入流相应
11. Sotāpattisaṃyuttaṃ
1. 竹门品
1. Veḷudvāravaggo
《转轮王经》的注释
1. Cakkavattirājasuttavaṇṇanā
997“Anuggahagarahaṇesu nipāto”是指用来阐明摄受和呵责的小品词。这里摄受什么,又呵责什么?所以接着说了“四种……”等。其中,摄受是指以合适的方式接受;呵责是指谴责。具有主宰本性的人就是主宰者,他的状态就是自在,也就是权威。adhipati 是从属者的主人,他的状态就是主权,也就是所有者身份,所以说“自在主权”等。Anantakāni 是指消失的、隐没的。
997.Anuggahagarahaṇesunipātoti anuggaṇhanagarahatthajotako nipāto. Kimettha anuggaṇhāti, kiṃ vā garahatīti āha ‘‘catunna’’ntiādi. Tattha anuggaṇhanto anucchavikaṃ katvā gaṇhanto. Garahanto nindanto. Issarasīlo issaro, tassa bhāvo issariyaṃ, pabhutā. Adhīnaṃ pati adhipati, tassa bhāvo ādhipaccaṃ, sāmibhāvoti āha – ‘‘issariyādhipacca’’ntiādi. Anantakānīti antarahitāni.
以不坏净信来说,就是对佛、法、僧三宝的功德如实通达、深入之后生起的净信。而这净信不被任何事物所动摇,所以说“以不动信”。“由道”就是指由圣道。“已得之信”是指通过证得圣道而获得的净信。“非前非后”是指同时。因为圣弟子的圣道生起时,就是在三宝中生起不坏净信而一同生起的。按所依对象的三种宝来说,所以说为三种。但从意义上看其实是一个,所以即使生起的地方有差别,本质上也没有不同。用“圣弟子的……”这种方式来详细说明这个道理。净信就是信解。爱就是敬爱。尊重就是恭敬。“大”就是广大。这些从分类上说并没有差别,因为在一切情况下都是一样的。
Aveccappasādenāti vatthuttayassa guṇe yāthāvato avecca pavisitvā pasādo. So pana kenaci calanarahitoti āha ‘‘acalappasādenā’’ti. Maggenāti ariyamaggena. Āgatappasādo tassa adhigamena laddhappasādo. Apubbaṃ acarimanti ekajjhaṃ. Ariyasāvakānañhi ariyamaggo uppajjantova tīsu vatthūsu aveccappasādaṃ āvahanto eva uppajjati. Tesanti visayabhūtānaṃ tiṇṇaṃ vatthūnaṃ vasena tidhā vutto. Yasmā ca atthato eko, tasmāva ninnānākaraṇo hoti pavattaṭṭhānabhede satipi. Ariyasāvakassa hītiādinā nayena tamatthaṃ vivarati. Pasādo okappanā. Pemaṃ bhatti. Gāravaṃ garukaraṇaṃ. Mahantaṃ uḷāraṃ. Etaṃ vibhāgena natthi sabbattha samānattā.
Evanti是说,即使转生到别的存在状态中,也不被破坏。以相似的方式,是指与其他未破损等戒相似的方式。因此说“比如器口缘被割断”等。戒有破损,就是“破损戒”。其余各类也应这样理解。应当按照《波罗提木叉》中出现的顺序,了解戒的初、中部分。两种或三种,是指戒的各个部分。中间隔一个而破,是指与未破的戒相隔一个之后而破。那些破损等。说“由自在者”等,是省略了后面的词而作的说明,所以说“成就自在状态者”。这已违犯,是说这戒也已违犯。对于无法这样把握“这是对戒的违犯”的人。
Evanti bhavantarepi akopanīyatāya. Sadisavasenāti aññehi akhaṇḍādīhi sadisavasena. Tenāha ‘‘mukhavaṭṭi yañhi chinne’’tiādi. Khaṇḍā etissā atthīti khaṇḍā. Esa nayo sesesupi. Pātimokkhe āgatānukkamena sīlassa ādimajjhavibhāgo veditabbo. Dvinnaṃ vā tiṇṇaṃ vāti sīlakoṭṭhāsānaṃ. Ekantaraṃ bhinnanti abhinnena ekantaraṃ hutvā bhinnaṃ. Tesaṃ khaṇḍādīnaṃ. ‘‘Bhujissehī’’ti uttarapadalopena niddesoti āha ‘‘bhujissabhāvakarehī’’ti. Idaṃvītikkantanti idampi sīlaṃ vītikkantaṃ. ‘‘Ayaṃ sīlassa vītikkamo’’ti evaṃ parāmasituṃ asakkuṇeyyehi.
2. 梵行相应法经的注释
2. Brahmacariyogadhasuttavaṇṇanā
998Yesaṃ是指不限定地见到那些作为信等基础的人。对佛的净信被取用,因为应当最先取用它。圣者所喜爱的戒被取用,因为它指的是入流者的戒。对僧的净信被取用,因为它紧接着法净信而被宣说。对法的净信被取用,因为它是不可动摇的信。证得作为流的圣道之始即为入流,它的组成部分就是入流支。它们到达、生起、证得,因此说“到达”。Brahmacariyanti指梵行,即道的梵行。哪种净信是现行的,这是所指的意思。道净信,也就是与道相应的净信。Āgatamaggassāti指已证得道者的净信。这是混合的净信,因此两位长老都是智者、多闻。
998.Yesanti aniyamato saddhādīnamādhārabhūtapuggaladassanaṃ. Buddhe pasādo gahito. So hi itarehi paṭhamaṃ gahetabboti. Ariyakantāni sīlāni gahitāni sotāpannassa sīlānaṃ adhippetattā. Saṅghe pasādo gahito dhammappasādassa anantaraṃ vuccamānattā. Dhamme pasādo gahito aveccappasādabhāvato. Sotaṃ ariyamaggaṃ ādito patti sotāpatti, tassā aṅgāni sotāpattiyaṅgāni. Paccentīti pajāyanti adhigacchanti. Tenāha ‘‘pāpuṇantī’’ti. Brahmacariyanti maggabrahmacariyaṃ. Katarapasādo vattamānoti adhippāyo. Maggappasādoti maggasampayutto pasādo. Āgatamaggassāti adhigatamaggassa. Missakappasādo esoti tasmā ubhopi therā paṇḍitā bahussutā.
《长命优婆塞经》注释
3. Dīghāvuupāsakasuttavaṇṇanā
999从那位近事男身上真正具备上面所说的入流支那一刻起,他就会安住在这四种入流支当中,所以经文说“你会在四种入流支中显现”。亲近明,就是属于明分;因为包含在那些类别里,所以说“明分”就是指属于明的那一类。
999. Yadaggena tasmiṃ upāsake yathāvuttāni sotāpattiyaṅgāni saṃvijjanti, tadaggena so tesu vattissatīti āha ‘‘catūsu sotāpattiyaṅgesu sandissasī’’ti. Vijjaṃ bhajantīti vijjābhāgiyā, tesu koṭṭhāsesu pariyāpannāti vuttaṃ ‘‘vijjābhāgiyeti vijjākoṭṭhāsike’’ti.
4-5. 第一舍利弗经等的注释
4-5. Paṭhamasāriputtasuttādivaṇṇanā
1000-1001“入流”指的是第一道,而证得它的方法就是入流支。因此说“入流的前分获得支”。“为入流故”就是为了入流道的意思。“支”就是因。其余的支分是指对三宝的净信等。在属于前分的入流中,支就是因。
1000-1001. ‘‘Sotāpattī’’ti paṭhamamaggo adhippeto, tassa adhigamūpāyo sotāpattiyaṅgaṃ. Tenāha ‘‘sotāpattiyā pubbabhāgapaṭilābhaṅga’’nti. Sotāpattiatthāyāti sotāpattimaggatthāya. Aṅganti kāraṇaṃ. Itare ratanattayappasādādayo. Pubbabhāgiyāya sotāpattiyā aṅgaṃ kāraṇanti.
《监工经》的注释
6. Thapatisuttavaṇṇanā
1002这段经文有缺漏,难以校订,应当寻找清净的经文。日出的时刻同样在那里发生。但在边地,应受教化的众生在远处,世尊前往那里,把他们安立在道与果上之后,再返回,就只住在中央之地。应当知道,这是为了确定:在中央之地由人们所造的业能得大果。“世尊与我们靠近”这句话只是一个例证,为了说明这一点,世尊才以“非唯”等语作为开头。
1002. (Vitānaṃ kāyānaṃ kālanakāya, kāraṇassa upagatānaṃ sātapariyā sijjhati. Tattha kāyaparipajjhāyamukhena tantiṃ ṭhapesi bhagavā. Na hi passatha namatthehi karaṇe niratthako piti vattati. ‘‘Niyatattā’’ti vuttaṃ. Tameva niyamaṃ ‘‘majjhimapadeseyevā’’ti avadhāraṇena vibhāveti . Mahāmaṇḍalacārikaṃ carantopi majjhimapadesassa antanteneva carati. Tattha ca vineyyajanassa samosaraṇatā mattapanavācamahatthasupananti.) [Etthantare pāṭho asuddho dussodhanīyo ca, suddhapāṭho gavesitabbo.] Aruṇuṭṭhāpanampi tattheva hoti. Paccantapadese pana dūre vineyyajanā honti, tattha gantvā maggaphalesu patiṭṭhāpetvā tato paccāgantvā majjhimapadese eva vāsaṃ upagacchati, tattha manussehi katānaṃ kārānaṃ mahapphalabhāvaniyamanatthanti daṭṭhabbaṃ. ‘‘Āsanne no bhagavā’’ti idaṃ nidassanamattanti dassento ‘‘na kevala’’nti ādimāha.
在这里,“有执著、有障碍”的意思是:执著就是障碍,也就是事情还没做完;这两者都存在,就是这句话的意思。“大住处”就是大房子。
Sakiñcanasapalibodhanaṭṭhenāti ettha kiñcanaṃ palibodho asamāpitakiccatā, tadubhayassa atthibhāvenāti attho. Mahāvāseti mahāgehe.
“两人”说的是伊西达答和布拉那。“微笑”是指轻轻的笑。“大笑”是指放声大笑。关于“舍离悭吝”等语句中应当说明的内容,要按《清净道论大复注》里所讲的方式来理解。“分享”是指把东西布施给他人而分配出去。“未作区分”是指没有按可布施之物来划分。不过,从人的角度来说,因为提到了“对持戒者”,所以实际上已经作了区分,这样就能产生大果报。因此说:“一切都成为应当布施的状态而安住。”
Dvepi janāti isidattapurāṇā. Sitaṃ nāma mandahasitaṃ. Hasitaṃ nāma vissaṭṭhahasitaṃ. Muttacāgotiādīsu yaṃ vattabbaṃ, taṃ visuddhimaggaṭīkāyaṃ (visuddhi. mahāṭī. 1.160) vuttanayena veditabbaṃ. Saṃvibhāgeti parassa dānavasena saṃvibhajane. Akatavibhāganti deyyadhammavasena na katavibhāgaṃ. Puggalavasena pana ‘‘sīlavantehī’’ti vuttattā katavibhāgameva mahapphalatākaraṇena. Tenāha ‘‘sabbaṃ dātabbameva hutvā ṭhita’’nti.
在这中间,经文是不纯净的,而且需要校订,应当寻找纯净的经文。
(Etthantare pāṭho asuddho dussodhanīyo ca, suddhapāṭho gavesitabbo.)
《竹门经》的注释
7. Veḷudvāreyyasuttavaṇṇanā
1003“从传统而来”是指经过一代又一代人辗转传承下来的。“应推及自身”是指先把它联系到自己身上,再推及他人。因此说:“凡是我不可爱、不合意的法,对别人来说也是不可爱、不合意的法”等等。“以无意义的话”是指用毫无意义、没有智慧的话来说,也就是绮语。
1003.Paveṇiāgatassāti anekapurisayugavasena paramparāgatassa. Attani upanetabbanti attani netvā parasmiṃ upanetabbaṃ. Tenāha ‘‘yo kho myāyaṃ dhammo appiyo amanāpo, parassapeso dhammo appiyo amanāpo’’tiādi. Amantabhāsenāti samphassa samphappalāpassa amantāya mantārahitabhāsanena.
第8-9经 初砖堂经等的注释
8-9. Paṭhamagiñjakāvasathasuttādivaṇṇanā
1004-5“两个村落”是指两位亲戚的村落。“在亲戚处”是指在这样得名的某个村落里。“砖瓦堂”:giñjakā 叫作砖瓦,纯粹用砖瓦盖成的住处就是砖瓦堂,指的就是那座住处。据说那座住处是这样盖的:就像用石灰做表面处理完全没必要一样,只用砖块垒砌而成。因此经文说“在砖瓦造的住处中”。不过,横梁、柱子、门框、门板这些都是木制的。“下分”是指欲界。以缘的方式依附于这下分的,就是“下分结”;或者能助益下分的,就是“下分结”。因此注释书说“属于下分的”等等。“以三种道”是指下三道。因为那些结正是由这三道所断除的,所以它们具有“下分”的性质;或者按词源学的说法,也可称为“破坏下分者”。现在,为了通过对比来阐明它们具有下分的性质,说了“在那里”等语。文中说“未镇伏、未为道所断除”,意思是:对凡夫来说,这些结只是被镇伏;对圣者来说,它们被彻底断除、完全不存在。因为在色界和无色界的再生中,它们不能成为束缚,所以这样说。“以结生之力”的意思是:它们不以执取结生的方式,让人前往。由于对导向广大生有的业之积集构成障碍,身见等三结,就像欲贪和嗔恚一样,是广大生有再生的殊胜助缘,因此在那里,即使在广大有中已再生,当那再生之因业耗尽时,由于它们成为欲有再生的助缘,便从广大有中将其引来,就在此欲有中令其再生。所以,全部五结都是下分结。“以结生方式而言,其自性为不还来”,意思是:以执取结生的方式而言,其自性就是不从那个世界来此处。然而,为了见佛、见长老、闻法,他的到来并未被阻止。
1004-5.Dve gāmā dvinnaṃ ñātīnaṃ gāmāti katvā. Ñātiketi evaṃladdhanāme ekasmiṃ gāmake. Giñjakāvasatheti giñjakā vuccanti iṭṭhakā, giñjakāhi eva kato āvasatho, tasmiṃ. So kira āvāso yathā sudhāhi parikammena payojanaṃ natthi, evaṃ iṭṭhakāhi eva cinitvā kato. Tena vuttaṃ ‘‘iṭṭhakāmaye āvasathe’’ti. Tulāthambhadvārabandhakavāṭaphalakāni pana dārumayā eva. Oraṃ vuccati kāmadhātu, paccayabhāvena taṃ oraṃ bhajantīti orambhāgiyāni, orambhāgassa vā hitāni orambhāgiyāni. Tenāha ‘‘heṭṭhābhāgiyāna’’ntiādi. Tīhi maggehīti heṭṭhimehi tīhi maggehi. Tehi pahātabbatāya hi tesaṃ saññojanānaṃ orambhāgiyatā, oraṃ bhañjiyāni vā orambhāgiyāni vuttāni niruttinayena. Idāni byatirekamukhena nesaṃ orambhāgiyabhāvaṃ vibhāvetuṃ ‘‘tatthā’’tiādi vuttaṃ. Vikkhambhitāni samatthatāvighātena puthujjanānaṃ, samucchinnāni sabbaso abhāvena ariyānaṃ rūpārūpabhavūpapattiyā vibandhanāya na hontīti vuttaṃ ‘‘avikkhambhitāni maggena vā asamucchinnānī’’ti. Nibbattivasenāti paṭisandhiggahaṇavasena gantuṃ na denti. Mahaggatabhavagāmikammāyūhanassa vibandhanato sakkāyadiṭṭhiādīni tīṇi saññojanāni kāmacchandabyāpādā viya mahaggatabhavūpapattiyā visesapaccayattā tattha mahaggatabhave nibbattampi tannibbattihetukammaparikkhaye kāmabhavūpapattipaccayatāya mahaggatabhavato ānetvā idheva kāmabhave eva nibbattāpenti. Tasmā sabbānipi pañcapi saṃyojanāni orambhāgiyāneva. Paṭisandhivasena anāgamanasabhāvoti paṭisandhiggahaṇavasena tasmā lokā idha na āgamanasabhāvo. Buddhadassana-theradassana-dhammassavanānaṃ pana atthāya assa āgamanaṃ anivāritaṃ.
有时候,因为生起时很稀少,或者因为现行时很微弱、不强烈,这两种情况都算是微薄。再三就是频繁多次。粗重又粗重就是极其猛烈。它们生起时,会侵害、弥漫、驱使、遮蔽它所生起的那条相续,就在其中生起;然而因为已经被两种道断除,所以它们变得极其微薄、极其微弱地生起。说有儿女,这是没有根据的。因为仅仅触碰异性身体的各个肢节,它们也会生起。此,指的是贪嗔痴微薄这句话。以有微薄故,意思是由于存在极为稀少。那,是指摩诃西瓦长老的说法被否定了,这是前后关联。圣者们所获得的各种有,都是具足圆满特征的有。而在他们不获得的有当中,那种有的微薄又是什么样子呢?因此,为了说明无论从哪方面看,有的微薄都不可能存在,就说了对入流者而言等话。在第八有中,不存在有的微薄,因为第八有本身完全不存在。在其余的情况下,道理也是一样。
Kadāci uppattiyā viraḷākāratā, pariyuṭṭhānamandatāya abahalatāti dvedhāpi tanubhāvo. Abhiṇhanti bahuso. Bahalabahalāti tibbatibbā. Yattha uppajjanti, taṃ santānaṃ maddantā pharantā sādhentā andhakāraṃ karontā uppajjanti, dvīhi pana maggehi pahīnattā tanukatanukā mandamandā uppajjanti. Puttadhītaro hontīti idaṃ akāraṇaṃ. Tathā hi aṅgapaccaṅgaparāmasanamattenapi te honti. Idanti ‘‘rāgadosamohānaṃ tanuttā’’ti idaṃ vacanaṃ. Bhavatanukavasenāti appakabhavavasena. Tanti mahāsīvattherassa vacanaṃ paṭikkhittanti sambandho. Ye bhavā ariyānaṃ labbhanti, te paripuṇṇalakkhaṇabhavā eva. Ye na labbhanti, tattha kīdisaṃ taṃ bhavatanukaṃ. Tasmā ubhayathāpi bhavatanukassa asambhavo evāti dassetuṃ ‘‘sotāpannassā’’tiādi vuttaṃ. Aṭṭhame bhave bhavatanukaṃ natthi aṭṭhamasseva bhavassa sabbasseva abhāvato. Sesesupi eseva nayo.
这是针对欲界世间说的,因为无法依据其他世间来说明。因为一来者无论在天界还是人界,都是以混杂的方式投生,但也只能按欲有来界定。世尊也是站在欲界的立场上说“只返回此世间一次”。“返回此世间”这句话,排除了五种一来者中的四种,只取一种。因为有的人在这里证得一来果后,就在这里般涅槃;有的人在这里证得后,在天界般涅槃;有的人在天界证得后,就在那里般涅槃;有的人在天界证得后,再投生到这里才般涅槃。这四种在这里不包括在内。而那种在这里证得后,在天界住满寿命,再投生到这里才般涅槃的,才是这里所指的。不过,注疏里为了说明“此世间”指的是“欲有”,用“如果……”等语另外作了一组四句分别。
Kāmāvacaralokaṃsandhāya vuttaṃ itarassa lokassa vasena tathā vattuṃ asakkuṇeyyattā. Yo hi sakadāgāmī devamanussalokesu vomissakavasena nibbattati, sopi kāmabhavavaseneva paricchinditabbo. Bhagavatā ca kāmaloke ṭhatvā – ‘‘sakideva imaṃ lokaṃ āgantvā’’ti vuttaṃ. Imaṃ lokaṃ āgantvāti ca iminā pañcasu sakadāgāmīsu cattāro vajjetvā ekova gahito. Ekacco hi idha sakadāgāmiphalaṃ patvā idheva parinibbāyati, ekacco idha patvā devaloke parinibbāyati, ekacco devaloke patvā tattheva parinibbāyati, ekacco devaloke patvā idhūpapajjitvā parinibbāyati, ime cattāro idha na labbhanti. Yo pana idha patvā devaloke yāvatāyukaṃ vasitvā puna idhūpapajjitvā parinibbāyati, ayamidha adhippeto. Aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘imaṃ lokanti kāmabhavo adhippeto’’ti imamatthaṃ vibhāvetuṃ ‘‘sace hī’’tiādinā aññaṃyeva catukkaṃ dassitaṃ.
在四种(道果)中……“本性”的意思是:因为那些会导向恶趣的恶法已经被彻底断除。“由法决定”:是指由道法的决定性所决定,因为更高的道果必定会证得。所以经文说“以正觉为最终归趣”。“种种智的趣向”:是指对“某人是入流者,某人是一来者”等等,那些有情各自证得某种智——也就是智的生起。“智的来世”:是指在那之后,伴随着智的再生缘起的状态,例如“决定以正觉为归趣,只一次返回此世间后,便作苦的尽头”等等。对于以智眼观察、注视者而言,仅仅是身体的疲惫,由此并不能成办他人的任何利益。这是意趣。“心之恼害”:是心之疲惫,因为它与烦恼相关联,所以佛陀是没有的。
Catūsu…pe… sabhāvoti attho apāyagamanīyānaṃ pāpadhammānaṃ sabbaso pahīnattā. Dhammaniyāmenāti maggadhammaniyāmena niyato uparimaggādhigamassa avassaṃbhāvibhāvato. Tenāha ‘‘sambodhiparāyaṇo’’ti. Tesaṃ tesaṃ ñāṇagatinti tesaṃ tesaṃ sattānaṃ ‘‘asuko sotāpanno, asuko sakadāgāmī’’tiādinā taṃtaṃñāṇādhigamanaṃ ñāṇūpapattiṃ. Ñāṇābhisamparāyanti tato parampi – ‘‘niyato sambodhiparāyaṇo sakideva imaṃ lokaṃ āgantvā dukkhassantaṃ karissatī’’tiādinā ñāṇasahitaṃ upapattipaccayabhavaṃ. Olokentassa ñāṇacakkhunā apekkhantassa. Kevalaṃ kāyakilamathova, na tena kāci paresaṃ atthasiddhīti adhippāyo. Cittavihesā cittakhedo, sā kilesūpasaṃhitattā buddhānaṃ natthi.
它被称为镜子,是因为人们通过它能照见自己、看清自己。法镜,就是具有法之性质的镜子,这是对圣道智的称呼。因此,圣弟子由于对四圣谛的迷惑已被摧毁,所以能如实地了知自己,并如实地作出宣告。又因为它能开显法义,所以应当知道,阐释法的经论具有法镜的意义。不过在这里,“以此法镜”指的正是道法本身。其余内容含义浅显,很容易理解。
Ādissati ālokīyati attā etenāti ādāsaṃ, dhammabhūtaṃ ādāsaṃ dhammādāsaṃ, ariyamaggañāṇassetaṃ adhivacanaṃ. Tena hi ariyasāvako catūsu ariyasaccesu viddhastasammohattā attānaṃ yāthāvato ñatvā yāthāvato byākareyya, tappakāsanato pana dhammapariyāyassa suttassa dhammādāsatā veditabbāti. Yena dhammādāsenāti idha pana maggadhammameva vadati. Sesaṃ uttānatthattā suviññeyyamevāti.
第2品 王园品
2. Rājakārāmavaggo
《千比丘尼僧团经》的注释
1. Sahassabhikkhunisaṅghasuttavaṇṇanā
1007因行持正法而被当地居民慈悯护持的国王,称为“王”;这位国王的园林就是“王园”,此处说的就是在那园中。“地之冠首”是指最殊胜的地方——谁住在这里,就能达到利养和称誉的顶峰。这是注释家的意思。
1007. Dhammikattā desavāsīhi anukampito rājāti rājako, tassa ārāmo rājakārāmo, tasmiṃ. Bhūmisīsaṃ seṭṭhappadeso, yattha vasanto lābhaggayasaggappatto hotīti tesaṃ adhippāyo.
“请阻止”就是请加以制止。“让他们争斗”就是让人起争执。“再次来时”指第二年再来的时候。“卷起”就是把巨大的海浪卷起来。这样一来,他的整个国土全都变成了一片汪洋,完全化成了大海。因此经中说:“使其变成了大海”。
Vārāpehīti paṭisedhehi. Yujjhāpetunti kalahaṃ kārāpetuṃ. Puna āgacchantāti aparasmiṃ saṃvacchare āgacchantā. Ubbaṭṭetvāti mahatī vīciyo ubbaṭṭetvā. Yathā tassa sakalameva raṭṭhaṃ ekodakībhūtaṃ hoti, evaṃ katvā samuddameva jātaṃ. Tena vuttaṃ ‘‘samuddameva akaṃsū’’ti.
把“在诸仙人之间”理解为:以仙人为原因而做,意思是仙人是其缘由;或者是指造成仙人内部的分裂。同样地,世尊虽然以现量亲知,但为了说明世间流言传播的情形,才说“我听闻”。“根绝”:是因家族被斩断而根绝。不只是他自己,而是连同整个国家一起。“消亡”:就是走向毁灭。
Isīnamantaraṃ katvāti isīnaṃ kāraṇaṃ katvā, isīnaṃ hetūti attho, isīnaṃ vā antarabhedaṃ katvā. Tathā loke kolāhalassa patthaṭataṃ vibhāvento bhagavā ‘‘me suta’’nti āha paccakkhato jānampi. Ucchinnoti kulacchedena ucchinno. Na kevalaṃ sayameva, atha kho saha raṭṭhehi. Vibhavanti vināsaṃ upagato.
这句话是针对前面所说的内容而讲的:所谓“王园”,指的就是前面提到的、由憍萨罗国波斯匿王下令建造的那座精舍。
Taṃ sandhāyetaṃ vuttanti taṃ yathāvuttaṃ pasenadinā kosalarājena kāritaṃ vihāraṃ sandhāya etaṃ ‘‘rājakārāme’’ti vuttaṃ.
《婆罗门经》等的注释
2-3. Brāhmaṇasuttādivaṇṇanā
1008-9“导向上升的”,意为从最初开始就带来成就。
1008-9.Udayagāmininti ārambhato paṭṭhāya sampattiāvahaṃ.
《恶趣怖畏经》的注释
4. Duggatibhayasuttavaṇṇanā
10101010. 被破坏的趣向之完成就是恶趣,恶趣的状态就是贫穷,那本身就是怖畏;或者这一切完全没有剩余地就是恶趣之怖、贫穷之怖。完全正当地超越,就是已经完全超越。
1010. Duṭṭhā gati nipphatti duggati, duggatabhāvo dāliddiyaṃ, tadeva bhayaṃ, taṃ sabbaṃ anavasesaṃ vā duggatibhayaṃ daliddabhayaṃ. Sammadeva atikkantoti samatikkanto.
第一亲友经的注释
6. Paṭhamamittāmaccasuttavaṇṇanā
10121012.“惯称的朋友”:是指因为各种给予和接受的关系而成为朋友的人。在打招呼、回应、行住坐卧等威仪中也是如此——也就是在问候、交谈、前往、坐下等事务的安排上。一起做事的人:指共同履行应做之事的人。在家中一起生活的人,就是“僚属”。因为被认为“这些是我们的人”而称为“亲属”,即通过嫁娶而联结的亲缘。因此说“婆媳翁姑等”。由血缘相连的人则是“血亲”。因此说“兄弟、姊妹、舅父等”。
1012.Vohāramittāti taṃtaṃdānaggahaṇavasena vohārakā mittā. Āmantanapaṭimantanairiyāpathādīsupīti ālāpasallāpagamananisajjādiatthasaṃvidhānādīsu . Ekato pavattakiccāti saha pavattakattabbā. Amā saha bhavantīti amaccā. ‘‘Amhākaṃ ime’’ti ñāyantīti ñātī, āvāhavivāhasambaddhā. Tenāha ‘‘sassusasurapakkhikā’’ti. Yonisambandhā vā sālohitā. Tenāha ‘‘bhātibhaginimātulādayo’’ti.
《第二亲友经》注释
7. Dutiyamittāmaccasuttavaṇṇanā
1013某人某时这样那样生起的净信发生改变,就是净信变异。四大种所成之聚的坚硬等状态发生改变,就是状态变异。从地狱等趣转生到别的趣,就是趣变异。自性法的坚硬、触等特相发生改变,就是特相变异。像所说的“住立者的变异被了知”,这种变异就是变坏变异。特相变异是找不到的。因此说“然而特相不消失”,其余的变异则能找到。地界,是指有构成物的地界。水界,在这里也是同样的道理。前状态,是指坚硬、僵硬的状态。状态变异,就是味变的自性。趣变异,是指已生起的再生。因此说“那是圣弟子所没有的”。净信变异,圣弟子也同样没有。
1013. Kismiñci kassaci ca tathā tathā uppannassa pasādassa aññathābhāvo pasādaññathattaṃ. Bhūtasaṅghātassa ghanaādikassa aññathābhāvo bhāvaññathattaṃ. Nirayādigatiantaraupapatti gatiaññathattaṃ. Sabhāvadhammānaṃ kakkhaḷaphusanādilakkhaṇassa aññathābhāvo lakkhaṇaññathattaṃ. ‘‘Ṭhitassa aññathattaṃ paññāyatī’’ti evaṃ vuttaṃ aññathattaṃ vipariṇāmaññathattaṃ. Lakkhaṇaññathattaṃ na labbhati. Tenāha ‘‘lakkhaṇaṃ pana na vigacchatī’’ti, sesaṃ labbhatīti. Pathavīdhātuyāti sasambhārapathavīdhātuyā. Āpodhātuyāti etthāpi eseva nayo. Purimabhāvoti ghanakaṭhinabhāvo. Bhāvaññathattaṃ rasaññathattasabhāvo. Gatiaññathattaṃ uggatūpapatti. Tenāha ‘‘tañhi ariyasāvakassa natthī’’ti. Pasādaññathattampi natthiyeva ariyasāvakassa.
第一《摩诃男经》等的注释
1-2. Paṭhamamahānāmasuttādivaṇṇanā
1017-18三弥提的意思是圆满、完备。善开花的意思是,因为庄严美丽,所以像盛开的花一样。所谓巷道,是指从哪里进就从哪里出。因此说“巷道就是未贯通的死胡同”。掉举而行者,是指在棍杖之间者。
1017-18.Samiddhanti sampuṇṇaṃ. Supupphitanti upasobhitatāya supupphitasadisattā. Byūhā nāma yehi eva pavisanti, tehi eva nikkhamanti. Tenāha ‘‘byūhā vuccanti avinibbiddharacchāyo’’ti. Uddhatacārināti yaṭṭhantarā.
3. 《蜥蜴帝释经》注释
3. Godhasakkasuttavaṇṇanā
1019以三种是指对三宝生起净信而有的三种净信。以四种是指在上述三种之外再加持戒。若有任何人……等语,是依假设而说,目的是表明自己对世尊的信心是最为殊胜的。因此说『依于世尊的一切知智』等。法之生起是指争论之法生起的因由。正是针对这一点才说某些因由。因由是指种种原因。在善、善巧的解脱中,不善就是不善,这里是为了显示被前述不净信所去除之义。他的是指摩诃男释迦族人的。无过咎之失此者,于四法中具足其一者即为入流者,认可此义后,应以具足四者而说,如实无过咎之失,此为其义。
1019.Tīhīti ratanattaye uppannehi tīhi pasādadhammehi. Catūhīti tehi eva saddhiṃ sīlena. Kocidevātiādi parikappavasena vuttaṃ bhagavati attano saddhāya uḷāratamabhāvadassanatthaṃ. Tenāha ‘‘bhagavato sabbaññutāyā’’tiādi. Dhammo samuppādoti vivādadhammauppattihetu. Tadeva hi sandhāyāha ‘‘kiñcideva kāraṇa’’nti. Kāraṇanti nānākāraṇaṃ. Kalyāṇakusalavimuttanti akalyāṇaṃ akusalaṃ, tadidaṃ yathāvuttaappasādanena apanītaatthadassanatthaṃ. Assāti mahānāmasakkassa. Anavajjanadoso esoti catūsu dhammesu ekenapi samannāgato sotāpanno hotīti anujānitvā catūhipi samannāgatena ācikkhitabbanti yāthāvato anavajjanadosoti attho.
第一经 第一萨罗那释迦人经的注释解说
4. Paṭhamasaraṇānisakkasuttavaṇṇanā
1020“以量”是指以某一种标准,而不是指一切方面。“值得观察”的意思是:通过见道,四圣谛法应当被各自亲见、各自通达。因为在初见道的那一刹那,四圣谛法只能说是被部分地见到。不过,由于通达的作用正在现前,说“他解脱”是合适的。因为他不再前往恶趣,不再投生到恶趣。所以经文说“他不去”,意思就是不再在恶趣中生起。为了指出那棵大坚实树,世尊这样说:“任何有识众生,只要进入我的行境,哪怕只有一个人前来,也不会空手而回,不会徒劳无获。”就是为了表明这个道理。
1020.Pamāṇenāti ekena pamāṇena, na sabbaso. Olokanaṃ khamantīti dassanamaggena catusaccadhammā paccattaṃ passitabbā paṭivijjhitabbā. Paṭhamamaggakkhaṇe hi catusaccadhammā ekadesatova diṭṭhā nāma honti. ‘‘Parimuccatī’’ti pana vattuṃ vaṭṭati paṭivijjhanakiriyāya vattamānattā. Agantvā apāyesu anuppattirahattā. Tenāha ‘‘na gacchatī’’ti, na uppajjatīti attho. Mahāsārarukkhe dassento āha – ‘‘yo koci viññujātiko mama ce gocaraṃ gacchati, ekassa āgamanaṃ avañjhaṃ amogha’’nti dassetuṃ.
第五篇 第二萨拉那尼帝释经的注释
5. Dutiyasaraṇānisakkasuttavaṇṇanā
1021贫瘠的田地就是没有收成,正因为这种贫瘠,它才是不平坦的,所以说“不平坦的田地”。被盐碱侵害的:被自然生成的盐分和盐碱所侵害。残缺的:就是破损的。浸泡:指被浸湿的状态。被风与阳光侵害的:指长时间被风和阳光侵害、损坏。
1021.Dukkhettaṃ nirojakaṃ, tāya eva dukkhettatāya visamaṃ hotīti āha ‘‘visamakhetta’’nti. Loṇūpahatanti jātasabhāvena loṇena ūsarena upahataṃ. Khaṇḍānīti khaṇḍitāni. Temetvāti temitattā. Vātātapahatānīti cirakālaṃ vātena ceva ātapena ca upahatāni ābādhitāni.
第6篇 第一给孤独经的注释
6. Paṭhamaanāthapiṇḍikasuttavaṇṇanā
10221022.「处」就是指从处所来说。因此说「以刹那」。「导出」:指生起的、看起来像智的邪智,比如凡夫对他人内心的认知等。而这种其实并不能导出的东西,却以邪省察的方式被当成「导出」,所以说「以邪省察」。对于脱离了功德的人,在自身之上所安立的所谓解脱,就是「邪解脱」。
1022.Ṭhānanti ṭhānaso. Tenāha ‘‘khaṇenā’’ti. Niyyānikanti pavattaṃ ñāṇapaṭirūpakaṃ pakatipurisantarajānanādimicchāñāṇaṃ. Taṃ pana aniyyānikaṃ ‘‘niyyānika’’nti paccavekkhaṇavasena pavatteyyāti āha ‘‘micchāpaccavekkhaṇenā’’ti. Guṇaviyuttassa attano sakattani avaṭṭhānasaṅkhātā vimutti micchāvimutti.
第七篇·《第二给孤独经》注释
7. Dutiyaanāthapiṇḍikasuttavaṇṇanā
1023来世:因为必须随各自的业而去,所以叫来世,也就是死后再生。与来世相关的:以死后再生为因的死亡恐惧。
1023. Yathākammaṃ samparetabbato samparāyo, peccabhavo, samparāyahetukaṃ samparāyikaṃ, maraṇabhayaṃ.
第四 福德流品
4. Puññābhisandavaggo
《第一福德流注经》的注释
1. Paṭhamapuññābhisandasuttavaṇṇanā
1027福德不间断地持续生起,因为具有汇聚流入的含义,所以被称为“福流”;由此,其含义就是“福河”。由于能带来快乐、引生快乐,所以是“快乐的食”。
1027. Avicchedena niccappavattiyamānāni puññāni abhisandanaṭṭhena ‘‘puññābhisandā’’ti vuttā, tena puññanadiyoti attho vutto. Sukhassa āharaṇato ānayanato sukhassāhāro.
《第一天足迹经》的注释
4. Paṭhamadevapadasuttavaṇṇanā
10301030.“诸天”是指清净的天人。“天足”是指他们的足,也就是天足;或者“天”是指正自觉者。正自觉者以智慧所行之处,就是天足,也就是以证悟之智和教说之智所行之处。所谓“天”,通常是指生来就是天人的众生。对这些人来说,按“天”的含义,这位就是天中之天,也就是正自觉者。
1030.Devānanti visuddhidevānaṃ. Devapadānīti tesaṃ padāni devapadāni, devoti vā sammāsambuddho. Devassa ñāṇena akkantapadānīti paṭivedhañāṇena ceva desanāñāṇena ca akkantapadāni. Devā nāma jātidevā. Tesampi devaṭṭhena devoti devadevo, sambuddho.
8. 《雨经》的注释
8. Vassasuttavaṇṇanā
1034涅槃被称为“彼岸”,因为它是轮回大洪流的对岸。所以经中说:“已渡越、已到彼岸,婆罗门立于干地上”,以及“那些前往彼岸的人”。或者,“彼岸”是从“保护”的意思来说的:它能守护,所以叫“彼岸”,也就是涅槃。证悟涅槃的人,涅槃保护他、守护他,使他脱离轮回之苦,又让他以最究竟的利益和解脱之乐而感到欢喜,因此称为“彼岸”。正在前往的人,就是正在前往彼岸涅槃的人。这些法能导向诸漏的灭尽,因为作证、舍断、通达这三者是同时发生的。
1034.Pāraṃ vuccati nibbānaṃ saṃsāramahoghassa paratīrabhāvato. Tenāha – ‘‘tiṇṇo pāraṅgato, thale tiṭṭhati brāhmaṇo (saṃ. ni. 4.238; itivu. 69; pu. pa. 188), ye janā pāragāmino’’ti (dha. pa. 85) ca. Atha vā pāti rakkhatīti pāraṃ, nibbānaṃ. Yo paṭivijjhati, taṃ vaṭṭadukkhato pāti rakkhati, accantahitena ca vimuttisukhena ca rameti, tasmā pāranti vuccati. Gacchamānā evāti pāraṃ nibbānaṃ gacchamānā eva. Te dhammā āsavānaṃ khayāya saṃvattanti sacchikiriyāpahānapaṭivedhānaṃ samakālattā.
第10章《难提耶释迦经》的注释
10. Nandiyasakkasuttavaṇṇanā
1036“为了远离”是指“为了远离的快乐”。“为了独处”是指把心从外在种种所缘收回来后,为了好好地安住于业处。
1036.Pavivekatthāyāti pavivekasukhatthāya. Paṭisallānatthāyāti bahiddhā nānārammaṇato cittaṃ paṭinivattetvā kammaṭṭhāne sammadeva līnatthāya.
有偈颂的福流品第五
5. Sagāthakapuññābhisandavaggo
《第一有流经》的注释
1. Paṭhamaabhisandasuttavaṇṇanā
1037“有量”:因为下方以大地为界,上方以虚空为界,四周以轮围山为界,中间各处又被岛屿和山脉等所限定,所以是有量的。意思是,对于知道的人来说,可以用由旬来计算。这里由于有巨身鱼、鳄鱼、夜叉、罗刹、大龙、檀那婆等有识者,以及马面火口地狱等无识的恐怖对象,所以极其恐怖。
1037.Saṅkhyā atthi heṭṭhā mahāpathaviyā, upari ākāsena, parito cakkavāḷapabbatena, majjhe tattha tattha ṭhitehi dīpapabbatapariyantehi paricchinnattā. Jānantena yojanato saṅkhātuṃ sakkāti adhippāyo. Mahāsarīramaccha-kumbhīla-yakkha-rakkhasa-mahānāgadānavādīnaṃ saviññāṇakānaṃ, baḷavāmukhapātālādīnaṃ aviññāṇakānaṃ bheravārammaṇānaṃ vasena bahubheravaṃ.
第二流经的注释
2. Dutiyaabhisandasuttavaṇṇanā
1038“合流”是指汇合、聚集在一起的地方。这些大河在那里汇合、交融,这种说法只是一种假设。因为在这些大河当中,有的流入东海,有的流入西海。
1038.Sambhedeti sambhedaṃ samodhānaṃ gataṭṭhāne. Yatthimā mahānadiyo saṃsandanti samentīti parikappavacanametaṃ. Tādisāsu hi mahānadīsu kāci puratthimasamuddaṃ paviṭṭhā, kāci pacchimaṃ.
第三《流经》的注释
3. Tatiyaabhisandasuttavaṇṇanā
1039“安立于善”在这里指的是究竟意义上的安立于善。为了说明这一点,就说“安立于道善”,意思是指安立于较低的道之善。因此说“修习道”。只有圣果才是法的精髓。烦恼在这里被灭尽,所以叫烦恼灭尽,也就是涅槃;他乐于这烦恼灭尽。
1039. ‘‘Kusale patiṭṭhito’’ti ettha yaṃ accantikaṃ kusale patiṭṭhānaṃ. Taṃ dassento ‘‘maggakusale patiṭṭhito’’ti āha, heṭṭhimamaggakusaleti adhippāyo. Tenāha ‘‘bhāveti magga’’nti. Ariyaphalaṃyeva dhammasāro. Kilesā khīyanti etthāti kilesakkhayo, nibbānaṃ, tasmiṃ kilesakkhaye rato.
第一《大财富经》的注释
4. Paṭhamamahaddhanasuttavaṇṇanā
10401040. 诸圣者和诸佛的财,就叫圣财;有些人说涅槃就是圣财。因为远离灾患、清净无染,所以是“圣”;因为能让人富足,所以是“财”;因此叫圣财。他以那圣财,也就是以那圣财作为受用。
1040. Ariyānaṃ buddhānaṃ dhanantipi ariyadhanaṃ, nibbānanti keci. Anayatopi visuddhaṭṭhena ariyañca taṃ dhanañca dhanāyitaṭṭhenāti ariyadhanaṃ, tena ariyadhanena. Teneva bhogenāti ariyadhanabhogena.
《雨安居经》的注释
2. Vassaṃvutthasuttavaṇṇanā
1048“汇集之后”:是指那些通过修习根等而证得预流道的根等本身。这是就法的同等性来说的。因为实际上,成就每一种道的根等是各不相同的。所谓“传统所说”:就是不针对任何特定的所化众生,纯粹依照经教传承而作的安立宣说。
1048.Samodhānetvāti yehi indriyādīhi bhāviyamānehi sotāpattimaggo anuppatto, tāneva. Dhammasamānatāya cetaṃ vuttaṃ. Aññāneva hi atthato taṃ taṃ maggaṃ sādhakāni indriyādīni. Tanti paveṇī kathitāti yaṃ kañci vineyyapuggalaṃ anapekkhitvā kevalaṃ tantivasena ṭhiti kathitā.
《法乐经》注释第三部
3. Dhammadinnasuttavaṇṇanā
1049在七种人当中:指在被称赞的七种近事男当中。关于“甚深”等词,“法甚深”是指依经文本身的方式而甚深,这一点在下面解说《箭经》时已经讲过了。以“诸比丘,我说思就是业”等语句所开示的《思经》,应当依据《发趣论》中“与思俱生、不同刹那”等论述方式,以及诸经中“现法受”等论述方式,来理解其甚深之义;由于它阐明了涅槃与圣道,所以能说明《无为相应》的出世间义理。通过“过去我被色所吞噬,现在正被吞噬”等语句,说明了五蕴具有吞噬的性质,以及补特伽罗是被吞噬的对象,特别是在《所食教说》中,清楚揭示了无众生、无命者,因此说“开显众生空的《所食经》等”。所谓“成就而住”,是指那些正确圆满地修习这些经中所说修行道路的人,就叫作在这些法当中成就而住。在这里,“na kho netaṃ”中的na字,就像“aññamaññaṃ”中的ma字一样,只是音节连接而已,它本身没有任何含义。
1049.Sattasu janesūti sattasu kittiyamānesu upāsakajanesu. Gambhīrātiādīsu dhammagambhīrāti pāḷigatiyā gambhīrā, tathā ca sallasuttaṃ heṭṭhā pakāsitameva. ‘‘Cetanāhaṃ, bhikkhave, kammaṃ vadāmī’’tiādinā (a. ni. 6.63; kathā. 539) āgataṃ cetanāsuttaṃ. Tattha ‘‘cetanāsahajātaṃ nānākkhaṇika’’ntiādinā paṭṭhāne āgatanayena, suttesu (a. ni. 3.101) ca ‘‘diṭṭhadhammavedanīya’’ntiādinā āgatanayena gambhīrabhāvo veditabbo, nibbānassa ceva ariyamaggassa ca pakāsanato asaṅkhatasaṃyuttassa lokuttaratthadīpakatā. ‘‘Atītaṃpāhaṃ rūpena khajjiṃ, etarahi khajjāmī’’tiādinā pañcannaṃ khandhānaṃ khādakabhāvassa, puggalassa khāditabbatāya vibhāvanena khajjanīyapariyāye (saṃ. ni. 3.79) visesato nissattanijjīvatā dīpitāti vuttaṃ ‘‘sattasuññatādīpakā khajjanikasuttantādayo’’ti. Upasampajja viharissāmāti ye tesu suttesu vuttapaṭipadaṃ sammadeva paripūrenti, te tesu upasampajja viharanti nāma . Etthāti ‘‘na kho neta’’nti ettha na-kāro ‘‘aññamañña’’nti ettha ma-kāro viya byañjanasandhimattameva, nāssa koci attho.
《病经》注释
4. Gilānasuttavaṇṇanā
1050“Na kho panetaṃ”的意思是“na kho etaṃ(确实不是这个)”,以及“no ca amhehi(也不是由我们)”,所以他说“na kho amhehi(确实不是由我们)”等话。“Assasantī”是可被吸入、能带来安息的意思,所以他说“assāsakarehi(能作入息者)”。“Marissati”指māriso,即必定会死、完全决定要死的人;而这个人是以死为依托而活,所以说“maraṇapaṭibaddho(系属于死)”。“Adhimuccehi”的意思是应当生起胜解。“Taṃ pana tathā cittassa paṇidhānaṃ ṭhapanaṃ”是说心的这种导向与安立,所以他说“ṭhapehi(应当安立)”。“Āgamanīyaguṇesu”指前行阶段的功德。由于这些功德无边无际、不可限量,所以并没有什么可以称为“量”。因为解脱没有差别,所以也说没有差别。
1050.Na kho panetanti na kho etaṃ, noti ca amhehīti atthoti āha ‘‘na kho amhehī’’tiādi. Assasantīti assāsanīyāti āha ‘‘assāsakarehī’’ti. Marissatīti māriso, ekantabhāvimaraṇo, so pana maraṇādhīnavuttikoti vuttaṃ ‘‘maraṇapaṭibaddho’’ti. Adhimuccehīti adhimuttiṃ uppādehi. Taṃ pana tathā cittassa paṇidhānaṃ ṭhapananti āha ‘‘ṭhapehī’’ti. Āgamanīyaguṇesūti pubbabhāgaguṇesu. Pamāṇaṃ nāma natthi anantāparimāṇattā. Nānākaraṇaṃ natthi vimuttiyā ninnānattā.
《慧获得经》注释
9. Paññāpaṭilābhasuttavaṇṇanā
1055“为了获得慧”,意思是为了获得道慧和果慧。因此他说“七种有学”等等。
1055.Paññāpaṭilābhāyāti maggaphalapaññāya paṭilābhatthaṃ. Tenāha ‘‘satta sekkhā’’tiādi.
1. 《大慧经》的注释
1. Mahāpaññasuttavaṇṇanā
1058“把握重大义理”:对于谛、缘起等广大详尽的义理,加以判别抉择,毫无遗漏,就像把它们全部握在手中一样来把握。其余部分,和前面所说的方法相同。
1058.Mahanteatthe pariggaṇhātīti saccapaṭiccasamuppādādike mahāvitthāre atthe paricchijja asesetvā muṭṭhigate viya katvā gaṇhāti. Sesaṃ heṭṭhā vuttanayameva.