入出息相应
10. Ānāpānasaṃyuttaṃ
《一法经》的注释
1. Ekadhammasuttavaṇṇanā
977977. 在《入出息相应》的第一经里,“一法”就是指一个法。这里其余应当说明的内容,在《清净道论》(Visuddhi. 1.215)“入出息念业处解说”中已经以各种方式全部讲过了。
977. Ānāpānasaṃyuttassa paṭhame ekadhammoti eko dhammo. Sesamettha yaṃ vattabbaṃ siyā, taṃ sabbaṃ sabbākārena visuddhimagge (visuddhi. 1.215) ānāpānassatikammaṭṭhānaniddese vuttameva.
第6篇 阿利吒经的注释
6. Ariṭṭhasuttavaṇṇanā
982第六经中,“你们应当修习”意思是“你们应当修习吗”。“欲贪”指对五种欲乐的贪染。“于内于外诸法中”指在内、外十二处的法中。“嗔想已善调伏”指与嗔相应的想已被妥善调伏,也就是已彻底断除的意思。以此,他说明了自己不来道的境界。接着,为了显示阿拉汉道的观修,他说了“以念而我将出息入息……”等话。
982. Chaṭṭhe bhāvetha noti bhāvetha nu. Kāmacchandoti pañcakāmaguṇikarāgo. Ajjhattaṃ bahiddhā ca dhammesūti ajjhattikabāhiresu dvādasasu āyatanadhammesu . Paṭighasaññā suppaṭivinītāti paṭighasampayuttasaññā suṭṭhu paṭivinītā, samucchinnāti attho. Iminā attano anāgāmimaggaṃ katheti. Idāni arahattamaggassa vipassanaṃ dassento so satova assasissāmītiādimāha.
《摩诃劫宾那经》的注释
7. Mahākappinasuttavaṇṇanā
983在第七经中,“动摇性”或“颤动性”,这两种说法都只是在讲移动而已。
983. Sattame iñjitattaṃ vā phanditattaṃ vāti ubhayenapi calanameva kathitaṃ.
第8篇 灯喻经的注释
8. Padīpopamasuttavaṇṇanā
984第八段中,“身体不疲劳,眼睛也不疲劳”:因为在修其他业处时,修行者的身体会疲劳,眼睛也会受损。修界业处时,身体会疲劳,就像被塞进机器里受到挤压一样。修遍业处时,眼睛会颤动、疲劳,好像要凸出来、掉下来一样。但在修这个业处时,身体不疲劳,眼睛也不受损。所以才这样说。
984. Aṭṭhame neva kāyopi kilamati na cakkhūnīti aññesu hi kammaṭṭhānesu kammaṃ karontassa kāyopi kilamati, cakkhūnipi vihaññanti. Dhātukammaṭṭhānasmiñhi kammaṃ karontassa kāyo kilamati, yante pakkhipitvā pīḷanākārappatto viya hoti. Kasiṇakammaṭṭhāne kammaṃ karontassa cakkhūni phandanti kilamanti, nikkhamitvā patanākārappattāni viya honti. Imasmiṃ pana kammaṭṭhāne kammaṃ karontassa neva kāyo kilamati, na akkhīni vihaññanti. Tasmā evamāha.
“一切色想”这些内容,为什么要说呢?难道在入出息念里,也能得到去除遍的机会吗?三藏小无畏长老说:“因为入出息之相显现时,像星宿、珍珠串等那样,所以在这里可以得到去除遍的机会。”三藏小无畏长老说:“根本得不到。”如果得不到,那为什么在这里采纳圣神变等分类呢?是为了显示功德利益。因为,想要证得圣神变、四种色界禅那、四种无色定或灭尽定的比丘,都应当好好作意这个入出息念定。就像一座城,从四方运来的货物,都从四座城门进入城中,这样一来,国土也就被获取了——这正是那座城的利益。同样地,这些圣神变等分类,正是修习入出息念定的功德利益:当入出息念定以一切方式修习时,瑜伽行者便能成就这一切,为了显示这个功德利益,所以才这样说。关于“和乐”一词,为什么没有提到“他”呢?因为在这个语境里,“比丘”并没有出现。
Sabbasorūpasaññānantiādi kasmā vuttaṃ, kiṃ ānāpāne kasiṇugghāṭanaṃ labbhatīti? Tipiṭakacūḷābhayatthero panāha – ‘‘yasmā ānāpānanimittaṃ tārakarūpamuttāvalikādisadisaṃ hutvā paññāyati, tasmā tattha kasiṇugghāṭanaṃ labbhatī’’ti. Tipiṭakacūḷanāgatthero ‘‘na labbhatevā’’ti āha. Alabbhante ayaṃ ariyiddhiādiko pabhedo kasmā gahitoti? Ānisaṃsadassanatthaṃ. Ariyaṃ vā hi iddhiṃ cattāri vā rūpāvacarajjhānāni catasso vā arūpasamāpattiyo nirodhasamāpattiṃ vā patthayamānena bhikkhunā ayaṃ ānāpānassatisamādhi sādhukaṃ manasikātabbo. Yathā hi nagare laddhe yaṃ catūsu disāsu uṭṭhānakabhaṇḍaṃ, taṃ catūhi dvārehi nagarameva pavisatīti, janapado laddho ca hoti. Nagarasseva heso ānisaṃso. Evaṃ ānāpānassatisamādhibhāvanāya ānisaṃso esa ariyiddhiādiko pabhedo, sabbākārena bhāvite ānāpānassatisamādhismiṃ sabbametaṃ yogino nipphajjatīti ānisaṃsadassanatthaṃ vuttaṃ. Sukhañceti ettha soti kasmā na vuttaṃ? Yasmā bhikkhūti imasmiṃ vāre nāgataṃ.
《毗舍离经》的注释
9. Vesālīsuttavaṇṇanā
985第九,在毗舍离:这座城以阴性词来称呼,名字就叫毗舍离。这座城因为前后三次扩建城墙而变得宽广,所以称为毗舍离。还应知道,这座城是在正自觉者成就一切知智的时候,才达到了各方面最圆满的状态。这样说明了乞食的村落之后,接着说明住处:在大林的重阁讲堂。这里的大林,是指自然生长、不是人工种植、有明确范围的广大树林。而迦毗罗卫附近的大林,是和雪山连成一片、没有边界、一直延伸到大海的。这里说的不是那种,而是有范围的广大树林,所以叫大林。重阁讲堂,则应知道是在依大林所建的寺院中,包含尖顶建筑、以雁翼式叠瓦覆盖、各方面都很完备的世尊香室。
985. Navame vesāliyanti evaṃnāmake itthiliṅgavasena pavattavohāre nagare. Tañhi nagaraṃ tikkhattuṃ pākāraparikkhepavaḍḍhanena visālībhūtattā vesālīti vuccati. Idampi ca nagaraṃ sabbaññutaṃ patteyeva sammāsambuddhe sabbākāravepullataṃ pattanti veditabbaṃ. Evaṃ gocaragāmaṃ dassetvā nivāsaṭṭhānamāha mahāvane kūṭāgārasālāyanti. Tattha mahāvanaṃ nāma sayaṃjātaṃ aropimaṃ saparicchedaṃ mahantaṃ vanaṃ. Kapilavatthusāmantā pana mahāvanaṃ himavantena saha ekābaddhaṃ aparicchedaṃ hutvā mahāsamuddaṃ āhacca ṭhitaṃ. Idaṃ tādisaṃ na hoti, saparicchedaṃ mahantaṃ vananti mahāvanaṃ. Kūṭāgārasālā pana mahāvanaṃ nissāya kate ārāme kūṭāgāraṃ antokatvā haṃsavaṭṭakacchannena katā sabbākārasampannā buddhassa bhagavato gandhakuṭīti veditabbā.
世尊以种种方式说不净的教导,就是以许多理由,讲说显示不净之相、能让人厌离身体的教法。比如说:在这个身体里有头发、体毛、指甲、牙齿……乃至尿。这话是什么意思呢?比丘们,在这个只有一寻长的身躯里,不管从哪个方面去仔细寻找,谁都看不到哪怕一丁点清净的东西——不管是珍珠、宝石、琉璃,还是沉香、檀香、藏红花、樟脑、香粉等等,看到的只是极其臭秽、令人厌恶、丑陋难看的头发、体毛等种种不净之物。所以,不应当对这里生起欲贪。就连长在头顶最高处的头发,也是不净的、污秽的、令人厌恶的。它们不净、污秽、令人厌恶这一点,要从颜色、形状、气味、来源和位置五个方面来理解。体毛等也是这样。这里只是简略说明,详细的解释应当依照《清净道论》里所说的方法来理解。世尊就是这样,对每一个身体部位,各以五种方式加以剖析,用种种方式说不净的教导。
Anekapariyāyena asubhakathaṃ kathetīti anekehi kāraṇehi asubhākārasandassanappavattaṃ kāyavicchandanīyakathaṃ katheti. Seyyathidaṃ – atthi imasmiṃ kāye kesā lomā nakhā dantā…pe… muttanti. Kiṃ vuttaṃ hoti? Bhikkhave, imasmiṃ byāmamatte kaḷevare sabbākārenapi vicinanto na koci kiñci muttaṃ vā maṇiṃ vā veḷuriyaṃ vā agaruṃ vā candanaṃ vā kuṅkumaṃ vā kappuraṃ vā vāsacuṇṇādiṃ vā aṇumattampi sucibhāvaṃ passati, atha kho paramaduggandhaṃ jegucchaassirikadassanaṃ kesalomādinānappakāraṃ asucimeva passati, tasmā na ettha chando vā rāgo vā karaṇīyo. Yepi uttamaṅge sirasi jātā kesā nāma, tepi asubhā ceva asucino ca paṭikūlā ca. So ca nesaṃ asubhāsucipaṭikūlabhāvo vaṇṇatopi saṇṭhānatopi gandhatopi āsayatopi okāsatopīti pañcahākārehi veditabbo. Evaṃ lomādīnampīti ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana visuddhimagge (visuddhi. 1.307) vuttanayeneva veditabbo. Iti bhagavā ekamekasmiṃ koṭṭhāse pañcapañcappabhedena anekapariyāyena asubhakathaṃ katheti.
“称赞不净”:先以膨胀相等方式安立不净的论母,再通过分别解说加以分析、称赞,这就是“称赞不净”。“称赞不净修习”:无论是以发、毛等为所缘,还是以膨胀相等为所缘,无论是对内在还是外在的所缘,执取不净相而生起的心,其修习、增长、培育——为了显示这不净修习的功德利益而称赞、宣扬其功德,就是“称赞不净修习”。正如所说:“诸比丘,致力于不净修习的比丘,无论以发、毛等为所缘,还是以膨胀相等为所缘,都能获得初禅——舍离五支、具备五支、具足三种善、成就十种行相。他依止这名为初禅的心之伏藏,增长观,最终证得最上义——阿罗汉果。”
Asubhāya vaṇṇaṃ bhāsatīti uddhumātakādivasena asubhamātikaṃ nikkhipitvā padabhājanīyena taṃ vibhajanto vaṇṇento asubhāya vaṇṇaṃ bhāsati. Asubhabhāvanāya vaṇṇaṃ bhāsatīti yā ayaṃ kesādīsu vā uddhumātakādīsu vā ajjhattabahiddhāvatthūsu asubhākāraṃ gahetvā pavattassa cittassa bhāvanā vaḍḍhanā phātikammaṃ, tassā asubhabhāvanāya ānisaṃsaṃ dassento vaṇṇaṃ bhāsati, guṇaṃ parikitteti. Seyyathidaṃ – ‘‘asubhabhāvanābhiyutto, bhikkhave, bhikkhu kesādīsu vā vatthūsu uddhumātakādīsu vā pañcaṅgavippahīnaṃ pañcaṅgasamannāgataṃ tividhakalyāṇaṃ dasalakkhaṇasampannaṃ paṭhamajjhānaṃ paṭilabhati. So taṃ paṭhamajjhānasaṅkhātaṃ cittamañjūsaṃ nissāya vipassanaṃ vaḍḍhetvā uttamatthaṃ arahattaṃ pāpuṇātī’’ti.
比丘们,我想要独自静修半个月,意思是:比丘们,我想要独自退隐半个月,躲起来,一个人独住。除了那个送饭的人以外,任何人都不该来接近我。那个送饭的比丘,不用我自己开口吩咐,就为了我,到有信心的信众家里,把准备好的饭食取来送给我。除了这一个送饭的比丘以外,不该有其他任何比丘或在家居士来接近我。
Icchāmahaṃ, bhikkhave, aḍḍhamāsaṃ paṭisallīyitunti ahaṃ, bhikkhave, ekaṃ aḍḍhamāsaṃ paṭisallīyituṃ nilīyituṃ ekakova hutvā viharituṃ icchāmīti attho. Nāmhi kenaci upasaṅkamitabbo aññatra ekena piṇḍapātanīhārakenāti yo attanā payuttavācaṃ akatvā mamatthāya saddhesu kulesu paṭiyattapiṇḍapātaṃ nīharitvā mayhaṃ upanāmeti, taṃ piṇḍapātanīhārakaṃ ekaṃ bhikkhuṃ ṭhapetvā nāmhi aññena kenaci bhikkhunā vā gahaṭṭhena vā upasaṅkamitabboti.
为什么世尊会这样说呢?据说在过去,有五百个猎鹿人,用粗大的棍棒、罗网等把整片森林围起来,兴高采烈地一辈子以捕杀鹿和鸟为生,死后投生到地狱。他们在地狱里受完苦之后,凭着过去所做的某种善业,又投生到人间。由于善法助缘的力量,他们全都在世尊身边得以出家并受具足戒。可是,他们那根本恶业的果报还没有成熟,后来的那些思心所就在那半个月之内,通过自己动手或借他人之手,给他们制造了断命的机会。世尊看到了这件事。而业果是任何人都无法阻挡的。这些比丘当中,有凡夫,也有入流者、一来者、不来者和漏尽者。其中,漏尽者不再受生;其余的圣弟子去向已经确定,必定趣向善趣;凡夫的去向则不确定。
Kasmā pana evamāhāti? Atīte kira pañcasatā migaluddakā mahatīhi daṇḍavāgurādīhi araññaṃ parikkhipitvā haṭṭhatuṭṭhā ekatoyeva yāvajīvaṃ migapakkhighātakammena jīvikaṃ kappetvā niraye uppannā. Te tattha paccitvā pubbe katena kenacideva kusalakammena manussesu uppannā kalyāṇūpanissayavasena sabbepi bhagavato santike pabbajjañca upasampadañca labhiṃsu. Tesaṃ tato mūlākusalakammato avipakkavipākā aparāparacetanā tasmiṃ aḍḍhamāsabbhantare attūpakkamena ca parūpakkamena ca jīvitūpacchedāya okāsamakāsi. Taṃ bhagavā addasa. Kammavipāko ca nāma na sakkā kenaci paṭibāhituṃ. Tesu ca bhikkhūsu puthujjanāpi atthi, sotāpannasakadāgāmianāgāmikhīṇāsavāpi. Tattha khīṇāsavā appaṭisandhikā, itare ariyasāvakā niyatagatikā sugatiparāyaṇā, puthujjanānaṃ gati aniyatā.
这时,世尊心里想:“这些人对自己这个身体还有贪爱,又害怕死亡,这样就没法净化自己的去向。来吧,我为他们说不净的教法,让他们断除贪爱。听完之后,他们就能对这个身体不再有贪爱,净化去向,投生到天界。这样一来,他们在我这里出家就有真正的利益了。”于是,为了帮助他们,世尊以修行业处的方式讲说不净,并不是为了赞叹死亡、美化死亡。讲完之后,世尊又这样想:“如果这半个月里比丘们见到我,一定会来报告:‘今天死了一个比丘,今天死了两个……今天死了十个。’而这种业报,是我或其他任何人都挡不住的。我听到这些又有什么用呢?听这些没好处、不幸、毁灭的消息,对我有什么意义?算了,我还是不见比丘们吧。”所以世尊才这样说:“诸比丘,我想独处半个月,除了送团食的人以外,任何人都不许来见我。”
Atha bhagavā cintesi – ‘‘ime attabhāve chandarāgena maraṇabhayabhītā na sakkhissanti gatiṃ visodhetuṃ, handa nesaṃ chandarāgappahānāya asubhakathaṃ kathemi. Taṃ sutvā attabhāve vigatacchandarāgatāya gativisodhanaṃ katvā sagge paṭisandhiṃ gaṇhissanti, evaṃ tesaṃ mama santike pabbajjā sātthikā bhavissatī’’ti. Tato tesaṃ anuggahāya asubhakathaṃ kathesi kammaṭṭhānasīsena, no maraṇavaṇṇasaṃvaṇṇanādhippāyena. Kathetvā ca panassa etadahosi – ‘‘sace imaṃ aḍḍhamāsaṃ maṃ bhikkhū passissanti, ‘ajja eko bhikkhu mato, ajja dve…pe… ajja dasā’ti āgantvā ārocessanti, ayañca kammavipāko na sakkā mayā vā aññena vā paṭibāhituṃ, svāhaṃ taṃ sutvāpi kiṃ karissāmi, kiṃ me anatthakena anayabyasanena sutena, handāhaṃ bhikkhūnaṃ adassanaṃ upagacchāmī’’ti. Tasmā evamāha – ‘‘icchāmahaṃ, bhikkhave, aḍḍhamāsaṃ paṭisallīyituṃ, nāmhi kenaci upasaṅkamitabbo aññatra ekena piṇḍapātanīhārakenā’’ti.
另有一些人说:“他是为了避免别人的批评才这样说了之后就去独居的。”据说,外人会这样指责世尊:“这个人自称‘我是全知者,是正法的无上转轮王’,却连自己的弟子互相残杀都阻止不了,还能阻止别的什么呢?”对此,智者会说:“世尊正专心独居静修,不知道这件事,也没有人去告诉他。如果他知道了,一定会阻止的。”但这只是一种主观愿望而已,前面说的才是这里真正的理由。“绝无一人”:这里的“assudhā”只是一个填补音节的虚词,或者表示强调,意思是:根本没有任何人去拜访世尊。
Apare panāhu – ‘‘parūpavādavivajjanatthaṃ evaṃ vatvā paṭisallīno’’ti. Pare kira bhagavantaṃ upavadissanti – ‘‘ayaṃ ‘sabbaññū ahaṃ saddhammavaracakkavattī’ti paṭijānamāno attanopi sāvake aññamaññaṃ ghātente nivāretuṃ na sakkoti, kiṃ aññaṃ sakkhissatī’’ti? Tatra paṇḍitā vakkhanti – ‘‘bhagavā paṭisallānamanuyutto na imaṃ pavattiṃ jānāti, kocissa ārocayitāpi natthi , sace jāneyya addhā nivāreyyā’’ti. Idaṃ pana icchāmattaṃ, paṭhamamevettha kāraṇaṃ. Nāssudhāti ettha assudhāti padapūraṇamatte avadhāraṇatthe vā nipāto, neva koci bhagavantaṃ upasaṅkamīti attho.
由于颜色、形状等种种原因而有差别,所以叫“种种差别”。“种种差别混杂”,意思就是以种种方式混杂在一起。那是什么呢?就是修习不净的勤修,这种勤修就是“种种差别”。“精勤修习不净而住”,就是精进专修不净观而安住。“感到逼恼”,就是对这个身体感到痛苦、苦恼。“感到羞愧”,就是觉得羞耻。“感到厌离”,就是生起厌恶心。“寻找夺命刀”,就是寻找能夺走性命刀。他们不只是自己找刀来结束自己的生命,还会走到弥迦兰提迦那个扮成沙门的屠夫那里,对他说:“贤友,请你帮我们结束性命吧。”在这件事上,圣者们既没有自己杀生,也没有教唆别人杀,也没有随喜赞同;但凡夫却全都做了。
Anekehi vaṇṇasaṇṭhānādīhi kāraṇehi vokāro assāti anekākāravokāro. Anekākāravokiṇṇo anekākārena sammissoti vuttaṃ hoti. Ko so? Asubhabhāvanānuyogo, taṃ anekākāravokāraṃ. Asubhabhāvanānuyogamanuyuttā viharantīti yuttappayuttā viharanti. Aṭṭīyamānāti tena kāyena aṭṭā dukkhitā honti. Harāyamānāti lajjamānā. Jigucchamānāti jigucchaṃ uppādayamānā. Satthahārakaṃ pariyesantīti jīvitaharaṇakasatthaṃ pariyesanti. Na kevalañca te satthaṃ pariyesitvā attanā vā attānaṃ jīvitā voropenti, migalaṇḍikampi pana samaṇakuttakaṃ upasaṅkamitvā, ‘‘sādhu no, āvuso, jīvitā voropehī’’ti vadanti. Ettha ca ariyā neva pāṇātipātaṃ kariṃsu, na samādapesuṃ, na samanuññā ahesuṃ. Puthujjanā pana sabbamakaṃsu.
从独处静坐中起身:世尊知道那五百位比丘已经命终,便从那种独处的状态中起来。他虽然心里清楚,却装作不知道,为了引出话题而对阿难尊者说:“阿难,为什么比丘僧团好像变得这么单薄了呢?阿难,以前有很多比丘一起来到跟前承事,受持读诵、请问、讽诵经典,整座园林看起来就像一盏明灯。可现在才过了半个月,比丘僧团就变得稀薄、凋零、人少、稀疏了。这是什么原因呢?难道比丘们都往别的方向散去了吗?”
Paṭisallānā vuṭṭhitoti tesaṃ pañcannaṃ bhikkhusatānaṃ jīvitakkhayappattabhāvaṃ ñatvā tato ekībhāvato vuṭṭhito jānantopi ajānanto viya kathāsamuṭṭhāpanatthaṃ āyasmantaṃ ānandaṃ āmantesi. Kiṃ nu kho, ānanda, tanubhūto viya bhikkhusaṅghoti ito, ānanda, pubbe bahū bhikkhū ekato upaṭṭhānaṃ āgacchanti, uddesaṃ paripucchaṃ gaṇhanti, sajjhāyanti, ekapajjoto viya ārāmo dissati. Idāni pana aḍḍhamāsamattassa accayena tanubhūto viya tanuko mando appako viraḷo viya jāto bhikkhusaṅgho. Kiṃ nu kho kāraṇaṃ? Kiṃ disāsu pakkantā bhikkhūti?
这时,尊者阿难没有意识到那些比丘是依业报而命终,只认为是由于修习不净业处的缘故;于是他说了“确实如此,世尊”等话,为了比丘们证得阿罗汉果而请求另一个业处,说道:“善哉,世尊!”等语。这段话的意思是:“善哉,世尊!请世尊开示另一个方法,让比丘僧团能够安立于阿罗汉果。就像进入大海有许多渡口一样,还有十随念、十遍、四界差别、梵住、入出息念等许多能趣入涅槃的业处。恳请世尊在这些业处中劝勉比丘们,为他们开示其中某一个业处。”这就是他的意图。
Athāyasmā ānando kammavipākena tesaṃ jīvitakkhayappattiṃ asallakkhento asubhakammaṭṭhānānuyogapaccayā pana sallakkhento tathā hi pana, bhante bhagavātiādiṃ vatvā bhikkhūnaṃ arahattappattiyā aññaṃ kammaṭṭhānaṃ yācanto, sādhu, bhante, bhagavātiādimāha. Tassattho – sādhu, bhante, bhagavā aññaṃ kāraṇaṃ ācikkhatu, yena bhikkhusaṅgho arahatte patiṭṭhaheyya . Mahāsamuddaṃ orohaṇatitthāni viya aññānipi dasānussati, dasakasiṇa, catudhātuvavatthāna, brahmavihāra, ānāpānassatipabhedāni bahūni nibbānorohaṇakammaṭṭhānāni santi, tesu bhagavā bhikkhū samassāsetvā aññataraṃ kammaṭṭhānaṃ ācikkhatūti adhippāyo.
这时,世尊想要那样做,就打发长老离开,说了“那么,阿难……”等话。其中,“依毗舍离而住”的意思是:凡是依止毗舍离而住,在周围一俱卢舍或半由旬以内居住的所有比丘,你把他们都召集起来。“把所有人都召集到集会堂”,是指世尊自己前往该去的地方,再派年轻比丘到别处去叫,片刻之间就把所有比丘一个不剩地聚集到集会堂里。“世尊,现在您看什么时候合适”,这句话的意思是:世尊,比丘僧团已经集合好了,现在是给比丘们说法、给予教导的时候了,现在只要您认为时机到了,就该去做。
Atha bhagavā tathā kātukāmo theraṃ uyyojento tenahānandātiādimāha. Tattha vesāliṃ upanissāyāti vesāliyaṃ upanissāya samantā gāvutepi aḍḍhayojanepi yāvatikā viharanti, te sabbe sannipātehīti attho. Sabbe upaṭṭhānasālāyaṃ sannipātetvāti attanā gantuṃ yuttaṭṭhānaṃ sayaṃ gantvā aññattha daharabhikkhū pahiṇitvā muhutteneva anavasese bhikkhū upaṭṭhānasālāyaṃ samūhaṃ katvā. Yassadāni, bhante, bhagavā kālaṃ maññatīti ettha ayamadhippāyo – bhagavā bhikkhusaṅgho sannipatito, esa kālo bhikkhūnaṃ dhammakathaṃ kātuṃ, anusāsaniṃ dātuṃ, idāni yassa tumhe kālaṃ jānātha, taṃ kātabbanti.
这时,世尊对比丘们说:“比丘们,就是这个。”这样召唤比丘们之后,为了让他们证得阿罗汉果,世尊要讲一种不同于之前所教的不净业处的法门,于是说了“入出息念定”等话。其中,“入出息念定”是指与摄持入出息的念相应的定,或者说,入出息念中的定,就叫入出息念定。“已修习”是指已生起、已增长。“多修习”是指反复地做。“寂静且殊胜”就是既寂静又殊胜。这两处都用“且”字,应当理解为一种确定。这是什么意思呢?因为不净业处仅仅在证悟方面是寂静和殊胜的,但由于所缘粗重、所缘可厌,从所缘方面来说既不寂静也不殊胜。而入出息念定无论从哪方面来说,都不是不寂静或不殊胜的。相反,由于所缘本身是寂静的,所以是寂止、平息、寂灭的;由于被称为证悟的支分也是寂静的,所以是寂静的;由于所缘殊胜,所以是殊胜的、令人满足的;由于支分殊胜,所以也是殊胜的。因此才说“寂静且殊胜”。
Atha kho bhagavā bhikkhū āmantesi, ayampi kho, bhikkhaveti. Āmantetvā ca pana bhikkhūnaṃ arahattappattiyā pubbe ācikkhitaasubhakammaṭṭhānato aññaṃ pariyāyaṃ ācikkhanto ānāpānassatisamādhītiādimāha. Tattha ānāpānassatisamādhīti ānāpānapariggāhikāya satiyā saddhiṃ sampayutto samādhi, ānāpānassatiyaṃ vā samādhi, ānāpānassatisamādhi. Bhāvitoti uppādito vaḍḍhito vā. Bahulīkatoti punappunaṃ kato. Santo ceva paṇīto cāti santo ceva paṇīto ceva. Ubhayattha evasaddena niyamo veditabbo. Kiṃ vuttaṃ hoti? Ayañhi yathā asubhakammaṭṭhānaṃ kevalaṃ paṭivedhavasena santañca paṇītañca, oḷārikārammaṇattā pana paṭikūlārammaṇattā ca ārammaṇavasena neva santaṃ na paṇītaṃ, na evaṃ kenaci pariyāyena asanto vā appaṇīto vā, apica kho ārammaṇasantatāyapi santo vūpasanto nibbuto, paṭivedhasaṅkhātāya aṅgasantatāyapi, ārammaṇapaṇītatāya paṇīto atittikaro, aṅgapaṇītatāyapīti. Tena vuttaṃ ‘‘santo ceva paṇīto cā’’ti.
“无渗漏且是乐住”:这里,“无渗漏”就是没有渗入、没有掺杂、单独不共的意思。也就是说,在这里,并不是靠遍作或近行才达到寂静,而是从最初专注开始,就以其自身的本性而寂静、殊胜,这就是它的含义。有些人说:“‘无渗漏’就是没有掺杂、具有滋养力,本性就是甘甜的。”因此应当知道,这个定在安止的刹那能带来身与心的快乐,所以它就是“无渗漏且是乐住”。
Asecanakoca sukho ca vihāroti ettha pana nāssa secananti asecanako, anāsittako abbokiṇṇo pāṭiyekko āveṇiko, natthi ettha parikammena vā upacārena vā santatā, ādisamannāhārato pabhuti attano sabhāveneva santo ca paṇīto cāti attho. Keci ‘‘asecanako’’ti anāsittako ojavanto, sabhāveneva madhuro’’ti vadanti. Evamayaṃ asecanako ca appitappitakkhaṇe kāyikacetasikasukhappaṭilābhāya saṃvattanato sukho ca vihāroti veditabbo.
已经生起的:指还没有被镇伏的。恶的:指低劣的。不善法:指从不善巧中生起的法。即刻令其消失:指在刹那间就令它消失、被镇伏。令寂止:指好好地使它寂止;因为属于抉择分,所以随着次第修行,到达圣道增长时,便将它断除、平息。这就是这里所说的意思。夏季的最后一个月:指阿沙荼月。扬起的尘垢:指在那八个月里,由于风吹日晒而干燥、被牛和水牛等蹄足踏碎的地面上,向空中扬起、升腾起来的尘埃和微尘。非时的大云:指在阿沙荼月的白分半月里,覆盖整个虚空、降下整整半个月雨的大云。因为它是在雨季还没到来时就出现的,所以这里特称为非时云。即刻令其消失、令寂止:指在刹那间就让它看不见,使它沉落在大地上。同样地:这是用譬喻来说明。此后的解说方式与前面相同。
Uppannuppanneti avikkhambhite. Pāpaketi lāmake. Akusale dhammeti akosallasambhūte dhamme. Ṭhānaso antaradhāpetīti khaṇeneva antaradhāpeti vikkhambheti. Vūpasametīti suṭṭhu upasameti, nibbedhabhāgiyattā anupubbena ariyamaggavuddhippatto samucchindati, paṭippassambhetīti vuttaṃ hoti. Gimhānaṃ pacchime māseti āsāḷhamāse. Ūhataṃ rajojallanti aṭṭha māse vātātapasukkhāya gomahiṃsādipādappahārasambhinnāya pathaviyā uddhaṃ hataṃ ūhataṃ ākāse samuṭṭhitaṃ rajañca reṇuñca. Mahā akālameghoti sabbaṃ nabhaṃ ajjhottharitvā uṭṭhito āsāḷhajuṇhapakkhe sakalaṃ aḍḍhamāsaṃ vassanakamegho. So hi asampatte vassakāle uppannattā akālameghoti idha adhippeto. Ṭhānaso antarādhāpeti vūpasametīti khaṇeneva adassanaṃ neti pathaviyaṃ sannisīdāpeti. Evameva khoti opammanidassanametaṃ. Tato paraṃ vuttanayameva.
10. 金毗罗经的注释
10. Kimilasuttavaṇṇanā
986第十经“金毗罗”:在名叫金毗罗的城里。“他这样说”:据说长老当时这样想:“这个开示没有按照前后连贯的方式组织,我要让它顺着连贯的理路走。”为了衔接开示的连贯性,他说了这句话。“身中的某一者”:意思是在地界等诸身当中,我说的是某一者,说的就是风身。或者,眼处……乃至抟食这二十五种色聚,叫做色身,其中入出息因为被归在触处里,所以是身中的某一者,因此也这样说。“所以”:因为在四种身当中,随观风身这一种,或者在二十五种色聚所成的色身当中,随观入出息这一种,所以说“于身随观身”。在一切地方,都应当这样理解其含义。“受中的某一者”:指在三种受当中随观某一种,这是针对乐受而说的。
986. Dasame kimilāyanti evaṃnāmake nagare. Etadavocāti thero kira cintesi – ‘‘ayaṃ desanā na yathānusandhikā katā, yathānusandhiṃ gamessāmī’’ti desanānusandhiṃ ghaṭento etaṃ avoca. Kāyaññataranti pathavīādīsu kāyesu aññataraṃ vadāmi vāyokāyaṃ vadāmīti attho. Atha vā cakkhāyatanaṃ…pe… kabaḷīkāro āhāroti pañcavīsati rūpakoṭṭhāsā rūpakāyo nāma, tesu ānāpānaṃ phoṭṭhabbāyatane saṅgahitattā kāyaññataraṃ hoti, tasmāpi evamāha. Tasmātihāti yasmā catūsu kāyesu aññataraṃ vāyokāyaṃ, pañcavīsati koṭṭhāse vā rūpakāye aññataraṃ ānāpānaṃ anupassati, tasmā kāye kāyānupassīti attho. Evaṃ sabbattha attho veditabbo. Vedanāññataranti tīsu vedanāsu aññataraṃ, sukhavedanaṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ.
“善巧作意”:是指以感知喜等方式生起的殊胜作意。那么,作意就是乐受吗?不是。这只是说法上的一种方便。就像在“常随修习无常想”那里,是用“想”这个名称来指称慧;同样,在这里也是用“作意”这个名称来指称禅那中的受,应当这样理解。因为在这四组当中,第一句是以喜为首而说受,第二句则直接用“乐”这个词说出了受本身。而在有关“心行”的两句当中,依据“除了寻与伺之外,一切与心相应的法都包含在心行中”,以及“想与受这些心所法依存于心,所以称为心行”这样的说法,是用“心行”这个名称来指称受。把这一切都统摄在“作意”这个名称下,所以这里说“善巧作意”。
Sādhukaṃ manasikāranti pītipaṭisaṃveditādivasena uppannaṃ sundaraṃ manasikāraṃ. Kiṃ pana manasikāro sukhā vedanā hotīti? Na hoti, desanāsīsaṃ panetaṃ. Yatheva hi ‘‘aniccasaññābhāvanānuyogamanuyuttā’’ti (ma. ni. 3.147) ettha saññānāmena paññā vuttā, evamidhāpi manasikāranāmena jhānavedanā vuttāti veditabbā. Etasmiñhi catukke paṭhamapade pītisīsena vedanā vuttā, dutiyapade sukhanti sarūpeneva vuttā. Cittasaṅkhārapadadvaye ‘‘saññā ca vedanā ca cetasikā ete dhammā cittappaṭibaddhā cittasaṅkhārā’’ti (paṭi. ma. 1.174) vacanato ‘‘vitakkavicāre ṭhapetvā sabbepi cittasampayuttakā dhammā cittasaṅkhāre saṅgahitā’’ti vacanato cittasaṅkhāranāmena vedanā vuttā. Taṃ sabbaṃ manasikāranāmena saṅgahetvā idha ‘‘sādhukaṃ manasikāra’’nti āha.
就算这样,由于这个受并不是所缘,所以受随观就不成立吗?并非不成立。因为在《大念处》等经典里,也是以乐等受所依的那个事物作为所缘而感受受的,而“我感受”这种说法,只是随着受的生起而做的假名安立而已。正是针对这一点,才说“感受乐受时,我感受乐受”等等。另外,在解释“了知喜”等含义时,对此已经给出了答复。这在《清净道论》中确实已经说过。
Evaṃ santepi yasmā esā vedanā ārammaṇaṃ na hoti, tasmā vedanānupassanā na yujjatīti. No na yujjati, mahāsatipaṭṭhānādīsupi hi taṃ taṃ sukhādīnaṃ vatthuṃ ārammaṇaṃ katvā vedanā vedayati, taṃ pana vedanāpavattiṃ upādāya ‘‘ahaṃ vedayāmī’’ti vohāramattaṃ hoti, taṃ sandhāya ‘‘sukhaṃ vedanaṃ vedayamāno sukhaṃ vedanaṃ vedayāmī’’tiādi vuttaṃ. Apica ‘‘pītippaṭisaṃvedī’’tiādīnaṃ atthavaṇṇanāyametassa parihāro vuttoyeva. Vuttañhetaṃ visuddhimagge –
喜通过两种方式被了知:从所缘方面,以及从不迷乱方面。
如何是从所缘方面了知喜呢?他进入有喜的两种禅那,在入定的刹那,通过证得禅那,喜从所缘方面被了知,因为所缘被清楚了知。
如何是从不迷乱方面了知喜呢?他进入有喜的两种禅那后出定,以灭尽、坏灭的方式观照与禅那相应的喜,在观照的刹那,通过通达特相,喜从不迷乱方面被了知。
这在《无碍解道》中确实说过:“以长入息之力,了知心的一境性、不散乱的人,念现起;依靠那念、依靠那智,那喜被了知。”以同样的方式,其余的部分也应当从义理上了知。
‘‘Dvīhākārehi pīti paṭisaṃviditā hoti – ārammaṇato ca asammohato ca. Kathaṃ ārammaṇato pīti paṭisaṃviditā hoti? Sappītike dve jhāne samāpajjati, tassa samāpattikkhaṇe jhānapaṭilābhena ārammaṇato pīti paṭisaṃviditā hoti ārammaṇassa paṭisaṃviditattā. Kathaṃ asammohato pīti paṭisaṃviditā hoti? Sappītike dve jhāne samāpajjitvā vuṭṭhāya jhānasampayuttapītiṃ khayato vayato sammasati, tassa vipassanākkhaṇe lakkhaṇappaṭivedhena asammohato pīti paṭisaṃviditā hoti. Vuttañhetaṃ paṭisambhidāyaṃ (paṭi. ma. 1.172) ‘‘‘dīghaṃ assāsavasena cittassa ekaggataṃ avikkhepaṃ pajānato sati upaṭṭhitā hoti, tāya satiyā tena ñāṇena sā pīti paṭisaṃviditā hotī’ti. Eteneva nayena avasesapadānipi atthato veditabbānī’’ti.
就像通过证得禅那,喜、乐和心行会从所缘上被清楚地了知一样,在这里,通过证得与禅那相应的、被称为“受”的作意,受也会从所缘上被清楚地了知。因此,“比丘在诸受中随观受而住于彼时”这句话说得非常好。
Iti yatheva jhānapaṭilābhena ārammaṇato pītisukhacittasaṅkhārā paṭisaṃviditā honti, evaṃ imināpi jhānasampayuttena vedanāsaṅkhātamanasikārapaṭilābhena ārammaṇato vedanā paṭisaṃviditā hoti. Tasmā suvuttametaṃ ‘‘vedanāsu vedanānupassī bhikkhu tasmiṃ samaye viharatī’’ti.
阿难,我不是说失念、不正知的人能修成这个。这里的意思是:比丘按照“感知心而入息”等方法来修习时,虽然是以入出息相作为所缘,但因为他让念和正知现起在心的所缘上而运作,所以这就叫作“于心随观心”。因为失念、不正知的人根本修不了入出息念定,所以就从所缘的角度,以觉知心的方式说:“比丘在那个时候,于心随观心而安住。”
Nāhaṃ, ānanda, muṭṭhassatissa asampajānassāti ettha ayamadhippāyo – yasmā ‘‘cittapaṭisaṃvedī assāsissāmī’’tiādinā nayena pavatto bhikkhu kiñcāpi assāsapassāsanimittamārammaṇaṃ karoti, tassa pana cittassa ārammaṇe satiñca sampajaññañca upaṭṭhāpetvā pavattanato citte cittānupassīyeva nāmesa hoti. Na hi muṭṭhassatissa asampajānassa ānāpānassatisamādhibhāvanā atthi, tasmā ārammaṇato cittapaṭisaṃviditavasena ‘‘citte cittānupassī bhikkhu tasmiṃ samaye viharatī’’ti.
他那个贪和忧的断除,以智慧看清之后,就好好地保持旁观舍置。这里,“贪”指的就是欲贪盖,“忧”则表现为嗔恚盖。这四句纯粹是就观来说的。法随观按盖的部分等分为五种,其中盖的部分是开头,而这两种盖又是它的开头。所以,为了显示法随观的开头,就说了“贪忧”。“断除”是指像“以无常随观断除常想”那样能执行断除的智,这是这里要表达的意思。“以智慧看清之后”是说:以无常、离贪、灭、弃舍之智——也就是能断除的智,以另一观慧、再以更后之观慧看,如此显示观智的相续。“善舍而住”:他舍已生起的道,也舍俱时的现起,故有两种舍。其中,俱生法也有舍,所缘也有舍。这里指的是对所缘的舍。是故阿难,因为“我以无常随观而住”等这样进行,不只是对盖等法,而是以贪忧为首所说的诸法,其能断除之智也以智慧看清之后而舍,因此应知那时比丘于诸法随观诸法而住。
So yaṃ taṃ hoti abhijjhādomanassānaṃ pahānaṃ, taṃ paññāya disvā sādhukaṃ ajjhupekkhitā hotīti ettha abhijjhā kāmacchandanīvaraṇameva, domanassavasena byāpādanīvaraṇaṃ dassitaṃ. Idañhi catukkaṃ vipassanāvaseneva vuttaṃ, dhammānupassanā ca nīvaraṇapabbādivasena pañcavidhā hoti, tassā nīvaraṇapabbaṃ ādi, tassāpi idaṃ nīvaraṇadvayaṃ ādi. Iti dhammānupassanāya ādiṃ dassetuṃ abhijjhādomanassānanti āha. Pahānanti aniccānupassanāya niccasaññaṃ pajahatīti evaṃ pahānakarañāṇaṃ adhippetaṃ. Taṃ paññāya disvāti taṃ aniccavirāganirodhapaṭinissaggañāṇasaṅkhātaṃ pahānañāṇaṃ aparāya vipassanāpaññāya, tampi aparāyāti evaṃ vipassanāparamparaṃ dasseti . Ajjhupekkhitā hotīti yañcassa pathapaṭipannaṃ ajjhupekkhati, yañca ekato upaṭṭhānaṃ ajjhupekkhatīti dvidhā ajjhupekkhati nāma. Tattha sahajātānampiajjhupekkhanā hoti ārammaṇassāpi ajjhupekkhanā. Idha ārammaṇa ajjhupekkhanā adhippetā. Tasmātihānandāti yasmā ‘‘aniccānupassī assāsissāmī’’tiādinā nayena pavatto na kevalaṃ nīvaraṇādidhamme, abhijjhādomanassasīsena pana vuttānaṃ dhammānaṃ pahānakarañāṇampi paññāya disvā ajjhupekkhitā hoti, tasmā dhammesu dhammānupassī bhikkhu tasmiṃ samaye viharatīti veditabbo.
同样地,在这里应当把六处看成四衢大道,六处中的烦恼就像尘土堆,四念处就像从四方驶来的车乘,在四种所缘上生起。就像一辆车或一辆马车压散尘土堆一样,应当知道:通过身随观等方法,能摧毁那些恶不善法。
Evameva khoti ettha catumahāpatho viya cha āyatanāni daṭṭhabbāni. Tasmiṃ paṃsupuñjo viya chasu āyatanesu kilesā. Catūhi disāhi āgacchantā sakaṭarathā viya catūsu ārammaṇesu pavattā cattāro satipaṭṭhānā. Ekena sakaṭena vā rathena vā paṃsupuñjassa upahananaṃ viya kāyānupassanādīhi pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ upaghāto veditabboti.
1-2. 《伊车能伽罗经》等经的注释
1-2. Icchānaṅgalasuttādivaṇṇanā
987-988第二品第一经里说“应当这样记说”,为什么世尊要讲出自己安住的等至呢?是为了避免被讥嫌。因为如果那些比丘说“我们不知道”,外道就会抓住把柄讥嫌说:“你们连‘我们的导师以某某等至住了三个月’都不知道,那你们为什么还侍奉他、跟他住在一起呢?”为了摆脱这种讥嫌,世尊才这样说。
987-988. Dutiyavaggassa paṭhame evaṃ byākareyyāthāti kasmā attano vihārasamāpattiṃ ācikkhati? Upārambhamocanatthaṃ. Sace hi te ‘‘na jānāmā’’ti vadeyyuṃ, atha nesaṃ titthiyā ‘‘tumhe ‘asukasamāpattiyā nāma no satthā temāsaṃ vihāsī’tipi na jānātha, atha kasmā naṃ upaṭṭhahantā viharathā’’ti upārambhaṃ āropeyyuṃ, tato mocanatthaṃ evamāha.
那么,为什么在别的地方——比如“他具念而入息,或入息长时”——用了“eva”这个词,而这里却没有用呢?因为纯粹相续。对其他人来说,入息或出息只有一种比较明显;但对世尊来说,这两者始终都很明显,因为他的念恒常现前,所以由于纯粹相续,就没有用“eva”。那么,为什么不说“我学习”,而只说“我入息”这么一点内容呢?因为没有可学的东西。七有学,因为有应当学的,所以叫有学;诸漏尽者,因为没有应当学的,所以叫无学。如来是无学,他没有应当学的事,所以因为没有可学的东西,就没有说。第二经的内容很容易理解。
Atha kasmā yathā aññattha ‘‘satova assasati, dīghaṃ vā assasanto’’ti (dī. ni. 2.374; ma. ni. 1.107; saṃ. ni. 5.977) eva-vākāro vutto. Evaṃ idha na vuttoti? Ekantasantattā. Aññesañhi assāso vā pākaṭo hoti passāso vā, bhagavato ubhayampetaṃ pākaṭameva niccaṃ upaṭṭhitassatitāyāti ekantasantattā na vutto. Atha ‘‘sikkhāmī’’ti avatvā kasmā ‘‘assasāmī’’ti ettakameva vuttanti? Sikkhitabbābhāvā. Satta hi sekhā sikkhitabbabhāvā sekhā nāma, khīṇāsavā sikkhitabbābhāvā asekhā nāma, tathāgatā asikkhitabbā asekkhā nāma natthi tesaṃ sikkhitabbakiccanti sikkhitabbābhāvā na vuttaṃ. Dutiyaṃ uttānameva.
3-10. 第一阿难经等的注释
3-10. Paṭhamaānandasuttādivaṇṇanā
989-996在第三项中,“审查”是指依照无常等角度来审查。另外两个词是它的同义词。“离染”是指远离烦恼:由于身体和心的不安与疲惫止息,身体和心都变得轻安。“入定”是指被正确地安立,就像安止定中的心一样。“住于舍”是指以俱生的舍而住于舍。
989-996. Tatiye pavicinatīti aniccādivasena pavicinati. Itaraṃ padadvayaṃ etasseva vevacanaṃ. Nirāmisāti nikkilesā kāyikacetasikadarathapaṭipassaddhiyā kāyopi cittampi passambhati. Samādhiyatīti sammā ṭhapiyati, appanācittaṃ viya hoti. Ajjhupekkhitā hotīti sahajātaajjhupekkhanāya ajjhupekkhitā hoti.
比丘以这十四种方式观察身体时,在身体上,正念就是念觉支;与这份正念相应的智慧,就是择法觉支;与它相应生起的身精进和心精进,就是精进觉支;喜、轻安、心一境性,分别是喜觉支、轻安觉支、定觉支;对这六种觉支不退缩、不越界,这种中舍的状态,就是舍觉支。就像马匹平稳行走时,车夫不会因为某匹马走得慢就去鞭打它,也不会因为某匹马跑得太快就去拉缰绳,他只是这样看着,保持安住的状态。同样地,对这六种觉支不退缩、不越界,这种中舍的状态,就叫舍觉支。说到这里,说明了什么?说明在一个心识刹那中,这些作用不同、特相各异的觉支,就是观。
Evaṃ cuddasavidhena kāyapariggāhakassa bhikkhuno tasmiṃ kāye sati satisambojjhaṅgo, tāya satiyā sampayuttañāṇaṃ dhammavicayasambojjhaṅgo, taṃsampayuttameva kāyikacetasikavīriyaṃ vīriyasambojjhaṅgo, pītipassaddhicittekaggatā pītipassaddhisamādhisambojjhaṅgā, imesaṃ channaṃ bojjhaṅgānaṃ anosakkanaanativattanasaṅkhāto majjhattākāro upekkhāsambojjhaṅgo. Yatheva hi samappavattesu assesu sārathino ‘‘ayaṃ olīyatī’’ti tudanaṃ vā, ‘‘ayaṃ atidhāvatī’’ti ākaḍḍhanaṃ vā natthi, kevalaṃ evaṃ passamānassa ṭhitākārova hoti, evameva imesaṃ channaṃ bojjhaṅgānaṃ anosakkanaanativattanasaṅkhāto majjhattākāro upekkhāsambojjhaṅgo nāma hoti. Ettāvatā kiṃ kathitaṃ? Ekacittakkhaṇikā nānāsarasalakkhaṇā vipassanābojjhaṅgā nāma kathitā.
“依远离”等句,其含义和前面所说的一样。不过在这里,所说的十六种入出息念是混合在一起的:以入出息为根本的念处属于前行阶段,作为它们根本的入出息念也属于前行阶段;以觉支为根本的念处属于前行阶段,那些觉支也同样只是前行阶段。然而,作为明与解脱之圆满条件的觉支,是已生起的出世间法;明与解脱则与圣果相应。或者说,明与第四道相应,解脱与果相应。第四、第五、第六项,也应当以同样的方式理解。其余各处都很清楚。
Vivekanissitantiādīni vuttatthāneva. Ettha pana soḷasakkhattukā ānāpānassati missakā kathitā, ānāpānamūlakā satipaṭṭhānā pubbabhāgā , tesaṃ mūlabhūtā ānāpānassati pubbabhāgā. Bojjhaṅgamūlakā satipaṭṭhānā pubbabhāgā, tepi bojjhaṅgā pubbabhāgāva. Vijjāvimuttipūrakā pana bojjhaṅgā nibbattitalokuttarā, vijjāvimuttiyo ariyaphalasampayuttā. Vijjā vā catutthamaggasampayuttā, vimutti phalasampayuttāti. Catutthapañcamachaṭṭhānipi imināva samānaparicchedāni. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.