第十二 谛相应巴利
12. Saccasaṃyuttaṃ
《定经》的注释巴利
1. Samādhisuttavaṇṇanā
1071 关于“心一境性”:这是从格(离格)表达,要看“退失”这个词来理解。关于“以如实等方式”:意思是“以如去等方式”。在这部经里,“如实”指的就是“比丘们,入定的比丘如实了知”这类说法。通过“等”这个字,应该理解为包含了“如是,因为”等表述。确实,以如实的方式,通过“如是,因为”等语句切断了原因。“vaṇṇā”指音节,有人说指“德行”。“词与字”指名等词,以及由它们组合而成的字。巴利
1071.Cittekaggatāyāti nissakkavacanaṃ ‘‘parihāyantī’’ti padaṃ apekkhitvā. Yathābhūtādivasenāti yathāgatādivasena. Yathābhūtaṃ nāma imasmiṃ sutte ‘‘samāhito, bhikkhave, bhikkhu yathābhūtaṃ pajānātī’’tiādi. Ādi-saddena ‘‘tathā yasmā’’tiādisaṅgaho daṭṭhabbo. Tathā hi yathābhūtavasena kāraṇacchedo kato ‘‘tathā yasmā’’tiādivacanehi. Vaṇṇāti akkharā, ‘‘guṇā’’ti keci. Padabyañjanānīti nāmādipadāni ceva taṃsamudāyabhūtabyañjanāni ca.
第一善男子经等的注释巴利
3. Paṭhamakulaputtasuttādivaṇṇanā
1073-75 这里指的是“教内之人”,因为外道没有现观诸谛。用“如是”这个词,是为了说明第四经和第五经在义理上没有差别。如果是这样,那为什么还要分开来教导呢?所以接下来他说:“以这样那样的说法”等等。巴利
1073-75.Sāsanāvacarā adhippetā bāhirakānaṃ saccābhisamayassa abhāvato. Tathāti iminā catutthapañcamesu atthavisesābhāvaṃ dasseti. Yadi evaṃ kasmā visuṃ visuṃ desanāti āha ‘‘tena tena abhilāpenā’’tiādi.
第十 畜生论经的注释巴利
10. Tiracchānakathāsuttavaṇṇanā
1080 1080. 因为能靠它从恶趣和轮回中出离,所以叫“导出”,也就是生天之道和解脱之道。致力于这种导出,或者具有这种导出的,就叫“导出性的”。或者,因为从语恶行的杂染中导出,所以把 ī 音缩短、把 ya 音变成 ka 音,就成了“niyyānikā”(导出性的)。与思俱行的远离闲谈。从它的对立面来说,就是非导出性的,这种状态叫非导出性。所谓“畜生性”,是指成为障碍。“在业处之性中”指与无常相相应的四谛业处之性。“有义的”指依止于布施、持戒等,因而与利益相关联。巴利
1080. Duggatito saṃsārato ca niyyāti etenāti niyyānaṃ, saggamaggo mokkhamaggo ca. Tasmiṃ niyyāne niyuttā, taṃ ettha atthīti niyyānikā. Vacīduccaritasaṃkilesato vā niyyātīti ī-kārassa rassattaṃ ya-kārassa ka-kāraṃ katvā niyyānikā. Cetanāya saddhiṃ samphappalāpā veramaṇi. Tappaṭipakkhato aniyyānikā, tassa bhāvo aniyyānikattaṃ. Tiracchānabhūtanti tirokaraṇabhūtaṃ. Kammaṭṭhānabhāveti aniccatāpaṭisaṃyuttacatusaccakammaṭṭhānabhāve. Sātthakanti dānasīlādinissitattā hitapaṭisaṃyuttaṃ.
街巷,就是家宅聚集分布的地方。而用“街巷”这个词来指代时,就像用“村庄”等词来指代时一样,实际上特别是指住在那里的人,好比说“村庄来了”这类说法。因此说“勇士、有能力的人”。借着“放水罐的地方”这个说法,指的是水罐女仆,所以说“水罐女仆论”。因为不如实地依生、住、灭等来说明世间,所以叫“世间论”。这样一来,以这种方式说有、以那种方式说无,如此展开的“有无论”,也一并论及了。巴利
Visikhāti gharasanniveso. Visikhāgahaṇena ca gāmādigahaṇe viya tannivāsino visesato gahitā ‘‘āgato gāmo’’tiādīsu viya . Tenāha ‘‘sūrā samatthā’’ti. Kumbhaṭṭhānāpadesena kumbhadāsiyo vuttāti āha – ‘‘kumbhadāsikathā’’ti. Ayāthāvato uppattiṭṭhitisaṃhārādivasena loko akkhāyati etenāti lokakkhāyikā. Iti iminā pakārena bhavo, iminā abhavoti evaṃ pavattāya itibhavābhavakathāya saddhiṃ.
第二 转法轮品巴利
2. Dhammacakkappavattanavaggo
《转法轮经》注释巴利
1. Dhammacakkappavattanasuttavaṇṇanā
1081 为了详细解释前面简要说的意思——因为诸仙人在这里坠落又升起、沉没又上升,所以此地得到了“仙人堕处”这个名字——于是说出了“在这里,确实……”等内容。巴利
1081.‘‘Isīnaṃ patanuppatanavasena osīdanauppatanaṭṭhānavasena evaṃ ‘isipatana’nti ‘laddhanāme’ti saṅkhepato vuttamatthaṃ vivarituṃ ‘ettha hī’’’tiādi vuttaṃ.
“呼召”在这里,因为这次呼召是为了转法轮,所以适合从起源开始,简要说明导师过去的修行,于是就从“在燃灯佛足下发愿开始”等内容讲起。其中,“摧破魔军”是指击破魔罗和魔罗的军众;或者也可以说,是击破魔罗内在和外在两种力量。“诸比丘,有此二边”里的“边”这个词,就像“前际智、后际智”等说法中那样,是“部分”的意思,所以说“诸比丘,有此二部分”。在说出的当下,凭借佛陀的威神力,声音流布而安住。梵天众前来聚集,他们都是善根成熟、为了现证诸谛而曾发愿修行的梵天。巴利
Āmantesīti ettha yasmā dhammacakkappavattanatthaṃ ayaṃ āmantanā, tasmā samudāgamato paṭṭhāya satthu pubbacaritaṃ saṅkhepeneva pakāsetuṃ vaṭṭatīti ‘‘dīpaṅkarapādamūle katābhinīhārato paṭṭhāyā’’tiādi āraddhaṃ. Tattha mārabalaṃ bhinditvāti mārañca mārabalañca bhañjitvā. Atha vā mārassa abbhantaraṃ bāhirañcāti duvidhaṃ balaṃ bhañjitvā. ‘‘Dveme, bhikkhave, antā’’ti ettha anta-saddo ‘‘pubbante ñāṇaṃ aparante ñāṇa’’ntiādīsu (dha. sa. 1063) viya bhāgapariyāyoti āha ‘‘dve ime, bhikkhave, koṭṭhāsā’’ti. Saha samudāhārenāti uccāraṇasamakālaṃ. Pattharitvā aṭṭhāsi buddhānubhāvena. Brahmāno samāgacchiṃsu paripakkakusalamūlā saccābhisambodhāya katādhikārā.
“在家结缚”就是在家人的束缚。“断除”就是拿走。“不应习行”就是不应去修习、去从事。“烦恼欲乐”是指与烦恼欲相应的快乐。“随行”就是感受、享受。因为它是村里人的财产,所以应该被村里人亲近。“对于自身”是指对自己的身体。在这里存有“我慢”,所以称为“我”,也就是自体。“作苦”就是产生痛苦。“以自我折磨”就是以伤害自己的方式。“为止息”指的是烦恼的止息,为了表达这个目的而用了与格,所以说“为烦恼止息故”。其余类似的句子也按这个道理来理解。巴利
Gihisaññojananti gihibandhanaṃ. Chinditvāti haritvā. Na vaḷañjetabbāti nānuyuñjetabbā. Kilesakāmasukhassāti kilesakāmayuttassa sukhassa. Anuyogoti anubhavo. Gāmavāsīhi sevitabbattā gāmavāsīnaṃ santako. Attanoti attabhāvassa. Āhito ahaṃmāno etthāti attā, attabhāvo. Dukkhakaraṇanti dukkhuppādanaṃ. Attamāraṇehīti attabādhanehi. Upasamāyāti kilesavūpasamo adhippeto, tadatthasampadānavacananti āha ‘‘kilesūpasamatthāyā’’ti. Esa nayo sesesupi.
因为具有谛智等,所以有三种转起,这叫三转,也就是智见。因此说“谛智”等。所谓“如实智”,说的是证悟的智慧,即对那些谛本身的智慧。对于智慧应当完成的遍知、证悟等作用,了知它的智慧,有些人说:“这是在证悟之前就有的。”另一些人说:“是后来才有的。”同样地,所作智也是如此。“十二行相”即十二种形态的差别。“于他处”指在其他经典中。巴利
Saccañāṇādivasena tayo parivaṭṭā etassāti tiparivaṭṭaṃ, ñāṇadassanaṃ. Tenāha ‘‘saccañāṇā’’tiādi. Yathābhūtaṃ ñāṇanti paṭivedhañāṇaṃ āha. Tesuyeva saccesu. Ñāṇena kattabbassa ca pariññāpaṭivedhādikiccassa ca jānanañāṇaṃ, ‘‘tañca kho paṭivedhato pagevā’’ti keci. Pacchāti apare. Tathā katañāṇaṃ. Dvādasākāranti dvādasavidhaākārabhedaṃ. Aññatthāti aññesu suttesu.
证悟智和说教智这两者,在这里是就智的作用中最主要的部分来说的,所以称为法轮。而信根等这一组法,因为具有转动的意义,所以称为轮,也就是法轮。另一种说法是,轮就是教令;因为不离开法,所以它既是法又是轮;又因为依照法、依照正理而转动,所以叫法轮。正如经文所说:既转动法也转动轮,所以叫法轮;既转动轮也转动法,所以叫法轮;依法而转动,所以叫法轮;依法的修行而转动,所以叫法轮,等等。两者,就是指证悟智和说教智这两者。此,就是指这两者。以此开示,意思是世尊通过这部经来阐明,由前面所说的两种智所组成的法轮,被称为已转,因为转动的作用还没有完成。当安立,是指阿难西尊者了知憍陈如长老已安立于入流果。名为已转,是因为从迦叶正自觉者的教法隐没开始,一直到佛陀出现于世,在这整段时间里,这个法轮从来没有转动过,如今才转动了;不过,他更高道果的证得,却已经止息了。巴利
Paṭivedhañāṇampi desanāñāṇampi dhammacakkanti idaṃ tattha ñāṇakiccaṃ padhānanti katvā vuttaṃ. Saddhindriyādidhammasamudāyo pana pavattanaṭṭhena cakkanti dhammacakkaṃ. Atha vā cakkanti āṇā, dhammato anapetattā dhammañca taṃ cakkañca, dhammena ñāyena cakkantipi dhammacakkaṃ. Yathāha ‘‘dhammañca pavatteti cakkañcāti dhammacakkaṃ, cakkañca pavatteti dhammañcāti dhammacakkaṃ, dhammena pavattatīti dhammacakkaṃ, dhammacariyāya pavattatīti dhammacakka’’ntiādi (paṭi. ma. 2.40-41). Ubhayampīti paṭivedhañāṇaṃ desanāñāṇanti ubhayampi. Etanti tadubhayaṃ. Imāya desanāyāti iminā suttena pakāsentena bhagavatā yathāvuttañāṇadvayasaṅkhātaṃ dhammacakkaṃ pavattitaṃ nāma pavattanakiccassa aniṭṭhitattā. Patiṭṭhiteti aññāsi koṇḍaññattherena sotāpattiphale patiṭṭhite. Pavattitaṃ nāma kassapasammāsambuddhassa sāsanantaradhānato paṭṭhāya yāva buddhuppādo, ettakaṃ kālaṃ appavattapubbassa pavattitattā, uparimaggādhigamo panassa atthaṅgato evāti.
“以一击”是指以同一个称为“一击”的时间单位。因为一天的三分之一,就叫做“一击”。不过,在经典里说的是“以那一刹那,以那一须臾,以那一顷刻”。那其实只是在标明“一击”的那一刹那。“一切知智光”:应当知道,这是由一切知智的威力所现起的光明,是依于心、由时节所产生的。由于世尊在转法轮的开始时和圆满时一样,心中生起了极为殊胜的喜悦,所以才说“对此优陀那……”等等。巴利
Ekappahārenāti ekeneva pahārasaññitena kālena. Divasassa hi tatiyo bhāgo pahāro nāma. Pāḷiyaṃ pana ‘‘tena khaṇena tena layena tena muhuttenā’’ti vuttaṃ. Taṃ pahārakkhaṇasallakkhaṇameva. Sabbaññutaññāṇobhāsoti sabbaññutaññāṇānubhāvena pavatto obhāso cittaṃ paṭicca utusamuṭṭhāno veditabbo. Yasmā bhagavato dhammacakkappavattanassa ārambhe viya parisamāpane ativiya uḷāratamaṃ pītisomanassaṃ udapādi, tasmā ‘‘imassapi udānassā’’tiādi vuttaṃ.
第九 光明经的注释巴利
9. Saṅkāsanasuttavaṇṇanā
1089 在解释义理时,被说明的那些就是“字”。而它们换个方式,以不坏灭之义说出,就是“字母”。能表达义理的就是“音节”。不过,因为从a等开始的是“音”这个名称,从k等开始的是“音节”这个名称,而两者又都有“字”这个名称,所以才说“字的一类,就是所谓的音节”。但在《导论》中,句子层面用的是“音节”这个名称。这里应当知道,只要掌握了“音节”,形式、词源说明和论说其实就已经都被包括进来了。“阐”是指把义理一段一段地让人明白。因此才说“分别说”。只要掌握了“阐”,这里其实就已经说了“开示”。因为分别说正是通过宣说义理来开显的,由这些也就说了原因的施设,通过这些,义句也就已经被包括进来了。这是这里的简要说明,详细内容则应按照《清净道论》的注释和《导论注》里所说的方法去了解。“以一切行相”,就是按照开显同类等不同方面的方式。“关于字等”,是指在那个广说中出现的字等。“因此”,是因为字等没有边际。所以才这样说:“字、音节、阐是无量的。”巴利
1089. Atthasaṃvaṇṇane vaṇṇīyanteti vaṇṇā. Teyeva pariyāyena akkharaṇato akkharāni. Atthaṃ byañjentīti byañjanāni. Yasmā pana akārādike sarasamaññā, kakārādike byañjanasamaññā, ubhayattha vaṇṇasamaññā, tasmā vuttaṃ ‘‘vaṇṇānaṃ vā ekadesā yadidaṃ byañjanā nāmā’’ti. Nettiyaṃ pana vākye byañjanasamaññā. Byañjanaggahaṇeneva cettha ākāraniruttiniddesā gahitā evāti daṭṭhabbaṃ. Saṅkāsanāti atthassa ñāpanā bhāgaso. Tenāha ‘‘vibhattiyo’’ti. Saṅkāsanaggahaṇeneva cettha pakāsanā vuttā hoti. Vibhattiyo hi atthavacaneneva vivaranti, tāhi kāraṇapaññattiyo vuttāyevāti, tāhipi atthapadāni gahitāneva honti. Ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana visuddhimaggavaṇṇanāyaṃ nettiaṭṭhakathāyañca vuttanayena veditabbo. Sabbākārenāti sabhāgādivibhāvanākārena. Vaṇṇādīnanti tasmiṃ pana vitthāre pavattavaṇṇādīnaṃ. Tasmāti vaṇṇādīnaṃ antaabhāvato. Evamāhāti ‘‘aparimāṇā vaṇṇā byañjanā saṅkāsanā’’ti evamāha.
第十 真实经的注释巴利
10. Tathasuttavaṇṇanā
1090 “以不舍弃自性之义”:因为苦在任何时候都不舍弃自己苦的自性,所以是真实的自性。因此说“苦确实就是苦”。 “自性”,就是苦的自性。“不虚”,就是不会落空。“非妄”,就是不是虚妄。因此说“苦绝不会成为不苦”。 “由于不进入其他状态”:因为不进入集等其他状态,所以不是虚假的,不会一个变成另一个样子,这就叫不异。因此说“苦绝不会……”等等。巴利
1090.Sabhāvāvijahanaṭṭhenāti attano dukkhasabhāvassa kadācipi apariccajanena tathasabhāvaṃ. Tenāha ‘‘dukkhañhi dukkhameva vutta’’nti. Sabhāvassāti dukkhasabhāvassa. Amoghatāyāti avañjhatāya. Avitathanti na vitathaṃ. Tenāha ‘‘na hi dukkhaṃ adukkhaṃ nāma hotī’’ti. Aññabhāvānupagamenāti samudayādisabhāvānupagamanena musā na hotīti añño aññathā na hotīti anaññathaṃ. Tenāha ‘‘na hī’’tiādi.
第三 拘利村品巴利
3. Koṭigāmavaggo
《拘利村经》的注释巴利
1. Koṭigāmasuttavaṇṇanā
1091 不解:因为没有与通达相应的觉悟。不证悟:因为没有面对诸谛的穿透证入。巴利
1091.Ananubodhāti paṭivedhassa anurūpabodhābhāvena. Appaṭivedhāti saccānaṃ paṭimukhaṃ vedhābhāvena.
第二 拘利村经的注释巴利
2. Dutiyakoṭigāmasuttavaṇṇanā
1092 果定与果慧:指最高的果定和最高的果慧。巴利
1092.Phalasamādhiphalapaññānanti aggaphalasamādhiaggaphalapaññānaṃ.
7. 《如实经》的注释巴利
7. Tathasuttavaṇṇanā
1097 关于“诸圣者”,是指诸佛的诸圣者。因此说“确实不是……”等等。巴利
1097.Ariyānanti buddhānaṃ ariyānaṃ. Tenāha ‘‘na hī’’tiādi.
第八 世间经的注释巴利
8. Lokasuttavaṇṇanā
1098 因为已经通达,也已经开示,所以由通达智和开示智所完全涵盖,这些法就属于圣者所有,因为是属于圣者世尊的缘故。巴利
1098.Paṭividdhattā desitattā cāti iminā paṭivedhañāṇena desanāñāṇena ca pariggahitattā ariyasantakāni honti ariyassa bhagavato santakabhāvato.
10. 《牛主经》的注释巴利
10. Gavampatisuttavaṇṇanā
1100 “一智通达”是指:用同一个智慧,一下子彻底通达四圣谛。巴利
1100.Ekappaṭivedhoti ekeneva ñāṇena catunnaṃ ariyasaccānaṃ ekajjhaṃ paṭivedho.
尸舍婆林品巴利
4. Sīsapāvanavaggo
3. 《杖经》的注释巴利
3. Daṇḍasuttavaṇṇanā
1101 他们一次又一次地在轮回里出生,是因为没有看见四圣谛。巴利
1101.Punappunaṃ vaṭṭasmiṃyeva nibbattanti adiṭṭhattā catunnaṃ ariyasaccānaṃ.
《百矛经》的注释巴利
5. Sattisatasuttavaṇṇanā
1105 不应该这样设想:只要对苦和忧不加理会、忍受它们,就能证悟四圣谛。巴利
1105.Bhaveyyaceti dukkhadomanassāni ajjhupekkhitvā sahitehi tehi saccābhisamayo bhaveyyāti evaṃ parikappanā na kātabbāti.
9. 《门柱经》的注释巴利
9. Indakhīlasuttavaṇṇanā
1109 “意趣”是指常等各类分别的意趣。因为它是执取“唯此是真实,其余皆虚妄”这种见解的入口,所以被称为“口”。那些尚未见谛的人会观察它,而已经见谛的人则根本不观察它。巴利
1109.Ajjhāsayanti sassatādibhedaṃ ajjhāsayaṃ. So hi ‘‘idameva saccaṃ moghamañña’’nti gāhassa mukhabhūtattā mukhanti adhippeto. Tañca apare adiṭṭhasaccā olokenti, diṭṭhasaccā pana neva olokenti.
第10章 论师经的注释巴利
10. Vādatthikasuttavaṇṇanā
1110 kukkuko的意思是中等身材男子的手肘长度。kukkū就是它的名称。巴利
1110.Kukkuko pamāṇamajjhimassa purisassa hatthoti attho. Kukkūti tasseva nāmaṃ.
《世间思虑经》的注释巴利
1. Lokacintāsuttavaṇṇanā
1111 世间思:就是与世间安立相关的审察。也有写成“世间心”的读法,意思是属于各个世间的心。椰子等:通过“等”这个字,把没有说到的药草、草、树木等都包括进来了。像这样:指其他各种这样的世间心。巴利
1111.Lokacintanti lokasannivesapaṭisaṃyuttavīmaṃsāva. ‘‘Lokacitta’’ntipi pāṭho, taṃtaṃlokapariyāpannaṃ cittanti attho. Nāḷikerādayoti ādi-saddena avuttānaṃ osadhitiṇavanappatiādīnaṃ saṅgaho. Evarūpanti edisaṃ aññampi taṃtaṃlokacittaṃ.
离思虑者是指已舍离自利与他利的思虑,应与“他如是见,他们便如是决意”联系起来理解。商婆罗幻是由阿修罗王商婆罗所造的一种阿修罗幻术,也称为“因陀罗网”,因为它正是为了迷惑因陀罗而造出来的。环转后就是绕行一圈之后。如彼:如同那个人看见那些阿修罗那样,他们也这样决意。那么,他们为什么这样决意呢?因为他们看见那个人在那里那样坐着,心中怀疑“这位也是天神”,于是作了这样的决意,随后从莲花梗的小孔钻进去,回到了自己的阿修罗住处。因此世尊说:“正迷惑着那些天神们。”巴利
Vigatacittoti attatthaparatthato apagatavitakko addasa evaṃ adhiṭṭhahiṃsūti sambandho. Sambarimāyanti sambarena asurindena uppāditaṃ asuramāyaṃ, yaṃ ‘‘indajāla’’ntipi vuccati indassa mohanatthaṃ uppāditattā. Samparivattetvāti paridhāvetvā. Yathā neti ne asure yathā so puriso passati, evaṃ adhiṭṭhahiṃsu. Kasmā panete evaṃ adhiṭṭhahiṃsūti? Taṃ purisaṃ tattha tathānisinnaṃ disvā ‘‘ayañca devo’’ti āsaṅkantā tathā adhiṭṭhahitvā bhisamuḷālachiddehi pavisitvā attano asurabhavanaṃ gatā. Tenāha bhagavā – ‘‘devānaṃyeva mohayamānā’’ti.
2-3. 《悬崖经》等经的注释巴利
2-3. Papātasuttādivaṇṇanā
1112-3 「界石」:就是灵鹫山上那块像界墙一样的大岩石。这里「不可意之色」中的「色」是自性、本性的意思,就像「于可爱色、可意色」等经文里的用法一样,所以注释说「不可意的自性」。巴利
1112-3.Mariyādapāsāṇoti gijjhakūṭapabbatassa mariyādapākārasadiso mahanto pāsāṇo. Aniṭṭharūpanti ettha rūpa-saddo sabhāvattho ‘‘piyarūpe sātarūpe’’tiādīsu (ma. ni. 1.408-409) viyāti āha – ‘‘aniṭṭhasabhāva’’nti.
5. 《马尾毛经》的注释巴利
5. Vālasuttavaṇṇanā
1115 “亲近”是指亲近老师。因为弟子为了每天学习,应当亲近老师,所以这种箭术就得到了“亲近”这个名字。所谓“越箭”,是指正在射箭的时候。所谓“逐孔”,是为了把“孔”这个词的含义清楚展示出来,才说了“射出一箭”等话。其中“另一后继孔”里的“另一”,是指第三支箭。为了说明什么叫“后继孔”,所以说“所谓后继孔,就是第二支箭的箭孔”。因为第二支箭的箭孔会被第三支箭射穿。后面又说“又一彼孔”,这是为了显示一箭接一箭而射、毫不遗漏。所谓“极难克胜”,是指极难制伏。所谓“毛”,是指头发。所谓“劈为七份”,是指劈裂七次。所谓“彼之一份”,是指取那头发中一份称为毛缕的。所谓“系在曼陀茄果中间”,是指系在曼陀茄果的中间位置。所谓“另一份”,是指头发的另一份称为毛缕的。所谓“系在箭端”,是指这样系:使那毛缕的一份,以虱子大小或芝麻大小,超出箭端而住。所谓“如牛量”,是指处于二十杖量之处。所谓“以系在箭上之头发的尖端”,是指以系在箭上之毛的尖端,射穿系在曼陀茄果上的那缕头发的尖端。巴利
1115.Upāsananti ācariyaupāsanaṃ, ācariyaṃ antevāsinā vā divase divase sikkhanavasena upāsitabbato upāsananti laddhanāmaṃ kaṇḍakhipanasippaṃ. Kaṇḍaṃ atikkamanteti saraṃ khipante. Poṅkhānupoṅkhanti poṅkhasaddatthaṃ pākaṭaṃ katvā dassetuṃ ‘‘ekaṃ kaṇḍaṃ khipitvā’’tiādi vuttaṃ. Aparaṃ anupoṅkhanti ettha aparanti tatiyakaṇḍaṃ. Anupoṅkhaṃ nāma idanti dassetuṃ ‘‘anupoṅkhaṃ nāma dutiyassa poṅkha’’nti vuttaṃ. Tañhi tatiyena sarena vijjhīyati. Puna aparaṃ tassa poṅkhanti idaṃ pana aparāparaṃ avirajjhanaṃ dassetuṃ vuttaṃ. Durabhisambhavataranti abhibhavituṃ asakkuṇeyyataraṃ. Vālanti kesaṃ. Sattadhā bhinditvāti sattakkhattuṃ viphāletvā. Tassa ekaṃ bhedanti tassa kesassa ekaṃ aṃsusaṅkhātaṃ bhedaṃ gahetvā. Vātiṅgaṇamajjhe bandhitvāti vātiṅgaṇaphalassa majjhaṭṭhāne bandhitvā. Aparaṃ bhedanti aparaṃ kesassa aṃsusaṅkhātaṃ bhedaṃ. Aggakoṭiyaṃ bandhitvāti yathā tassa vālabhedassa ūkāmattaṃ likhāmattaṃ vā kaṇḍassa aggakoṭiṃ adhikaṃ hutvā tiṭṭhati, evaṃ bandhitvā. Usabhamatteti vīsatiyaṭṭhimatte ṭhāne ṭhito. Kaṇḍabaddhāya koṭiyāti kaṇḍabaddhāya vālassa koṭiyā vātiṅgaṇabandhanavālassa koṭiṃ paṭivijjheyya.
8. 《第二轭孔经》注释巴利
8. Dutiyachiggaḷayugasuttavaṇṇanā
1118 「偶然生起」是指随着自己的意愿而出现。「通过孔洞」是指孔洞所在的位置。「孔洞上方」是指下面那副轭的孔洞位置的上方。「从上方轭的孔洞」是指通过上下两副轭的孔洞。就像把脖子伸进去一样:四副轭上下叠放,只有孔洞处是通的,盲龟的脖子从孔洞中间伸进去,这是极其偶然才可能发生的事。而得到人身比这还要更加偶然,证得圣道又比得到人身更加偶然。为了说明这一点,所以说「证悟四谛是极其偶然中的偶然」。巴利
1118.Adhiccuppattikanti yadicchāvasena uppajjanakaṃ. Chiggaḷenāti chiggaḷapadesena. Chiggaḷuparīti heṭṭhimayugassa chiggaḷapadesassa upari. Āruḷhassa chiggaḷenāti ubhinnampi chiddena. Gīvappavesanaṃ viyāti catunnaṃ yugānaṃ chiddapadeseneva uparūpari ṭhitānaṃ chiddantarena kāṇakacchapassa gīvappavesanaṃ adhiccatarasambhavaṃ. Tatopi adhiccatarasambhavo manussattalābho, tato adhiccatamasambhavo ariyamaggapaṭilābhoti dassento āha ‘‘catusaccapaṭivedho ativiya adhiccatarasambhavo’’ti.
第六品 现观品的注释巴利
6. Abhisamayavaggavaṇṇanā
1121 在《现观相应》中已经详细讲过了,所以其义应当完全按照那里所说的方式来理解。巴利
1121.Abhisamayasaṃyuttevitthāritova, tasmā tattha vuttanayeneva tassa attho veditabbo.
第一生谷重诵品巴利
7. Paṭhamaāmakadhaññapeyyālavaggo
3. 《智慧经》的注释巴利
3. Paññāsuttavaṇṇanā
1133 即使是世间法,也因为具有清净的意义而可以被称为“圣”,所以说为“世间与出世间”。巴利
1133. Lokiyampi visuddhatthena ‘‘ariya’’nti vattabbataṃ labhatīti ‘‘lokiyalokuttarenā’’ti vuttaṃ.
《酒与非酒经》的注释巴利
4. Surāmerayasuttavaṇṇanā
1134 用谷粉做成的酒,叫粉酒;同样,用米饭做成的酒叫米酒,用糕饼做成的酒叫糕饼酒;把那些原料投进酒醪之类的东西里再酿成的酒,叫投入酒糟的酒。与根药等配料混合,是指与根药等种种配料混合调制。花酿,是指从椰子花等花中流出的汁液酿成的酒。果酿,是指从葡萄等果实中流出的汁液酿成的酒。等字,表示诸如此类的意思。因此,这句话也包括了蜜酿、糖酿以及各种混合配料所酿的酒。离酒与酒酿,是指远离上面所说的一切酒与酒酿。巴利
1134.Piṭṭhasurāti piṭṭhena kātabbasurā, tathā odanasurā pūvasurā, majjarasādibhūte kiṇṇe pakkhipitvā kattabbā surā kiṇṇapakkhittasurā. Sambhārasaṃyuttāti mūlabhesajjasambhārehi saṃyuttā. Pupphāsavoti nāḷikerapupphādito assavanakaāsavo. Muddikaphalādito assavanakaāsavo phalāsavo. Itītiādiattho. Tena madhvāsavaguḷāsavasambhārasaṃyutte saṅgaṇhāti. Surāsavavinimuttanti yathāvuttasurāsavavinimuttaṃ.
10. 《帕查伊卡经》的注释巴利
10. Pacāyikasuttavaṇṇanā
1140 所谓“行为谦下”,是指在家族中,对祖父、曾祖父、兄长等年长者,以问讯、起身迎接、合掌行礼、恭敬侍奉等方式,表现出谦下的行为。巴利
1140.Nīcavuttinoti kule jeṭṭhānaṃ mahāpitucūḷapitujeṭṭhabhātikādīnaṃ abhivādanapaccuṭṭhānaañjalikammasāmīcikammādivasena nīcavuttino.
第八 第二生谷重颂品巴利
8. Dutiyaāmakadhaññapeyyālavaggo
《种子村经》注释巴利
8. Bījagāmasuttavaṇṇanā
1148 在“根种子”等说法中,根本身就是种子,所以叫“根种子”;也可以理解为“以根为种子”,同样叫“根种子”。这里,前一种说法是从“种子类”来说的,也就是“种子的集合”;后一种说法指的是“生起类”。这两种都用通名来说明。或者,按照“根种子、根种子、根种子”这种省略的说法,也可以理解成种子的意思。其余的类别也同样是这个道理。“茎种子”就是茎种子。在外缘及其他条件聚合时,由于能产生相似的果实,所以从作为特殊原因的层面来说,“种子”一词固定用于有发芽能力的、作为核心的果实。为了成立那个意义,它也适用于根等某些事物,因此为了排除那种情况,就用一个“种子”词加以限定,说成“种子种子”,正如“色色、苦苦”那样。所谓“青绿的草、青绿的树等”,就是指青绿的草以及青绿的树等。“等”这个词包括了药草、藤蔓、爬藤等。巴利
1148. ‘‘Mūlabīja’’ntiādīsu mūlameva bījanti mūlabījaṃ, mūlabījaṃ etassātipi mūlabījaṃ. Tattha purimena bījagāmo vutto ‘‘bījānaṃ samūho’’ti katvā, dutiyena bhūtagāmo. Duvidhopeso sāmaññaniddesena, ‘‘mūlabījañca mūlabījañca mūlabīja’’nti ekasesanayena vā bījattho veditabbo. Esa nayo sesesupi. Phaḷubījanti pabbabījaṃ. Bāhirapaccayantarasamavāye sadisaphaluppattiyā visesakāraṇabhāvato viruhanasamatthe sāraphale niruḷho bīja-saddo. Tadatthasiddhiyā mūlādīsupi kesuci pavattatīti tato nivattanatthaṃ ekena bīja-saddena visesetvā vuttaṃ ‘‘bījabīja’’nti ‘‘rūparūpaṃ, dukkhadukkha’’nti (saṃ. ni. 4.327) ca yathā. Nīlatiṇarukkhādikassāti allatiṇassa ceva allarukkhādikassa ca. Ādi-saddena osadhigacchalatādīnaṃ gahaṇaṃ.
第9篇 非时食经的注释巴利
9. Vikālabhojanasuttavaṇṇanā
1149 从太阳升起一直到正午,这段时间是佛陀等圣者们一向所行的进食时间;在这之外就是非时。所以他说:“非时食”就是指过了这段时间才吃的东西。巴利
1149. Aruṇuggamanato paṭṭhāya yāva majjhanhiko, ayaṃ buddhādiariyānaṃ āciṇṇasamāciṇṇo bhojanassa kālo, tadañño vikāloti āha – ‘‘vikālabhojanāti kālātikkantabhojanā’’ti.
10. 《香与涂香经》的注释巴利
10. Gandhavilepanasuttavaṇṇanā
1150 无论是哪一种花,不管是编成花环的还是没有编成花环的,都属于花这一类;同样,不管是哪一种香,也包括肉香等不同种类。巴利
1150.Yaṃ kiñci pupphanti ganthimaṃ aganthimaṃ vā yaṃ kiñci pupphajātaṃ, tathā pisitādibhedaṃ yaṃ kiñci gandhajātaṃ.
第三 生谷重复品巴利
9. Tatiyaāmakadhaññapeyyālavaggo
《跳舞与唱歌经》的注释巴利
1. Naccagītasuttavaṇṇanā
1151 简略来说,世尊的教法是以“诸恶莫作”等方式而转起的,因为观看舞蹈等表演会引发极度的欲贪,所以与教法不相符,因此说“与教法不相符”。这里所说的“舞蹈”,既包括自己及他人所表演的,也包括被促使表演的;同样,“歌”和“演奏”等词也应这样理解,所以说“以跳舞、使人跳舞等方式”。“等”字则涵盖了唱歌、使人唱歌、演奏、使人演奏等。在这里,“看”也包含了“听”,这是用异类一余法来概括;或者因为五种识各自以相应的境为观照自性,而在听的作用中也有“看”这一省略说法的存在,所以只说“看”。对于不构成障碍的歌曲,有时听是允许的,因此说“构成障碍的看”。正如《胜义光明》的《小诵注疏·后五学处注释》中所说:“与法相应的歌是容许的,与歌相应的法则不容许。”巴利
1151. Saṅkhepato ‘‘sabbapāpassa akaraṇa’’ntiādinayappavattaṃ (dī.ni. 2.90; dha.pa. 183) bhagavato sāsanaṃ accantachandarāgapavattito naccādīnaṃ dassanaṃ na anulometīti āha ‘‘sāsanassa ananulomattā’’ti. Attanā parehi ca payojiyamānaṃ payojāpiyamānañca eteneva nacca-saddena gahitaṃ, tathā gītavāditasaddehi cāti āha – ‘‘naccananaccāpanādivasenā’’ti. Ādi-saddena gāyana-gāyāpana-vādana-vādāpanādīni saṅgaṇhāti. Dassanena cettha savanampi saṅgahitaṃ virūpekasesanayena. Yathāsakaṃ visayassa ālocanasabhāvatāya vā pañcannaṃ viññāṇānaṃ savanakiriyāyapi dassanasaṅkhepasabbhāvato ‘‘dassanā’’icceva vuttaṃ. Avisūkabhūtassa gītassa savanaṃ kadāci vaṭṭatīti āha – ‘‘visūkabhūtā dassanā cā’’ti. Tathā hi vuttaṃ paramatthajotikāya khuddakaaṭṭhakathāya (khu. pā. aṭṭha. 2.pacchimapañcasikkhāpadavaṇṇanā) – ‘‘dhammūpasaṃhitaṃ gītaṃ vaṭṭati, gītūpasaṃhito dhammo na vaṭṭatī’’ti.
《高床座经》的注释巴利
2. Uccāsayanasuttavaṇṇanā
1152 “高”这个说法,是和“高”字同义的另一个词。“床座”就是躺卧的地方;高床座和大床座不合沙门身份,所以被禁止,因此说“超出规定尺寸的不如法坐卧具”。这里,倚座等座位也被“床座”一词涵盖。不过,因为所依之处被禁止,使用该处的行为自然也就被禁止,所以只说“高床座、大床座”。从意义上应当理解:这里显示的是远离以享受为目的的坐和卧。或者,“高床座和大床座”是以省略重复的方式来表达“高床座和大床座”这个意思,就像“缘名色而有六处”那样。又或者,因为坐的行为先于卧的行为,所以“床座”一词也包含了座位,应当这样理解。巴利
1152.Uccāti ucca-saddena samānatthaṃ ekaṃ saddantaraṃ. Seti etthāti sayanaṃ, uccāsayanaṃ mahāsayanañca samaṇasārupparahitaṃ paṭikkhittanti āha – ‘‘pamāṇātikkantaṃ akappiyattharaṇa’’nti. Āsandādiāsanañcettha sayaneneva saṅgahitaṃ. Yasmā pana ādhāre paṭikkhitte tadādhārakiriyā paṭikkhittāva hoti, tasmā ‘‘uccāsayanamahāsayanā’’icceva vuttaṃ. Atthato pana tadupabhogabhūtanisajjānipajjanehi virati dassitāti daṭṭhabbaṃ. Atha vā uccāsayanamahāsayanañca uccāsayanamahāsayanañcāti uccāsayanamahāsayananti etasmiṃ atthe ekasesanayena ayaṃ niddeso kato yathā – ‘‘nāmarūpapaccayā saḷāyatana’’nti (udā. 1). Āsanakiriyāpubbakattā vā sayanakiriyāya sayanaggahaṇeneva āsanampi gahitanti daṭṭhabbaṃ.
《黄金经》的注释巴利
3. Jātarūpasuttavaṇṇanā
1153 另外,在“令取”和“对放置之物欣然接受”这两种情况里,也能看出“接受”的含义,所以经文说“不令取,不欣然接受所放置之物”。或者也可以说,接受有三种:通过身体、通过语言、通过心意。其中,通过身体的接受是拿取,通过语言的接受是令他人拿取,通过心意的接受是欣然接受。把这三种接受用通称或者省略的说法统摄起来,就称为“接受”等等,因此经文说“他们既不拿取它”等等。这个道理也适用于“接受生谷物”等说法。巴利
1153. Aññepi uggahāpane upanikkhittasādiyane ca paṭiggahaṇattho labbhatīti āha – ‘‘na uggaṇhāpenti, na upanikkhittaṃ sādiyantī’’ti. Atha vā tividhaṃ paṭiggahaṇaṃ kāyena vācāya manasāti. Tattha kāyena paṭiggahaṇaṃ uggahaṇaṃ, vācāya paṭiggahaṇaṃ uggahāpaṇaṃ, manasā paṭiggahaṇaṃ sādiyanaṃ. Tividhampi paṭiggahaṇaṃ sāmaññaniddesena, ekasesanayena vā gahetvā ‘‘paṭiggahaṇā’’ti vuttanti āha – ‘‘neva naṃ uggaṇhantī’’tiādi. Esa nayo ‘‘āmakadhaññapaṭiggahaṇā’’tiādīsupi.
4. 生谷经注释巴利
4. Āmakadhaññasuttavaṇṇanā
1154 因为尼瓦拉等副谷物包含在稻米等主谷物之内,所以说是“七种”。巴利
1154. Nīvārādiupadhaññassa sāliādimūladhaññantogadhattā vuttaṃ ‘‘sattavidhassā’’ti.
《生肉经》的注释巴利
5. Āmakamaṃsasuttavaṇṇanā
1155 佛陀曾允许五种脂肪可以作药,也就是熊脂、鱼脂、鳄鱼脂、猪脂和驴脂,所以这叫作“为特定的人开许”。不过,因为佛陀也说过“要在适当的时候接受”,所以接受是允许的,因此注释里说:“除非是特别为某人开许的。”这件事应当根据律来审查,因此这里应该按照《一切善见》律注里所说的方法来理解判断。巴利
1155. ‘‘Anujānāmi, bhikkhave, pañca vasāni bhesajjāni – acchavasaṃ, macchavasaṃ, susukāvasaṃ, sūkaravasaṃ, gadrabhavasa’’nti (mahāva. 262; pārā. aṭṭha. 623) vuttattā idaṃ uddissa anuññātaṃ nāma. Tassa pana ‘‘kāle paṭiggahita’’nti (mahāva. 262) vuttattā paṭiggahaṇaṃ vaṭṭatīti āha – ‘‘aññatra uddissa anuññātā’’ti. Vinayavasena upaparikkhitabbo, tasmā samantapāsādikāya vinayaṭṭhakathāya vuttanayenettha vinicchayo veditabbo.
第四生谷省略品巴利
10. Catutthaāmakadhaññapeyyālavaggo
2-3. 买卖经等的注释巴利
2-3. Kayavikkayasuttādivaṇṇanā
1162-63 1162-63. 拿取任何物品就是买,给予就是卖。所谓“此处彼处”,是指前往村落之间和附近地方,这叫做使者的事务——这是句子的连接方式。被派去的行为就是小出行。巴利
1162-63. Kassaci bhaṇḍassa gahaṇaṃ kayo, dānaṃ vikkayo. Tattha tatthāti gāmantare santike ca gamanaṃ dūtakammanti vuccatīti yojanā. Pahiṇagamanaṃ khuddakagamanaṃ.
《秤杆欺诈经》的注释巴利
4. Tulākūṭasuttavaṇṇanā
1164 以相似形色来行骗,叫色骗。用自己的手等肢体来行骗,叫肢体骗。在称量时通过拿取的方式行骗,叫拿取骗。用铁粉等物遮盖起来行骗,叫遮盖骗。用大秤。在后段,指秤的后段。用手,指用手掌的部位。压住,指不让它升起而拿取。给予时在前段,指在给别人称物时,于秤的前段用手压秤。铁粉,指铁屑。巴利
1164.Rūpakūṭaṃ sarūpena sadisena chalavohāro. Aṅgakūṭaṃ attano hatthādinā aṅgānaṃ chalakaraṇaṃ . Gahaṇakūṭaṃ mānesu gahaṇavasena. Paṭicchannakūṭaṃ ayacuṇṇādinā paṭicchannena chalakaraṇaṃ. Mahatiyā tulāya. Pacchābhāgeti tulāya pacchimabhāge. Hatthenāti hatthapadesena. Akkamatīti uṭṭhātuṃ adento gaṇhāti. Dadanto pubbabhāgeti paresaṃ dadanto pubbabhāge hatthena tulaṃ akkamati. Tanti ayacuṇṇaṃ.
铁钵是指铜铁做的钵。作成金色:涂上非咀嚼用的黄金或金箔,使它变成金色。量器核心指的是量器内部最关键的部分,它破裂了就叫核心破。正在称量的芝麻、米粒等,尖头最顶端破损了,就叫顶端破。对丈量田地等用的绳子做手脚,就叫绳索破。这里应当知道,抓住了绳子,就等于抓住了量杖。巴利
Lohapātiyoti tambalohapātiyo. Suvaṇṇavaṇṇā karontīti asanikhādasuvaṇṇakanakalimpitā suvaṇṇavaṇṇā karonti. Mānabhājanassa hadayabhūtassa abbhantarassa bhinnaṃ hadayabhedo. Nimiyamānassa tilataṇḍulādikassa sikhāya aggakoṭiyā bhinnaṃ sikhābhedo. Khettādīnaṃ minanarajjuyā aññathākaraṇaṃ rajjubhedo. Rajjugahaṇeneva cettha daṇḍakassa gahaṇaṃ katamevāti daṭṭhabbaṃ.
《切断经》等经的注释巴利
6-11. Chedanasuttādivaṇṇanā
1166-71 “杀害”是指用拳头打、用巴掌扇、用棍棒敲等种种方式加以伤害,也就是恼害的意思。因为“vadha”这个词,在“伤害了又伤害,然后哭泣”这类说法里,也能看到它表示恼害的用法。不过,义注里说的是“杀”,这应该是就殴打而言来理解的,可以这样认定,因为“māraṇa”这个词同样也能见到用来表示伤害的例子。剩下的部分很容易理解。巴利
1166-71.Vadhoti muṭṭhippahārakasātāḷanādīhi hiṃsanaṃ, viheṭhananti attho. Viheṭhanatthopi hi vadha-saddo dissati ‘‘atthānaṃ vadhitvā vadhitvā rodeyyā’’tiādīsu. Aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘māraṇa’’nti vuttaṃ, taṃ pana pothanaṃ sandhāyāti sakkā viññātuṃ māraṇasaddassa vihiṃsanepi dissanato. Sesaṃ suviññeyyameva.
《显扬真义》——《相应部》注疏巴利
Sāratthappakāsiniyā saṃyuttanikāya-aṭṭhakathāya
结语的注释巴利
Nigamanakathāvaṇṇanā
这部《相应部》圣典,对于在全面审察色法与无色法时、以能缘取微细所缘的智慧而善巧于观行的智者,以及对于以身行语行善加调御、因而能正确致力于止与观的比丘们,为了解说蕴、处、界、谛、根、缘起等种种分别上的胜义法,并以种种理趣分析智慧,有着极大的帮助;我正是依这部大有益处的《相应部》圣典,为作其义疏,由显扬真义故,这部精确的义注已开始撰作。由于此著作具有能带来殊胜智慧的特殊功德,所以在开头也说“能产生种种慧的差别”。所谓“大注之精要”,是指《相应部大注》的精粹。而“五十九许”:因其仅有微少的不足,故用“许”字。巴利
Sakalarūpārūpasammasane saṇhasukhumavisayañāṇatāya vipassanācāranipuṇabuddhīnaṃ susaṃyatakāyavacīsamācāratāya samathavipassanāsu sammadeva yatanato ca yatīnaṃ bhikkhūnaṃ khandhāyatanadhātusaccindriyapaṭiccasamuppādabhede paramatthadhamme nānānayehi ñāṇavibhāgassa sannissayena bahukārassa saṃyuttāgamavarassa atthasaṃvaṇṇanaṃ kātuṃ sāratthappakāsanato eva nipuṇā yā mayā aṭṭhakathā āraddhāti sambandho. Savisesaṃ paññāvahaguṇattā eva hissa ganthārambhe āditopi ‘‘paññāpabhedajananassā’’ti vuttaṃ. Mahāaṭṭhakathāya sāranti saṃyuttamahāaṭṭhakathāya sāraṃ. Ekūnasaṭṭhimattoti thokaṃ ūnabhāvato matta-saddaggahaṇaṃ.
“根本注的精要”,指的是前面所说的《相应部大注》的精要,这里又以结语的方式再说一次。或者,“根本注的精要”是指古注中的义理精要。这句话要表达的是:撰写这部《显扬真义》时,作者取来《相应部大注》的义理精要,同时也从其他大部派根本注中,取来在这里不可或缺的义理精要,然后才写成。“大寺住众”这句,应当和前后文连起来理解,也就是“开显大寺住众之传统的”“取来大寺住众根本注之精要的”。以这份功德,愿一切世间都安乐:愿欲界等范围内的所有有情世间,各随其根机,通过证得三种觉悟所带来的、与涅槃相应的安乐,真正得到幸福。作者就这样把自己的功德回向出去,为了让包括天神在内的世间获得究竟的安乐。巴利
Mūlaṭṭhakathāya sāranti pubbe vuttasaṃyuttamahāaṭṭhakathāya sārameva puna nigamanavasena vuttanti. Atha vā mūlaṭṭhakathāya sāranti porāṇaṭṭhakathāsu atthasāraṃ. Tena etaṃ dasseti ‘‘saṃyuttamahāaṭṭhakathāya atthasāraṃ ādāya imaṃ sāratthappakāsiniṃ karontena sesamahānikāyānampi mūlaṭṭhakathāsu idha viyogakkhamaṃ atthasāraṃ ādāya akāsi’’nti. ‘‘Mahāvihārādhivāsīna’’nti ca idaṃ purimapacchimapadehi saddhiṃ sambandhitabbaṃ ‘‘mahāvihārādhivāsīnaṃ samayaṃ pakāsayantiṃ mahāvihārādhivāsīnaṃ mūlaṭṭhakathāya sāraṃ ādāyā’’ti ca. Tena puññena. Hotu sabbo sukhī lokoti kāmāvacarādivibhāgo sabbo sattaloko yathārahaṃ bodhittayādhigamavasena sampayuttena nibbānasukhena sukhito hotūti sadevakassa lokassa accantaṃ sukhādhigamāya attano puññaṃ pariṇāmeti.