṃ uppajjatīti vutto. Anvadevāti anudeva, saheva ekatoyevāti attho. Byañjanacchāyaṃ pana gahetvā paṭhamaṃ cittaṃ uppajjati, pacchā cetasikāti na gahetabbaṃ. Attho hi paṭisaraṇaṃ , na byañjanaṃ. ‘‘Manopubbaṅgamā dhammā, manoseṭṭhā manomayā’’ti gāthāyapi eseva nayo.
57在第七个问题里,说到“善”时,已经把四地所摄的一切善法都讲完了。剩下的部分,应当完全按照第六个问题里所说的方式去理解。
57. Sattame kusalāti catubhūmakāpi kusalā dhammā kathitā. Sesaṃ chaṭṭhe vuttanayeneva veditabbaṃ.
58第八项中,“比丘们,就像这放逸一样”——这里的“比丘们”是称呼语,意思是“就像这放逸”。“放逸”就是放逸的行为方式。因为这样说:
58. Aṭṭhame yathayidaṃ, bhikkhave, pamādoti ettha, bhikkhaveti ālapanaṃ, yathā ayaṃ pamādoti attho. Pamādoti pamajjanākāro. Vuttañhetaṃ –
在这里,什么是放逸?对身恶行、语恶行、意恶行,或者对五种欲乐,放纵自己的心,持续放纵;对善法的修习,不认真去做、不持续去做、不坚定去做,退缩萎靡,舍弃意愿,放下承担,不确立目标,不精勤,不反复练习,不修习,不广泛实践。像这样的放逸、放逸状态、放逸性,就称为放逸。
‘‘Tattha katamo pamādo? Kāyaduccarite vā vacīduccarite vā manoduccarite vā pañcasu vā kāmaguṇesu cittassa vossaggo vossaggānuppadānaṃ kusalānaṃ vā dhammānaṃ bhāvanāya asakkaccakiriyatā asātaccakiriyatā anaṭṭhitakiriyatā olīnavuttitā nikkhittachandatā nikkhittadhuratā anadhiṭṭhānaṃ ananuyogo anāsevanā abhāvanā abahulīkammaṃ . Yo evarūpo pamādo pamajjanā pamajjitattaṃ, ayaṃ vuccati pamādo’’ti (vibha. 846).
“已生起的善法会退失”这句话,是就禅那和观来说的。但道与果一旦生起,就绝不会再退失。
Uppannā ca kusalā dhammā parihāyantīti idaṃ jhānavipassanānaṃ vasena vuttaṃ. Maggaphalānaṃ pana sakiṃ uppannānaṃ puna parihānaṃ nāma natthi.
59第九问中,不放逸应当从它与放逸完全对立的角度来详细理解。
59. Navame appamādo pamādassa paṭipakkhavasena vitthārato veditabbo.
60第十问里说的“懈怠”,就是指懒惰、不精进的状态。其余内容按照前面说过的方式理解即可。
60. Dasame kosajjanti kusītabhāvo. Sesaṃ vuttanayamevāti.