预流相应
11. Sotāpattisaṃyuttaṃ
《转轮王经》的注释
1. Cakkavattirājasuttavaṇṇanā
997在《预流相应》的第一经里,“kiñcāpi”(纵使)这个词是用来表示认可和责备的语气词。世尊为了认可统御四大洲的王权自在,同时责备四种恶趣还没有断除的状态,才说了“诸比丘,纵使转轮王……”等话。这里说的“四大洲”,是指以两千小岛为附属的四大洲。“自在主权”:自在的状态就是自在,做主的状态就是主权,在这王权之中兼具自在与主权,不是靠砍杀分裂得来的。“行使”就是让这样的统治运转起来之后。而在“诸比丘,纵使圣弟子……”这句里,“kiñcāpi”则是表示认可和赞叹的语气词。世尊为了认可靠托钵乞食过活,并赞叹四种恶趣已经断除的状态,才说了“诸比丘,纵使圣弟子……”等话。这里说的“破布”,就是破烂的布。因为即使是十三肘长的布料,从被割截成十块开始,也就被称为“破布”了。
997. Sotāpattisaṃyuttassa paṭhame kiñcāpīti anuggahagarahaṇesu nipāto. Catunnañhi mahādīpānaṃ issariyādhipaccaṃ rajjaṃ anuggaṇhanto catunnañca apāyānaṃ appahīnabhāvaṃ garahanto satthā ‘‘kiñcāpi, bhikkhave, rājā cakkavattī’’tiādimāha. Tattha catunnaṃ dīpānanti dvisahassadīpaparivārānaṃ catunnaṃ mahādīpānaṃ. Issariyādhipaccanti issarabhāvo issariyaṃ, adhipatibhāvo ādhipaccaṃ, issariyaṃ ādhipaccaṃ etasmiṃ rajje, na chedanabhedananti issariyādhipaccaṃ. Kāretvāti evarūpaṃ rajjaṃ pavattāpetvā. Kiñcāpi, bhikkhave, ariyasāvakoti ettha anuggahapasaṃsāsu nipāto. Piṇḍiyālopena hi yāpanaṃ anuggahanto catunnañca apāyānaṃ pahīnabhāvaṃ pasaṃsanto satthā ‘‘kiñcāpi, bhikkhave, ariyasāvako’’tiādimāha. Tattha nantakānīti anantakāni. Terasahatthopi hi vatthasāṭako dasacchedanato paṭṭhāya nantakanteva saṅkhaṃ gacchati.
所谓不动摇的净信,就是不可动摇的净信。那么这个净信是一个还是多个呢?它只有一个,是由圣道带来的净信。然而,当它在佛、法、僧这些对象上同时、不分先后地生起时,就依据这些对象,以“对佛的不动净信”等方式分为三种来说。正因为它是同一个,所以彼此之间没有差别。对圣弟子来说,不可能对佛的净信、爱敬和尊重很大,而对法或僧的不大;也不可能对法的很大,而对佛或僧的不大;也不可能对僧的很大,而对佛或法的不大。至于“彼世尊……”等详细内容,在《清净道论》中已经广说了。
Aveccappasādenāti acalappasādena. So panāyaṃ pasādo kiṃ eko, anekoti? Ekova, so maggena āgatappasādo. Yesu pana vatthūsu apubbaṃ acarimaṃ ruhati, tesaṃ vasena ‘‘buddhe aveccappasādenā’’tiādinā nayena tidhā vutto. Yasmā ca eko, tasmāva ninnānākaraṇo hoti. Ariyasāvakassa hi buddheyeva pasādo ca pemañca gāravañca mahantaṃ, na dhamme vā saṅghe vā, dhammeyeva vā mahantaṃ , na buddhe vā saṅghe vā, saṅgheyeva vā mahantaṃ, na buddhe vā dhamme vāti etaṃ natthi. Itipi so bhagavātiādīni visuddhimagge vitthāritāneva.
圣者们所喜爱的,就是圣者们所爱、所喜欢、所中意的。因为即使转生到别的生存状态的圣者们,也不会破坏这五戒,所以五戒就是他们所喜爱的。这段话正是针对这一点说的。“无缺”等说法是用比喻来讲的。比如一个钵,边缘有缺口,就叫“有缺”;中间裂了,就叫“有孔”;某一处颜色不一样,母牛就叫“有斑”;有种种斑点杂色,就叫“杂色”。同样,按戒条的顺序来说,开头或末尾破损的戒,就叫“缺”;中间破损的,就叫“穿孔”;无论在哪里,由于两条或三条按顺序破损,就叫“有斑”;间隔一条而破损,就叫“杂色”。应当知道,由于没有这些过失,所以是“无缺”等。“解脱”是指能使人获得解脱的状态。“智者所称赞”是指被佛陀等智者所称赞。“不执取”是指无法这样执取:“这是我做的,这是我所违犯的。”“导向定”是指有能力导向安止定或近行定。
Ariyakantehīti ariyānaṃ kantehi piyehi manāpehi. Pañca hi sīlāni bhavantaragatāpi ariyā na kopenti, evaṃ tesaṃ piyāni. Tāni sandhāyetaṃ vuttaṃ. Akhaṇḍehītiādi sadisavasena vuttaṃ. Mukhavaṭṭiyañhi chinnekadesā pāti khaṇḍāti vuccati, majjhe bhinnā chiddāti, ekasmiṃ padese visabhāgavaṇṇā gāvī sabalāti, nānābinducittā kammāsāti, evameva paṭipāṭiyā ādimhi vā ante vā bhinnaṃ sīlaṃ khaṇḍaṃ nāma, majjhe bhinnaṃ chiddaṃ, yattha katthaci dvinnaṃ vā tiṇṇaṃ vā paṭipāṭiyā bhinnattā sabalaṃ, ekantaraṃ bhinnaṃ kammāsaṃ. Tesaṃ dosānaṃ abhāvena akhaṇḍāditā veditabbā. Bhujissehīti bhujissabhāvakarehi. Viññuppasatthehīti buddhādīhi viññūhi pasaṃsitehi. Aparāmaṭṭhehīti ‘‘idaṃ nāma tayā kataṃ, idaṃ vītikkanta’’nti evaṃ parāmasituṃ asakkuṇeyyehi. Samādhisaṃvattanikehīti appanāsamādhiṃ upacārasamādhiṃ vā saṃvattetuṃ samatthehi.
2. 《梵行深入经》的注释
2. Brahmacariyogadhasuttavaṇṇanā
998在第二部经里,“那些人的信”这个词,指的是对佛的净信。“戒”这个词,指的是圣者所喜爱的诸戒。“净信”这个词,指的是对僧的净信。“见法”这个词,指的是对法的净信。这样就把四个预流支都说了。“适时达到”,就是适时证得。“深入梵行之乐”,就是进入梵行之后,安住在与上三道相应的乐。那么,这首偈颂里所说的净信,到底是哪一种净信呢?三藏小无畏长老说:“是道净信。”三藏小无畏长老说:“是对已证之道的观察净信。”两位长老都是智者、多闻,两人所说的都是善说。这属于混合净信。
998. Dutiye yesaṃ saddhāti padena buddhe pasādo gahito. Sīlanti padena ariyakantāni sīlāni gahitāni. Pasādoti padena saṅghe pasādo gahito. Dhammadassananti padena dhamme pasādo gahitoti evaṃ cattāri sotāpattiyaṅgāni vuttāni. Kālena paccentīti kālena pāpuṇanti. Brahmacariyogadhaṃ sukhanti brahmacariyaṃ ogāhitvā ṭhitaṃ uparimaggattayasampayuttaṃ sukhaṃ. Yo panesa gāthāya āgato pasādo, so katarapasādo hotīti. Tipiṭakacūḷābhayatthero tāva ‘‘maggapasādo’’ti āha, tipiṭakacūḷanāgatthero ‘‘āgatamaggassa paccavekkhaṇappasādo’’ti. Ubhopi therā paṇḍitā bahussutā, ubhinnaṃ subhāsitaṃ. Missakappasādo esoti.
3. 《长寿近事男经》注释
3. Dīghāvuupāsakasuttavaṇṇanā
999在第三经中,“因此”是说:因为你显现于四预流支之中,所以如此。 “属于明分”:即属于明的那一部分。 “于一切行”:指于一切三界诸行。 这样,就为他说明了上三道(上面三种道)的观。 “摧破”:就是苦。
999. Tatiye tasmāti yasmā catūsu sotāpattiyaṅgesu sandissasi, tasmā. Vijjābhāgiyeti vijjākoṭṭhāsike. Sabbasaṅkhāresūti sabbesu tebhūmakasaṅkhāresu. Evamassa upari tiṇṇaṃ maggānaṃ vipassanā kathitā. Vighātanti dukkhaṃ.
《舍利弗经》第一等经的注释
4-5. Paṭhamasāriputtasuttādivaṇṇanā
1000-1001第四部分只是把前面已经说清楚的内容再点一下。第五部分讲到“入流支”:这是指为了证得入流、在证得之前的准备阶段所修的那些支分。不过,像“对佛具有不动摇的净信”等,是已经证得入流果的人所具备的功德,这些也叫作入流者的支分,而且它们也被称为“入流支”。这里把两种情况的词义都解释一下:亲近善士、结交善士、侍奉善士,听闻正法,如理作意,依照法去实践随法之行,也就是修行证入流之前的准备道,由此证得入流。所以,亲近善士等这些是达成入流的支分,因此叫“入流支”;另外那些,也就是被称为第一道的入流本身的支分,也叫“入流支”;已经通达入流道的人,他的入流道作为支分,同样叫“入流支”。
1000-1001. Catuttha uttānameva. Pañcame sotāpattiyaṅganti sotāpattiyā pubbabhāgapaṭilābhaṅgaṃ. Buddhe aveccappasādādayo pana paṭiladdhaguṇā sotāpannassa aṅgā nāma, tepi pana sotāpattiyaṅganti āgatā. Tatrāyaṃ dvinnampi vacanattho – sappurise sevanto bhajanto payirupāsanto dhammaṃ suṇanto yoniso manasikaronto dhammānudhammaṃ pubbabhāgapaṭipadaṃ paṭipajjanto sotāpattiṃ paṭilabhatīti sappurisasaṃsevādayo sotāpattiatthāya aṅganti sotāpattiyaṅgaṃ nāma, itare paṭhamamaggasaṅkhātāya sotāpattiyā aṅgantipi sotāpattiyaṅgaṃ, paṭividdhasotāpattimaggassa sotāpattimaggo aṅgantipi sotāpattiyaṅgaṃ.
《监工经》的注释
6. Thapatisuttavaṇṇanā
1002第六经。“住在萨度迦村”:他们住在自己那个叫萨度迦的富裕村子里。他们当中,伊西达塔是一来者,普拉那是个满足于自己妻子的入流者。“在路上安排了人”:据说,世尊行走的路正是经过他们的村口。所以他们想:“世尊不管时候早晚,趁我们睡着或放逸的时候走过去,我们就见不到了。”于是就在路中间安排了人。
1002. Chaṭṭhe sādhuke paṭivasantīti sādhukanāmake attano bhogagāmake vasanti. Tesu isidatto sakadāgāmī, purāṇo sotāpanno sadārasantuṭṭho. Magge purisaṃ ṭhapesunti tesaṃ kira gāmadvārena bhagavato gamanamaggo. Tasmā ‘‘bhagavā kāle vā akāle vā amhākaṃ suttānaṃ vā pamattānaṃ vā gaccheyya, atha passituṃ na labheyyāmā’’ti maggamajjhe purisaṃ ṭhapesuṃ.
“跟随”:并非从很远的地方紧随其后地跟随。世尊走在车道的中间,走的是步行的路,另外那两个人则沿着路的两侧跟着走。“离开道路”:因为诸佛与某人一起行走时,适合跟对方打招呼寒暄;与某人一起站着时,也适合;与某人一起坐上一段时间,也适合。所以世尊心想:“我跟他们一起走的时候,不适合跟他们寒暄;一起站着的时候,也不适合。因为他们是在我的教法里已经证得果位的主人。我应该跟他们一起坐下来,用一段时间来寒暄。”于是世尊离开道路,走向一棵树下。
Anubandhiṃsūti na dūratova piṭṭhito piṭṭhito anubandhiṃsu, bhagavā pana sakaṭamaggassa majjhe jaṅghamaggena agamāsi, itare ubhosu passesu anugacchantā agamaṃsu. Maggā okkammāti buddhānañhi kenaci saddhiṃ gacchantānaṃyeva paṭisanthāraṃ kātuṃ vaṭṭati kenaci saddhiṃ ṭhitakānaṃ , kenaci saddhiṃ divasabhāgaṃ nisinnānaṃ. Tasmā bhagavā cintesi – ‘‘imehi me saddhiṃ gacchantassa paṭisanthāraṃ kātuṃ ayuttaṃ, ṭhitakenapi kātuṃ na yuttaṃ, ime hi mayhaṃ sāsane sāmino āgataphalā. Imehi saddhiṃ nisīditvāva divasabhāgaṃ paṭisanthāraṃ karissāmī’’ti maggā okkamma yena aññataraṃ rukkhamūlaṃ tenupasaṅkami.
他们让人带上伞、鞋子、手杖、涂脚油等东西,还有八种饮料和一张鹿足坐具,一起过来了。他们把带来的坐具铺好,递给导师,导师就坐在上面。说到“坐在一边”,意思是他们吩咐把其余的伞、鞋子等物给比丘僧团,然后自己也向世尊行礼,坐在一旁。
Paññatte āsane nisīdīti te kira chattupāhanaṃ kattaradaṇḍaṃ pādabbhañjanatelādīni ceva aṭṭhavidhañca pānakaṃ sarabhapādapallaṅkañca gāhāpetvā agamaṃsu, ābhataṃ pallaṅkampi paññāpetvā adaṃsu , satthā tasmiṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisīdiṃsūti sesāni chattupāhanādīni bhikkhusaṅghassa dethāti vatvā sayampi bhagavantaṃ vanditvā ekamantaṃ nisīdiṃsu.
“将离开舍卫城和憍萨罗国一带游行”等全部内容,都是依据中部地区来说的。为什么?因为这是确定的。世尊的游行和天亮起身等活动都是确定的:他只在中间地区游行,只在中间地区天亮时起身,所以因为这种确定性,就依据中部地区来说。“世尊将靠近我们”——在这里,他们不只是因为世尊靠近就感到欢喜,而是心里想:“现在我们可以布施了,可以用香、花环等作供养,可以听法,可以提问了。”他们由此生起欢喜。
Sāvatthiyākosalesu cārikaṃ pakkamissatītiādi sabbaṃ majjhimapadesavasenava vuttaṃ. Kasmā? Niyatattā. Bhagavato hi cārikācaraṇampi aruṇuṭṭhāpanampi niyataṃ, majjhimapadeseyeva cārikaṃ carati, majjhimadese aruṇaṃ uṭṭhapetīti niyatattā majjhimadesavasena vuttaṃ. Āsanne no bhagavā bhavissatīti ettha na kevalaṃ āsannattāyeva tesaṃ somanassaṃ hoti, atha kho ‘‘idāni dānaṃ dātuṃ gandhamālādīhi pūjaṃ kātuṃ dhammaṃ sotuṃ pañhaṃ pucchituṃ labhissāmā’’ti tesaṃ somanassaṃ hoti.
所以,木匠们,正因如此,居家生活是拥挤的。木匠们,因为当你们离我很远时,心里会有很多忧愁;当我在你们附近时,心里又会有很多欢喜,所以也应该明白这一点:居家生活是拥挤的。正是因为居家生活的过患,你们才会这样。如果舍弃居家生活而出家,那么你们和我一起来来去去时,就不会再有这种忧愁和欢喜了。世尊为了阐明这个道理,才这样说的。在这里,应当从有牵挂、有障碍这个意义来理解“拥挤”。即使住在很大的宅院里,只要有牵挂、有障碍,居家生活仍然是拥挤的。尘埃之路,就是贪、嗔、痴这些尘垢的道路,意思是尘垢产生的地方。出家是露地,是说出家因为无所拥有、没有障碍,所以是开阔的露地。即使是在四肘大的房间里,两位比丘盘腿坐着,膝盖碰着膝盖,只要无所拥有、没有障碍,他们的出家就可以称为露地。而且,木匠们,你们足以行不放逸,意思是:像这样住在拥挤的居家生活中的你们,正应该去修习不放逸。
Tasmātiha thapatayo sambādho gharāvāsoti thapatayo yasmā tumhākaṃ mayi dūrībhūte anappakaṃ domanassaṃ, āsanne anappakaṃ somanassaṃ hoti, tasmāpi veditabbametaṃ ‘‘sambādho gharāvāso’’ti. Gharāvāsassa hi dosena tumhākaṃ evaṃ hoti. Sace pana gharāvāsaṃ pahāya pabbajitā, atha evaṃ vo mayā saddhiṃyeva gacchantānañca āgacchantānañca taṃ na bhaveyyāti imamatthaṃ dīpento evamāha. Tattha sakiñcanasapalibodhaṭṭhena sambādhatā veditabbā. Mahāvāse vasantassapi hi sakiñcanasapalibodhaṭṭhena gharāvāso sambādhova. Rajāpathoti rāgadosamoharajānaṃ āpatho, āgamanaṭṭhānanti attho. Abbhokāsopabbajjāti pabbajjā pana akiñcanaapalibodhaṭṭhena abbhokāso. Caturatanikepi hi gabbhe dvinnaṃ bhikkhūnaṃ pallaṅkena pallaṅkaṃ ghaṭetvā nisinnānampi akiñcanaapalibodhaṭṭhena pabbajjā abbhokāso nāma hoti. Alañca pana vo thapatayo appamādāyāti evaṃ sambādhe gharāvāse vasantānaṃ tumhākaṃ appamādameva kātuṃ yuttanti attho.
让一个坐在前面,一个坐在后面:据说,那两位木匠让这些女人坐在两头装饰华丽的大象上,把国王的大象放在中间,然后在两边跟着走,所以他们这样说。象也要守护:意思是应当这样守护象,不让它做出任何失礼的举动。那些姐妹:应当这样守护她们,不让她们放逸。自己也要:不做嬉笑、闲谈、东张西望等行为,这样自己才算被守护。如果做了这些行为,自己就不算被守护。这样做的人就会受到惩罚:这是背叛主人的人! 所以,木匠们:因为你们木匠经常保管国王的财物,所以居家生活是拥挤的,是尘垢之路。又因为不存在让穿粪扫衣的比丘来保管这些财物的情况,所以出家是开阔的露地。世尊就这样在各方面指示:你们要行于不放逸,只管修习不放逸!
Ekaṃ purato ekaṃ pacchato nisīdāpemāti te kira dvepi janā sabbālaṅkārapaṭimaṇḍitesu dvīsu nāgesu tā itthiyo evaṃ nisīdāpetvā rañño nāgaṃ majjhe katvā ubhosu passesu gacchanti, tasmā evamāhaṃsu. Nāgopi rakkhitabboti yathā kiñci visevitaṃ na karoti, evaṃ rakkhitabbo hoti. Tāpi bhaginiyoti yathā pamādaṃ nāpajjanti, evaṃ rakkhitabbā honti. Attāpīti sitahasitakathitavipekkhitādīni akarontehi attāpi rakkhitabbo hoti. (Tehi tathā karontehi na attāpi rakkhitabbo hoti). Tathā karonto hi ‘‘sāmidubbho eso’’ti niggahetabbo hoti. Tasmātiha thapatayoti yasmā tumhe rājā niccaṃ rājabhaṇḍaṃ paṭicchāpeti, tasmāpi sambādho gharāvāso rajāpatho. Yasmā pana paṃsukūlikabhikkhuṃ evaṃ paṭicchāpento natthi, tasmā abbhokāso pabbajjā. Evaṃ sabbatthāpi alañca pana vo thapatayo appamādāya appamādameva karothāti dasseti.
坦然布施,就是放得下、舍得给。清净其手,是说为了布施给来来往往的人,把手洗得干干净净。乐于舍离,就是热衷于被称为舍离的布施。堪受乞请,就是具备值得别人向他乞求布施的品行。乐于布施与分享,就是通过布施,哪怕只得到一点点东西,也乐于从那里再分给别人。不作分别,就是不这样划分——“这些归我们,这些归比丘们”,意思是这一切都只应当拿来布施,就这样安住。
Muttacāgoti vissaṭṭhacāgo. Payatapāṇīti āgatāgatānaṃ dānatthāya dhotahattho. Vossaggaratoti vossaggasaṅkhāte cāge rato. Yācayogoti yācitabbakayutto. Dānasaṃvibhāgaratoti dānena ceva appamattakampi kiñci laddhā tatopi saṃvibhāge rato. Appaṭivibhattanti ‘‘idaṃ amhākaṃ bhavissati, idaṃ bhikkhūna’’nti evaṃ akatavibhāgaṃ, sabbaṃ dātabbameva hutvā ṭhitanti attho.
竹门经注释
7. Veḷudvāreyyasuttavaṇṇanā
1003第七经中说到“竹门”:因为村口有一丛世代相传的竹子,这个村子就因此得名。“应引向自己”:就是应当把它拉回到自己身上来对照。“以杂语”:就是用没有意义的话来说。“以绮语”:就是用绮语来交谈,也就是用没有意义、没有智慧的话来说,这就是它的意思。
1003. Sattame veḷudvāranti gāmadvāre paveṇiāgatassa veḷugacchassa atthitāya evaṃladdhanāmo gāmo. Attupanāyikanti attani upanetabbaṃ. Samphabhāsenāti amantabhāsena. Samphappalāpabhāsenāti samphappalāpasambhāsena niratthakena aññāṇavacanenāti attho.
8-9. 第一砖屋经等注疏
8-9. Paṭhamagiñjakāvasathasuttādivaṇṇanā
1004-5第八经中,“在亲族村”:有两个村庄依着一个湖,分属小慈父和大慈父两人的儿子,这里说的是其中一个村庄。“在砖瓦堂”:就是用砖砌成的住处。“下分结”:就是属于下部分的结,意思是在欲有中就能结生的结。或者说,因为这些结名为“下”,又应当由三种道来断除,所以叫下分结。其中,欲贪和嗔恚这两样,如果没被禅定镇伏,也没被道彻底断除,在结生时就不能让人向上投生到色有或无色有。而身见等三结,即使把人带到了色界或无色界投生,也会再把他拉回这里来结生,所以这五样全都是下分结。“不还法”:就结生来说,就是不再回来的本性。
1004-5. Aṭṭhame ñātiketi ekaṃ taḷākaṃ nissāya dvinnaṃ cūḷapitimahāpitiputtānaṃ dve gāmā, tesu ekasmiṃ gāmake. Giñjakāvasatheti iṭṭhakāmaye āvasathe. Orambhāgiyānanti heṭṭhābhāgiyānaṃ, kāmabhaveyeva paṭisandhiggāhāpakānanti attho. Oranti laddhanāmehi vā tīhi maggehi pahātabbānītipi orambhāgiyāni. Tattha kāmacchando byāpādoti imāni dve samāpattiyā vā avikkhambhitāni maggena vā asamucchinnāni nibbattivasena uddhaṃ bhāgaṃ rūpabhavaṃ arūpabhavaṃ vā gantuṃ na denti. Sakkāyadiṭṭhiādīni tīṇi tattha nibbattampi ānetvā puna idheva nibbattāpentīti sabbānipi orambhāgiyāneva. Anāvattidhammoti paṭisandhivasena anāgamanasabhāvo.
贪、嗔、痴的薄弱:在这里,“薄弱”要从两种情况来理解:一是偶尔才生起,二是烦恼现起的势力微弱。因为一来者不像凡夫那样频繁地生起贪等烦恼,只是偶尔、间或才生起。即使生起,也不像凡夫的烦恼那样粗重密集,而是像苍蝇翅膀一样微薄。不过,长部诵者、三藏持者大西瓦长老说:“因为一来者还有子女,还有妻妾,所以他的烦恼是粗重的。这里经文所说的,是从‘有的薄弱’这个角度来说的。”这个说法在注疏中已被否定,因为注疏中明确说:“对入流者来说,除了第七有,在第八有不存在有的薄弱;对一来者来说,除了两种有,在五种有不存在有的薄弱;对不来者来说,除了色界、无色界的有,在欲有不存在有的薄弱;对漏尽者来说,在任何有都不存在有的薄弱。”
Rāgadosamohānaṃtanuttāti ettha kadāci uppattiyā ca pariyuṭṭhānamandatāya cāti dvedhāpi tanubhāvo veditabbo. Sakadāgāmissa hi puthujjanānaṃ viya abhiṇhaṃ rāgādayo na uppajjanti, kadāci karahaci uppajjanti. Uppajjamānā ca na puthujjanānaṃ viya bahalabahalā uppajjanti, makkhipattaṃ viya tanukā uppajjanti. Dīghabhāṇakatipiṭakamahāsīvatthero panāha – ‘‘yasmā sakadāgāmissa puttadhītaro honti, orodhā ca honti, tasmā bahalā kilesā. Idaṃ pana bhavatanukavasena kathita’’nti. Taṃ aṭṭhakathāyaṃ ‘‘sotāpannassa satta bhave ṭhapetvā aṭṭhame bhave bhavatanukaṃ natthi, sakadāgāmissa dve bhave ṭhapetvā pañcasu bhavesu bhavatanukaṃ natthi, anāgāmissa rūpārūpabhavaṃ ṭhapetvā kāmabhave bhavatanukaṃ natthi, khīṇāsavassa kismiñci bhave bhavatanukaṃ natthī’’ti vuttattā paṭikkhittaṃ hoti.
这里说的“这个世界”,是指欲界。这里的用意是:如果有人在人间证得一来果,之后投生到天界,并在天界证悟阿罗汉果,这当然是好的。但如果他在天界做不到,那就一定会再回到人间来证悟。同样,如果有人在当天神时证得一来果,之后投生到人间,并在人间证悟阿罗汉果,这当然也是好的。但如果他在人间做不到,那就一定会再回到天界去证悟。
Imaṃlokanti imaṃ kāmāvacaralokaṃ sandhāya vuttaṃ. Ayañhettha adhippāyo – sace hi manussesu sakadāgāmiphalaṃ patto devesu nibbattitvā arahattaṃ sacchikaroti, iccetaṃ kusalaṃ. Asakkonto pana avassaṃ manussalokaṃ āgantvā sacchikaroti. Devesu sakadāgāmiphalaṃ pattopi sace manussesu nibbattitvā arahattaṃ sacchikaroti, iccetaṃ kusalaṃ. Asakkonto pana avassaṃ devalokaṃ gantvā sacchikarotīti.
“堕落”就是堕入恶趣。“无堕处性”是说:他没有堕入恶趣的法,也就是他的本性不会堕入四种恶趣。这就是它的含义。“必定”是指由法的规律所决定。“至正觉彼岸”是说:以三种更高圣道所构成的正觉,是他最终要去的地方、归宿和依止处,必定能够证得,所以叫“至正觉彼岸”。“这是疲惫”:阿难,这是指如来在观察各类众生的智慧所行、智慧所生、智慧所归时,只是身体会疲劳,而诸佛心中从来没有疲惫。
Vinipatanaṃ vinipāto, nāssa vinipāto dhammoti avinipātadhammo, catūsu apāyesu avinipātanasabhāvoti attho. Niyatoti dhammaniyāmena niyato. Sambodhiparāyaṇoti uparimaggattayasaṅkhātā sambodhi paraṃ ayanaṃ assa gati paṭisaraṇaṃ avassaṃ pattabbāti sambodhiparāyaṇo. Vihesāvesāti tesaṃ tesaṃ ñāṇagatiṃ ñāṇūpapattiṃ ñāṇābhisamparāyaṃ olokentassa kāyakilamathova esa, ānanda, tathāgatassāti dīpeti. Cittavihesā pana buddhānaṃ natthi.
“法镜”,就是以法构成的镜子。“以此”,是指具足这面法镜。“已尽恶趣、恶道、堕落”,这句话只是用同义词来指称地狱等。地狱等之所以叫“恶趣”,是因为远离了称为“增长”的圣财;因为是痛苦的趣向和归宿,所以叫“恶道”;因为造恶的人在这里不由自主地坠落,所以叫“堕落”。第九经的含义很浅显。
Dhammādāsanti dhammamayaṃ ādāsaṃ. Yenāti yena dhammādāsena samannāgato. Khīṇāpāyaduggativinipātoti idaṃ nirayādīnaṃyeva vevacanavaseneva vuttaṃ. Nirayādayo hi vaḍḍhisaṅkhātato ayato apetattā apāyo, dukkhassa gati paṭisaraṇanti. Duggati, dukkaṭakārino ettha vivasā nipatantīti vinipāto. Navamaṃ uttānameva.
第十 第三砖屋经的注释
10. Tatiyagiñjakāvasathasuttavaṇṇanā
1006第十经中,“超过五十”就是五十以上。“九十多”就是九十以上。“多出六”就是比六还多。据说,那个村子虽然不算很大,但其中的圣弟子却很多。当时到处流行一种叫蛇风病的瘟疫,一下子就有两百四十万生灵死去,其中圣弟子就有这么多。其余各处的内容,意思也都很清楚。
1006. Dasame paropaññāsāti atirekapaññāsa. Sādhikanavutīti atirekanavuti. Chātirekānīti chahi adhikāni. So kira gāmo kiñcāpi nātimahā ahosi, ariyasāvakā panettha bahū. Tattha tattha ahivātarogena ekappahāreneva catuvīsati pāṇasatasahassāni kālamakaṃsu, tesu ariyasāvakā ettakā nāma ahesuṃ. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.
第二 王园品
2. Rājakārāmavaggo
《千比丘尼僧团经》的注释
1. Sahassabhikkhunisaṅghasuttavaṇṇanā
10071007. 第二品第一经中说到“王园”:因为这座园林是国王所建,所以得到这个名字,它是憍萨罗王波斯匿建造的。据说,世尊初成道时,外道们看到世尊获得了最上的利养和最高的名声,心里想:“沙门乔达摩获得了最上的利养和最高的名声,但他并不是依靠什么戒律或禅定等修行才得到这样的利养和名声,而是占得了那块好地。如果我们也能在祇园附近建一座园林,我们也能获得最上的利养和最高的名声。”于是他们各自鼓动自己的侍从,筹到大约十万迦哈波那的钱,带着这些钱去见国王。国王问:“这是怎么回事?”他们说:“我们要在祇园附近建一座外道园林,如果沙门乔达摩或他的弟子们来阻止,请您不要答应他们阻止。”说完就送上了贿赂。国王收下贿赂后说:“去吧,去建吧。”
1007. Dutiyassa paṭhame rājakārāmeti raññā kāritattā evaṃ laddhanāme ārāme, taṃ raññā pasenadikosalena kataṃ. Paṭhamabodhiyaṃ kira lābhaggayasaggapattaṃ satthāraṃ disvā titthiyā cintayiṃsu – ‘‘samaṇo gotamo lābhaggayasaggapatto, na kho panesa aññaṃ kiñci sīlaṃ vā samādhiṃ vā nissāya evaṃ lābhaggayasaggapatto. Bhūmisīsaṃ pana tena gahitaṃ, sace mayampi jetavanasamīpe ārāmaṃ kārāpetuṃ sakkuṇeyyāma, lābhaggayasaggapattā bhaveyyāmā’’ti. Te attano attano upaṭṭhāke samādapetvā satasahassamatte kahāpaṇe labhitvā te ādāya rañño santikaṃ agamaṃsu. Rājā ‘‘kiṃ eta’’nti? Pucchi. Mayaṃ jetavanasamīpe titthiyārāmaṃ karoma, sace samaṇo gotamo vā samaṇassa gotamassa sāvakā vā āgantvā vāressanti, vāretuṃ mā adatthāti lañjaṃ adaṃsu. Rājā lañjaṃ gahetvā ‘‘gacchatha kārethā’’ti āha.
他们到了之后,叫自己的侍从把建筑材料运来,竖柱子等等,一边做一边大声喧闹,吵成一片。导师从香室出来,站在门口,问道:“阿难,那些大声喧闹的是谁?我还以为是渔夫在抢鱼呢。”阿难回答说:“尊者,是那些外道,他们在祇园附近建造外道园林。”导师说:“阿难,这些人违逆教法,会让比丘僧团住不安稳。你去禀报国王,让他出面制止。”
Te gantvā, attano upaṭṭhākehi dabbasambhāre āharāpetvā, thambhussāpanādīni karontā, uccāsaddā mahāsaddā ekakolāhalaṃ akaṃsu. Satthā gandhakuṭito nikkhamma pamukhe ṭhatvā ‘‘ke pana te, ānanda, uccāsaddā mahāsaddā kevaṭṭā maññe macchavilope’’ti?, Pucchi. Titthiyā, bhante , jetavanasamīpe titthiyārāmaṃ karontīti. Ānanda, ime sāsanena paṭiviruddhā bhikkhusaṅghassa aphāsuvihāraṃ karissanti, rañño ārocetvā vārāpehīti.
长老和比丘僧团一起去到王宫门前,站在那里。有人向国王禀报:“大王,长老们来了。”国王因为收了贿赂,没有出来。长老们回去后,把这件事告诉了导师。导师派舍利弗和目犍连去,国王也不肯见他们。他们回来告诉导师:“尊者,国王没有出来。”导师当即预言:“他不能在自己的国土上寿终正寝。”
Thero bhikkhusaṅghena saddhiṃ gantvā rājadvāre aṭṭhāsi. Rañño ‘‘therā, deva, āgatā’’ti nivedayiṃsu. Rājā lañjassa gahitattā na nikkhami. Therā gantvā satthu ārocayiṃsu. Satthā sāriputtamoggallāne pesesi. Rājā tesampi dassanaṃ na adāsi. Te āgantvā satthu ārocayiṃsu ‘‘na, bhante, rājā nikkhanto’’ti. Satthā taṅkhaṇaṃyeva byākāsi – ‘‘attano rajje ṭhatvā kālaṃ kātuṃ na labhissatī’’ti.
第二天,导师亲自带着比丘僧团前去,站在王宫门口。国王听说“导师来了”,就出来迎接,把导师请进宫内,请他在宝座上坐下,供养了粥和嚼食。导师吃完粥和嚼食后,国王心想:“趁饭食还没结束,我到导师跟前坐一会儿。”于是走过去,在已经坐下的国王旁边坐下。导师没有直接说“大王,你做了这样的事”,而是想:“我要用道理来说服他。”于是举出过去的一件事:“大王,出家修行的人之间是不应该互相使争斗的。过去就有仙人互相使争斗,结果那位国王连同整个国土都沉入了大海。”国王问:“导师,那是多久以前的事呢?”
Dutiyadivase ca sāmaṃyeva bhikkhusaṅghaparivāro gantvā rājadvāre aṭṭhāsi. Rājā ‘‘satthā āgato’’ti sutvā nikkhamitvā, nivesanaṃ pavesetvā, sārapallaṅke nisīdāpetvā, yāgukhajjakaṃ adāsi. Satthā paribhuttayāgukhādanīyo ‘‘yāva bhattaṃ niṭṭhāti, tāva satthu santike nisīdissāmī’’ti āgantvā nisinnaṃ rājānaṃ ‘‘tayā, mahārāja, idaṃ nāma kata’’nti avatvā, ‘‘kāraṇeneva naṃ saññāpessāmī’’ti idaṃ atītakāraṇaṃ āhari – mahārāja, pabbajite nāma aññamaññaṃ yujjhāpetuṃ na vaṭṭati. Atītepi isayo aññamaññaṃ yujjhāpetvā saha raṭṭhena rājā samuddaṃ paviṭṭhoti. Kadā bhagavāti?
大王,在过去,婆卢国有一位名叫婆卢的国王治理国家。有五百人一群的两群仙人,为了取用咸酸的食物,从山脚来到婆卢城。在离城不远的地方有两棵树,先到的那群仙人坐在一棵树的树下,后到的也坐在另一棵的树下。他们随心所欲地住了一段时间后,就回到了山脚。他们再来的时候,也还是各自坐在自己那棵树的树下。日子久了,其中一棵树枯死了。那些树枯死后才来的苦行者想:“这棵树大,够我们和他们一起用的。”于是就在另一棵树下的一个地方坐了下来。后到的那群仙人来了以后,不进入树下,站在外面就说:“你们为什么坐在这里?”先来的说:“我们的树枯了,这棵树大,你们也进来吧,够你们用,也够我们用。”他们却说:“我们不进去,你们出来!”双方越吵越凶,还说:“你们哪会自己愿意出来。”就抓住他们的手等部位,把他们硬拖了出来。被拖出来的那些人心想:“好吧,我们要教训教训他们。”于是用神通变出两个金轮和一个银轴,让它们转动着来到王宫门口。有人向国王禀报:“陛下,有这样的苦行者带着礼物站在那里。”国王很高兴,说:“把他们叫来。”便让人把他们叫来,说:“你们做了大事,有什么需要我做的吗?”他们说:“是的,大王,我们有一个坐着的地方,是一棵树的树下,那地方被别的仙人占了,请让我们得到它。”国王派了人去,把那些苦行者赶走了。
Atīte, mahārāja, bharuraṭṭhe bharurājā nāma rajjaṃ kāreti. Pañcasatā pañcasatā dve isigaṇā pabbatapādato loṇambilasevanatthāya bharunagaraṃ gantvā nagarassa avidūre dve rukkhā atthi, paṭhamaṃ āgato isigaṇo ekassa rukkhassa mūle nisīdi, pacchāgatopi ekassāti. Te yathābhirantaṃ viharitvā pabbatapādaṃ eva agamaṃsu. Te puna āgacchantāpi attano rukkhamūleyeva nisīdanti. Addhāne gacchante eko rukkho sukkhi, tasmiṃ sukkhe āgatā tāpasā ‘‘ayaṃ rukkho mahā, amhākampi tesampi pahossatī’’ti itaresaṃ rukkhamūlassa ekapadese nisīdiṃsu. Te pacchā āgacchantā rukkhamūlaṃ apavisitvā bahi ṭhitāva ‘‘kasmā tumhe ettha nisīdathā’’ti āhaṃsu. Ācariyā amhākaṃ rukkho sukkho, ayaṃ rukkho mahā, tumhepi pavisatha, tumhākampi amhākampi pahossatīti. Te ‘‘na mayaṃ pavisāma, nikkhamatha tumhe’’ti kathaṃ vaḍḍhetvā ‘‘na tumhe attanova manena nikkhamissathā’’ti hatthādīsu gahetvā nikkaḍḍhiṃsu. Te ‘‘hotu sikkhāpessāma ne’’ti iddhiyā sovaṇṇamayāni dve cakkāni rajatamayañca akkhaṃ māpetvā pavaṭṭentā rājadvāraṃ agamiṃsu. Rañño ‘‘evarūpaṃ, deva, tāpasā paṇṇākāraṃ gahetvā ṭhitā’’ti nivedayiṃsu. Rājā tuṭṭho ‘‘pakkosathā’’ti te pakkosāpetvā ‘‘mahākammaṃ tumhehi kataṃ, atthi vo kiñci mayā kattabba’’nti āha. Āma, mahārāja, amhākaṃ nisinnaṭṭhānaṃ ekarukkhamūlaṃ atthi, taṃ aññehi isīhi gahitaṃ, taṃ no dāpehīti. Rājā purise pesetvā tāpase nikkaḍḍhāpesi.
那些被赶走的苦行者站在外面,心里想:“他们到底是送了什么东西才得到这地方的?”看清之后,就说:“我们也去送礼,然后再把它夺回来。”于是用神通变出一辆纯金的车架,带着它去了王宫。国王见了很高兴,问道:“尊者,有什么事要做?”他们回答说:“大王,在我们原来坐的那棵树下,现在住着另一群仙人,请您让人把那棵树下的地方给我们。”国王就派人去,把那些人赶走了。这两群苦行者互相争吵之后,心里懊悔:“我们做了不合身份的事。”于是回到了山脚。天神们因此发怒:“这个国王收了两群仙人的贿赂,让他们互相争斗!”于是把大海翻搅起来,把那位国王统治的、大约一千由旬那么大的地方,全都变成了大海。
Te bahi ṭhitā ‘‘kiṃ nu kho datvā labhiṃsū’’ti olokayamānā ‘‘idaṃ nāmā’’ti disvā ‘‘mayampi lañjaṃ datvā puna gaṇhissāmā’’ti iddhiyā sovaṇṇamayaṃ rathapañjaraṃ māpetvā ādāya agamaṃsu. Rājā disvā tuṭṭho – ‘‘kiṃ, bhante, kātabba’’nti?, Āha. Mahārāja amhākaṃ rukkhamūle añño isigaṇo nisinno, taṃ no rukkhamūlaṃ dāpehīti. Rājā purise pesetvā te nikkaḍḍhāpesi. Tāpasā aññamaññaṃ kalahaṃ katvā, ‘‘ananucchavikaṃ amhehi kata’’nti vippaṭisārino hutvā pabbatapādameva agamaṃsu. Tato devatā ‘‘ayaṃ rājā dvinnaṃ isigaṇānaṃ hatthato lañjaṃ gahetvā aññamaññaṃ kalahaṃ kārāpesī’’ti kujjhitvā mahāsamuddaṃ ubbaṭṭetvā tassa rañño vijitaṃ yojanasahassamattaṭṭhānaṃ samuddameva akaṃsūti.
我听说,婆卢王在仙人之间制造了分裂。
那位国王连同他的国土一起被彻底消灭,已经归于毁灭。
‘‘Isīnamantaraṃ katvā, bharurājāti me sutaṃ; Ucchinno saha raṭṭhehi, sa rājā vibhavaṅgato’’ti. (jā. 1.2.125) –
世尊这样开示了过去发生的这件事。因为诸佛的言教是令人信服的,所以那位国王回顾自己的所作所为,没有仔细考量,就想:“我做了不该做的业。”于是说:“去吧,把那些外道赶走!”把他们赶走之后,他又想:“我从来没有建过什么精舍,就在那个地方建一座精舍吧。”于是,他什么资具都没给那些外道,就建起了精舍。上面这段话就是针对这件事说的。
Evaṃ bhagavatā imasmiṃ atīte dassite yasmā buddhānaṃ nāma kathā okappaniyā hoti, ‘‘tasmā rājā attano kiriyaṃ sallakkhetvā anupadhāretvā mayā akattabbaṃ kammaṃ kata’’nti ‘‘gacchatha, bhaṇe, titthiye nikkaḍḍhathā’’ti nikkaḍḍhāpetvā cintesi – ‘‘mayā kārito vihāro nāma natthi, tasmiṃyeva ṭhāne vihāraṃ kāressāmī’’ti tesaṃ dabbasambhārepi adatvā vihāraṃ kāresi. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ.
2-3. 《婆罗门经》等的注释
2-3. Brāhmaṇasuttādivaṇṇanā
1008-9第二,「导向增长」是指在自己相应的时节里趋向增长。「愿你等待死亡」意思是愿你希求死亡,或者渴望死亡。第三则浅显易懂。
1008-9. Dutiye udayagāmininti attano samaye vaḍḍhigāminiṃ. Maraṇaṃ āgameyyāsīti maraṇaṃ iccheyyāsi, pattheyyāsi vā. Tatiyaṃ uttānameva.
4. 《恶趣怖畏经》的注释
4. Duggatibhayasuttavaṇṇanā
1010第四,所谓“超越了一切恶趣的怖畏”,就是指排除了人间的种种不幸。
1010. Catutthe sabbaduggatibhayaṃ samatikkantoti manussadobhaggaṃ paṭikkhittaṃ.
5. 恶趣堕处怖畏经的注释
5. Duggativinipātabhayasuttavaṇṇanā
1011第五种解说:所谓“已经超越了所有恶趣堕落的怖畏”,意思是连同人间的厄运在内,四种苦界都已被排除。
1011. Pañcame sabbaduggativinipātabhayaṃ samatikkantoti manussadobhaggena saddhiṃ cattāro apāyā paṭikkhittā.
6. 第一亲友经的注释。
6. Paṭhamamittāmaccasuttavaṇṇanā
1012第六经:“朋友”是指因为互相到对方家里受用财物而结成的交情朋友。“同僚”是指在打招呼、回应、行住坐卧等事情上一起做事的人。“亲属”是指岳父母、公婆那一系的人。“血亲”是指同一血脉的兄弟、姐妹、舅父等人。
1012. Chaṭṭhe mittāti aññamaññassa gehe āmisaparibhogavasena vohāramittā. Amaccāti āmantanapaṭimantanairiyāpathādīsu ekato pavattakiccā. Ñātīti sassusasurapakkhikā. Sālohitāti samānalohitā bhātibhaginimātulādayo.
第二亲友经的注释
7. Dutiyamittāmaccasuttavaṇṇanā
10131013. 在第七经中,“变异”这个名字包含多种类型:信受的变异、状态的变异、趣向的变异、特相的变异、变坏的变异等等。其中,这里指的是四大种当中的状态变异。比如,地界本来是坚固的状态,当它消融变成水的时候,先前的状态消失了,状态变异就显现出来;但它的特相并没有消失,仍然是坚硬的特相。再比如,水界本来是液态流动的状态,当它干燥变成坚固的地界时,先前的状态消失了,状态变异就显现出来;但它的特相并没有消失,仍然是粘合的特相。而这里说的“此变异”,指的是趣向的变异,因为圣弟子已经没有那种趣向的变异了。信受的变异也根本不存在。这里只是为了说明信受的结果,才开示了趣向的变异。其余各处都很容易理解。
1013. Sattame aññathattaṃ nāma pasādaññathattaṃ bhāvaññathattaṃ gatiaññathattaṃ lakkhaṇaññathattaṃ vipariṇāmaññathattanti anekavidhaṃ. Tattha mahābhūtesu bhāvaññathattaṃ adhippetaṃ. Suvaṇṇādibhāvena hi ghanasaṇṭhitāya pathavidhātuyā vilīyitvā udakabhāvaṃ āpajjamānāya purimabhāvo vigacchati, bhāvaññathattaṃ paññāyati. Lakkhaṇaṃ pana na vigacchati, kakkhaḷalakkhaṇāva hoti. Ucchurasādibhāvena ca yūsākārasaṇṭhitāya āpodhātuyā sussitvā ghanapathavibhāvaṃ āpajjamānāya purimabhāvo vigacchati, bhāvaññathattaṃ paññāyati. Lakkhaṇaṃ pana na vigacchati, ābandhanalakkhaṇāva hoti. Tatridaṃ aññathattanti ettha pana gatiaññathattaṃ adhippetaṃ, tañhi ariyasāvakassa natthi. Pasādaññathattampi natthiyeva, idha pana pasādaphalaṃ pakāsetuṃ gatiaññathattameva dassitaṃ. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.
第一《摩诃男经》等的注释
1-2. Paṭhamamahānāmasuttādivaṇṇanā
1017-18第三品第一项的“丰裕”,是指用油、蜜、糖浆等而丰足。“繁荣”,是指以手饰、头饰、颈饰等各种装饰而繁盛,像花开得很盛。“人群密集”,是指人烟稠密,没有空隙。“拥挤的含聚”——所谓“含聚”,是指无法绕行的街道,只能从进去的路原路出来,这些街道既拥挤又多,所以叫“拥挤的含聚”。这也说明城市居住非常稠密。“游荡”,是指从这里到那里四处徘徊,行为掉举。第二项容易明白。
1017-18. Tatiyassa paṭhame iddhanti telamadhuphāṇitādīhi samiddhaṃ. Phītanti hatthūpagasīsūpagagīvūpagādialaṅkāravasena supupphitaṃ. Ākiṇṇamanussanti nirantaramanussaṃ. Sambādhabyūhanti byūhā vuccanti avinibbiddharacchāyo, yā paviṭṭhamaggeneva niggacchanti, tā sambādhā byūhā bahukā etthāti sambādhabyūhaṃ. Imināpi nagarassa ghanavāsameva dīpeti. Bhantenāti ito cito ca paribbhamantena uddhatacārinā. Dutiyaṃ uttānameva.
3. 果德迦释迦经的注释
3. Godhasakkasuttavaṇṇanā
1019在第三经里,世尊自己能了知:这个人具足这些法,或者不具足这些法。帝释天说这句话,他的意思是:世尊能了知具足三法的人入流的状态,或者具足四法的人入流的状态。
1019. Tatiye bhagavāva etaṃ jāneyya etehi dhammehi samannāgataṃ vā asamannāgataṃ vāti idaṃ so sakko tīhi dhammehi samannāgatassa puggalassa sotāpannabhāvaṃ, catūhi vā dhammehi samannāgatassa sotāpannabhāvaṃ bhagavāva jānātīti adhippāyena āha.
若有某种法的生起会生起,意思就是:若有某种因缘就会生起。若一方是世尊,另一方是比丘僧团,意思是:当某个因缘出现时,世尊和比丘僧团见解不同,世尊说一种主张,成为一方;比丘僧团也说一种主张,成为另一方。所以他说“你们持什么主张,我就采纳那个主张”。难道圣弟子对三宝的净信会有差别吗?那他为什么还这样说呢?因为世尊具足一切知。他心里是这样想的:“比丘僧团没有一切知,即使不知道也可能说出来,但导师绝没有不知道这回事。”所以他这样说。“除了善的,除了善的”,意思是:我只说善,只说善,不是说脱离善与善的。而且对他来说,还有这个无过失的过咎。
Kocideva dhammasamuppādo uppajjeyyāti kiñcideva kāraṇaṃ uppajjeyya. Ekato assa bhagavā, ekato bhikkhusaṅghoti yasmiṃ kāraṇe uppanne bhagavā bhikkhusaṅghena nānāladdhiko hutvā ekaṃ vādaṃ vadanto ekato assa, bhikkhusaṅghopi ekaṃ vadanto ekatoti attho. Tenevāhanti yaṃ vādaṃ tumhe vadetha, tamevāhaṃ gaṇheyyanti. Nanu ca ariyasāvakassa ratanattaye pasādanānattaṃ natthi, atha kasmā esa evamāhāti? Bhagavato sabbaññutāya. Evañhissa hoti ‘‘bhikkhusaṅgho attano asabbaññutāya ajānitvāpi katheyya, satthu pana aññāṇaṃ nāma natthī’’ti. Tasmā evamāha. Aññatra kalyāṇā aññatra kusalāti kalyāṇameva kusalameva vadāmi, na kalyāṇakusalavimuttanti. Apicassa anavajjanadoso esoti.
第四 第一萨罗那帝释天经的注释
4. Paṭhamasaraṇānisakkasuttavaṇṇanā
1020在第四经的注释里,“摩诃男,在此有某一种人”这句话,不只是为了说明“仅仅凭皈依就能从恶趣解脱”,而是为了进一步指出:这些人也同样已经解脱了。“以适度的方式审察之后能够接受”,意思是按照适当的程度去观察之后能够认可。这是用来指出处于随法行道上的那个人。“不堕地狱”:对于处在行道阶段的人,不能说他已经从恶趣完全解脱,也不能说他将来才会解脱,而应该说“正在解脱”。正因为他正在解脱,所以不能说他是“走向恶趣的人”,因此称为“不堕者”,意思是不去地狱。“仅仅有信,仅仅有喜爱”:这是用来指出处于随信行道上的那个人。“大娑罗树”:这是指着近处那四棵大心材树说的。“临命终时受持学处”:这是说明在命终那一刻,他成了三学的圆满实践者。
1020. Catutthe idha mahānāma ekacco puggaloti idaṃ na kevalaṃ saraṇāni eva apāyato mutto, imepi puggalā muttāti dassetuṃ āraddhaṃ. Mattaso nijjhānaṃ khamantīti pamāṇena ca olokanaṃ khamanti. Iminā dhammānusārimaggaṭṭhapuggalaṃ dasseti. Agantā nirayanti maggaṭṭhapuggalo hi apāyato parimuttoti vā parimuccissatīti vā vattuṃ na vaṭṭati, parimuccatīti pana vattuṃ vaṭṭati. Yasmā ca parimuccati, tasmā gantā nāma na hotīti, ‘‘agantā’’ti vutto, na gacchatīti attho. Saddhāmattaṃ pemamattanti iminā saddhānusārimaggaṭṭhapuggalaṃ dasseti. Mahāsālāti samīpe ṭhiteva cattāro mahāsārarukkhe dassento āha. Maraṇakāle sikkhaṃ samādiyīti maraṇasamaye tīsu sikkhāsu paripūrakārī ahosīti dasseti.
第五,第二萨拉那尼帝释经的注释
5. Dutiyasaraṇānisakkasuttavaṇṇanā
1021第五种,“恶田”是指不平整的田。“劣地”是指盐碱地,被盐分破坏的地。“破损的”是指破裂的。“腐烂的”是指用水浸过之后变得腐坏的。“被风吹日晒所坏的”是指因为风吹日晒而坏掉、失去生机的。“没有取到精华的”是指没有吸取到精华、没有获得精华的。“没有安稳放置的”是指没有放进仓库等地方好好存放的。“安稳放置的”是指从放置的地方起,四个月都没有移动过的。
1021. Pañcame dukkhettanti visamakhettaṃ. Dubbhūmanti ūsarabhūmiṃ loṇūpahataṃ. Khaṇḍānīti paribhinnāni. Pūtīnīti udakena temetvā pūtibhāvaṃ āpannāni. Vātātapahatānīti vātātapena hatattā nirojabhāvaṃ gatāni. Asārādānīti anādinnasārāni agahitasārāni. Asukhasayitānīti na koṭṭhādīsu pakkhipitvā suṭṭhu ṭhapitāni. Sukhasayitānīti ṭhapitaṭṭhānato cattāro māse acalitāni.
第6篇 第一给孤独经的注释
6. Paṭhamaanāthapiṇḍikasuttavaṇṇanā
10221022. 在第六经中,“以处而受止息”:意思是受以刹那而止息下来。“以邪智”:指以错误的省察。“以邪解脱”:指那种无法导向出离的解脱。“因此,信与戒”:这首偈颂的意义已经说明过了。“何处名为”:即那个名为……者。
1022. Chaṭṭhe ṭhānaso vedanā paṭippassambheyyāti khaṇena vedanā paṭippassambheyya. Micchāñāṇenāti micchāpaccavekkhaṇena micchāvimuttiyāti aniyyānikavimuttiyā. Tasmā saddhañca sīlañcāti gāthā vuttatthā eva. Yatra hi nāmāti yo nāma.
7. 《第二给孤独经》的注释
7. Dutiyaanāthapiṇḍikasuttavaṇṇanā
1023在第七经中,关于来世的死亡恐怖,是指以来世为因缘的死亡恐怖。适合在家人的行为,是指适合在家人的那些做法。其余内容在各处都很清楚。
1023. Sattame samparāyikaṃ maraṇabhayanti samparāyahetukaṃ maraṇabhayaṃ gihisāmīcikānīti gihīnaṃ anucchavikāni. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.
第4品 福德流注品
4. Puññābhisandavaggo
《第一福德流注经》的注释
1. Paṭhamapuññābhisandasuttavaṇṇanā
10271027. 在第四品的第一篇中,“福流、善流”指的是福德之流、善法之流。“乐的食粮”指的是乐的缘。
1027. Catutthassa paṭhame puññābhisandā kusalābhisandāti puññanadiyo kusalanadiyo. Sukhassāhārāti sukhassa paccayā.
第一篇《天迹经》的注释
4. Paṭhamadevapadasuttavaṇṇanā
10301030. 在第四经中,“天足”是指以诸天的智慧、或以天神的智慧所行达的境地。“以清净”是为了清净的目的。“以遍净”是为了遍净的目的、为了明澈的目的。在这部经里,四种住于果位的人也因为清净之义而被称为天人。
1030. Catutthe devapadānīti devānaṃ ñāṇena, devassa vā ñāṇena akkantapadāni. Visuddhiyāti visujjhanatthāya. Pariyodapanāyāti puriyodapanatthāya jotanatthāya. Imasmiṃ sutte cattāropi phalaṭṭhapuggalā visuddhaṭṭhena devā nāma jātā.
第8经《雨经》的注释
8. Vassasuttavaṇṇanā
1034在第八经中,“渡到彼岸”:彼岸称为涅槃,到达涅槃就是它的意思。“导致漏尽”:并不是先到达涅槃,然后才导致漏尽,而是在前往的过程中就导致漏尽。开示则是按这样的方式作出的。
1034. Aṭṭhame pāraṃgantvāti pāraṃ vuccati nibbānaṃ, taṃ patvāti attho. Āsavānaṃ khayāya saṃvattantīti na paṭhamaṃ nibbānaṃ gantvā pacchā saṃvattanti, gacchamānā eva saṃvattanti. Desanā pana evaṃ katā.
10. 《难提耶释迦经》的注释
10. Nandiyasakkasuttavaṇṇanā
1036第十经中,“日间为远离,夜间为独处”:意思是日间为了远离,夜间为了独处。“法不显现”:指止观之法不生起。其余各处都显而易见。
1036. Dasame divā pavivekāya rattiṃ paṭisallānāyāti divā pavivekatthāya rattiṃ paṭisallānatthāya . Dhammā na pātubhavantīti samathavipassanā dhammā na uppajjanti. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.
有偈颂的福流品第五
5. Sagāthakapuññābhisandavaggo
第一经《流经》的注释
1. Paṭhamaabhiasandasuttavaṇṇanā
10371037. 第五品第一经中,“无量”:按阿罗迦的算法,是无法计算的;但如果按由旬来量,它还是有数目的。“多恐怖”:因为有许多有情的和无情的东西作为恐怖的对象,所以叫多恐怖。“Puthū”就是多的意思。“Savantī”就是流动的意思。“Upayantī”就是趋近的意思。
1037. Pañcamassa paṭhame asaṅkhyeyyoti āḷhakagaṇanāya asaṅkhyeyyo, yojanavasena panassa saṅkhyā atthi. Bahubheravanti saviññāṇakaaviññāṇakānaṃ bheravārammaṇānaṃ vasena bahubheravaṃ. Puthūti bahu. Savantīti sandamānā. Upayantīti upagacchanti.
第二溢流经的注释
2. Dutiyaabhisandasuttavaṇṇanā
10381038. 第二经中,“这些大河在此汇合、交融”:意思是在那个汇聚的地方,这些大河变成一体,彼此之间没有间隔。
1038. Dutiye yatthimā mahānadiyo saṃsandanti samentīti yasmiṃ saṃbhajje etā mahānadiyo ekībhavanti, nirantarā bhavantīti attho.
第三流出经的注释
3. Tatiyaabhisandasuttavaṇṇanā
1039在第三经中,“欲福者”是指希求福德的人。“住立于善”是指安住于道之善。“为达不死而修习道”是指为了证得涅槃而修习阿罗汉道。“得法心髓”中,“法心髓”称为圣果,已证得它,所以叫“得法心髓”,意思是已证得圣果的人。“乐于灭尽”是指乐于烦恼的灭尽。
1039. Tatiye puññakāmoti puññatthiko. Kusale patiṭṭhitoti maggakusale patiṭṭhito. Bhāveti maggaṃ amatassa pattiyāti nibbānassa pāpuṇanatthaṃ arahattamaggaṃ bhāveti. Dhammasārādhigamoti dhammasāro vuccati ariyaphalaṃ dhammasāro, adhigamo assāti dhammasārādhigamo, adhigataphaloti attho. Khaye ratoti kilesakkhaye rato.
第一有大财经的注释
4. Paṭhamamahaddhanasuttavaṇṇanā
1040第四经中说的“富裕且拥有大财”,是指凭借七种圣财而既富裕又拥有大财。正是靠这份财富而有大受用。其余各处都容易明白。
1040. Catutthe aḍḍho mahaddhanoti sattavidhena ariyadhanena aḍḍho ceva mahaddhano ca. Teneva bhogena mahābhogo. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.
《雨安居经》的注释
2. Vassaṃvuttasuttavaṇṇanā
10481048. 第六品第二经的意趣是这样的:一位入流者比丘不会就停在这个程度上,而是把那些根、力、觉支统合起来,修增观智,然后证得一来道;一来者证得不来道;不来者证得阿拉汉道。世尊就是针对这个义理,在这部经中宣说了教法的传统与传承。
1048. Chaṭṭhassa dutiye ayamadhippāyo – sotāpanno bhikkhu ettakena vosānaṃ anāpajjitvā tāneva indriyabalabojjhaṅgāni samodhānetvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā sakadāgāmimaggaṃ pāpuṇissati, sakadāgāmī anāgāmimaggaṃ, anāgāmī arahattamagganti imamatthaṃ sandhāya bhagavatā imasmiṃ sutte sāsane tanti paveṇī kathitāti.
《法乐经》的注释
3. Dhammadinnasuttavaṇṇanā
1049在第三经里,“法乐”是这七个人当中的一位。在佛陀住世的时代,有法乐居士、毗舍佉居士、郁伽居士、质多居士、阿罗婆迦的手长者、小给孤独长者、大给孤独长者这七个人,他们每个人都带着五百位居士随从。法乐就是这七人中的一位。
1049. Tatiye dhammadinnoti sattasu janesu eko. Buddhakālasmiñhi dhammadinno upāsako, visākho upāsako, uggo gahapati, citto gahapati, hatthako āḷavako, cūḷaanāthapiṇḍiko, mahāanāthapiṇḍikoti ime satta janā pañcasataupāsakaparivārā ahesuṃ. Etesu esa aññataro.
“甚深”是指法甚深,比如《箭经》等。“甚深义”是指义理甚深,比如《思经》等。“出世间”是指阐明出世间义,比如《无为相应》等。“与空相应”是指阐明众生空,比如《所食经》等。“成就而住”是指证得之后而住。“法授,你们应当这样学”是指你们应当这样学,也就是在圆满月喻行道、车乘行道、牟尼行道、大圣种行道时这样学。就这样,导师把不堪承受的重担加给了这些近事男。为什么呢?据说他们不是站在自己的立场上请求教诫,而是不加区分地请求说“尊者,愿世尊教诫我们”,好像他们有能力挑起一切重担似的。因此,导师把不堪承受的重担加给他们时,说了这番话。“这确实不是”:这确实不是。不过应当知道,这里的“na”只是连音而已。“因此”:因为现在你们是站在自己的立场上请求教诫,所以。
Gambhīrāti dhammagambhīrā sallasuttādayo. Gambhīratthāti atthagambhīrā cetanāsuttantādayo. Lokuttarāti lokuttaratthadīpakā asaṅkhatasaṃyuttādayo. Suññatappaṭisaṃyuttāti sattasuññatādīpakā khajjanikasuttantādayo. Upasampajja viharissāmāti paṭilabhitvā viharissāma. Evañhi vo, dhammadinna, sikkhitabbanti evaṃ tumhehi candopamapaṭipadaṃ rathavinītapaṭipadaṃ moneyyapaṭipadaṃ mahāariyavaṃsapaṭipadaṃ pūrentehi sikkhitabbaṃ. Iti satthā imesaṃ upāsakānaṃ asayhabhāraṃ āropesi. Kasmā ? Ete kira na attano bhūmiyaṃ ṭhatvā ovādaṃ yāciṃsu, avisesena pana sabbabhāraṃ ukkhipituṃ samatthā viya ‘‘ovadatu no, bhante, bhagavā’’ti yāciṃsu. Tena tesaṃ satthā asayhabhāraṃ āropento evamāha. Na kho netanti na kho etaṃ. Nakāro panettha byañjanasandhimattamevāti veditabbo. Tasmāti yasmā idāni attano bhūmiyaṃ ṭhatvā ovādaṃ yācatha, tasmā.
《病经》的注释
4. Gilānasuttavaṇṇanā
1050在第四经中,“并非如此”是指并非由我们如此。“具慧的近事男”指的是入流者。“以令人宽慰的法”是指以能带来宽慰的法。“具寿,请宽慰”是指尊者,请宽慰。“贤者”是指与死亡相关联的。“有死法”是指有死亡的性质。“请确立”是指请安立。“已确立”是指已经安立了。“如是心解脱者”是指这样通过阿拉汉果解脱而心解脱的人。“即:以解脱而解脱”是指关于这种解脱,如果要谈论解脱的差异,我是不说的。因为比丘僧团在塔庙庭院、菩提树庭院中的义务,以及八十犍度中的义务等,这些应受迎请的功德是没有限量的;然而在已证得的道或果上,近事男和比丘之间并没有差异。
1050. Catutthe na kho panetanti na kho amhehi etaṃ. Sappañño upāsakoti sotāpanno adhippeto. Assāsanīyehi dhammehīti assāsakarehi dhammehi. Assāsatāyasmāti assāsatu āyasmā. Mārisoti maraṇapaṭibaddho. Maraṇadhammoti maraṇasabhāvo. Adhimocehīti ṭhapehi. Adhimocitanti ṭhapitaṃ. Evaṃvimuttacittassāti evaṃ arahattaphalavimuttiyā vimuttacittassa. Yadidaṃ vimuttiyā vimuttanti yaṃ idaṃ vimuttiṃ ārabbha vimuttiyā nānākaraṇaṃ vattabbaṃ siyā, na taṃ vadāmi. Bhikkhusaṅghassa hi cetiyaṅgaṇabodhiyaṅgaṇavattesu ceva asītikkhandhakavattesu cāti āgamanīyaguṇesu pamāṇaṃ nāma natthi, paṭividdhe pana magge vā phale vā upāsakānañca bhikkhūnañca nānākaraṇaṃ natthi.
第九 得慧经的注释
9. Paññāpaṭilābhasuttavaṇṇanā
1055在第九经里说到“导向慧的获得”时,应当知道:七有学圣者算是“获得慧”,而漏已尽者则算是“已得慧的人”。后面“以慧觉知”等说法,也是同样的解释方式。其余各处,文义都很清楚。
1055. Navame paññāpaṭilābhāya saṃvattantīti ettha satta sekkhā paññaṃ paṭilabhanti nāma, khīṇāsavo paṭiladdhapañño nāmāti veditabbo. Parato paññābuddhiyātiādīsupi eseva nayo. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.
第七 大慧品
7. Mahāpaññavaggo
《大慧经》的注释
1. Mahāpaññāsuttavaṇṇanā
1058在第七经的注释中,关于“导向大慧”等说法,应当依照《无碍解道》(Paṭisambhidāmagga 2.4)中所讲的方式——“能把握广大的义理,所以叫大慧”等等——在一切处、一切词句上理解其含义。其余部分在各处都浅显易懂。
1058. Sattame mahāpaññatāya saṃvattantītiādīsu ‘‘mahante atthe pariggaṇhātīti mahāpaññā’’tiādinā paṭisambhidāyaṃ (paṭi. ma. 2.4) vuttanayeneva sabbattha sabbapadesu attho veditabbo. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.