4. 无始相应
4. Anamataggasaṃyuttaṃ
《草与木经》的注释
1. Tiṇakaṭṭhasuttavaṇṇanā
124124. 前缀在复合词范围内,用来显示带有自身宾语的动词,所以经文说“以智慧随行之后”。“百岁”“千岁”只是举例,即便随行超过这个数目,轮回依然是无始的。“始”这个词在这里表示界限,而且这是一种没有特指对象的说法,所以注释说“前后两端都无法限定”。否则,若从最后一生者已限定、已作解脱、应被成熟之法等角度来说,就不能说前后两端无法限定。流转就是轮回。后际也看不到,这是就愚痴盲目的人而言,这就是意趣所在。因此世尊说:“愚者的轮回漫长。”(《法句经》60)然而,有情就在中间流转,因为前后两端都不可得。义理狭小,是因为没有如实觉悟;“在佛陀时代”指的是在教法时代。义理广大,是因为如实觉悟能够生起;由于义理广大,没有能与之相比的譬喻,所以只举出狭小的譬喻,这就是意趣。现在用“在经文中”等语句来证明刚才所说的义理。“母之母”指母亲的外祖母。“正是此”指正是此苦。“剧烈的”是苦的同义词。
124. Upasaggo samāsavisaye sasādhanaṃ kiriyaṃ dassetīti vuttaṃ ‘‘ñāṇena anugantvāpī’’ti. Vassasataṃ vassasahassanti nidassanamattametaṃ, tato bhiyyopi anugantvā anamataggo eva saṃsāro. Agga-saddo idha mariyādavacano, anuddesikañcetaṃ vacananti āha ‘‘aparicchinnapubbāparakoṭiko’’ti. Aññathā antimabhavikaparicchinnakatavimuttiparipācanīyadhammādīnaṃ vasena aparicchinnapubbāparakoṭi na sakkā vattuṃ. Saṃsaraṇaṃ saṃsāro. Pacchimāpi na paññāyati andhabālānaṃ vasenāti adhippāyo. Tenāha bhagavā ‘‘dīgho bālāna saṃsāro’’ti (dha. pa. 60). Vemajjheyeva pana sattā saṃsaranti pubbāparakoṭīnaṃ alabbhanīyattā. Attho paritto hoti yathābhūtāvabodhābhāvato. Buddhasamayeti sāsaneti attho. Attho mahā yathābhūtāvabodhisambhavato, atthassa vipulatāya taṃsadisā upamā natthīti parittaṃyeva upamaṃ āharantīti adhippāyo. Idāni vuttamevatthaṃ ‘‘pāḷiyaṃ hī’’tiādinā samattheti. Mātu mātaroti mātu mātāmahiyo. Tassevāti dukkhasseva. Tibbanti dukkhapariyāyoti.
2. 《地经》的注释
2. Pathavīsuttavaṇṇanā
125“大地”:这是不加区分地、毫无遗漏地涵盖一切,所以他说“以轮围为边界”。这也是一种假设性的说法。
125.Mahāpathavinti avisesena anavasesapariyādāyinīti āha ‘‘cakkavāḷapariyanta’’nti. Parikappavacanañcetaṃ.
3. 《泪经》注释
3. Assusuttavaṇṇanā
126126. “哭泣”是有声音的,“啼哭”则纯粹只是哭而已,所以经文说“正在哭泣者们”,意思就是有声音地正在啼哭的人们。“流转”是指以流动相续的方式生起。为了展开说明“被须弥山的光芒所划分”等简要所说的含义,接着说了“须弥山的……”等语。“宝所成”就是由靛蓝宝石所成。须弥山东南两角之间的对应区域,就是所说的“东南侧面”。从那里放射出的银色光芒和靛蓝宝石光芒汇合在一起。“在这些光芒的中间”,是指从四个角放射出的光芒之间的四个间隙。“四”是指依南方等方位区分的四大海。“消散”是指特殊的耗尽。那是什么呢?因此说“意思是毁灭”。
126. Kandanaṃ sasaddaṃ, rodanaṃ pana kevalamevāti āha ‘‘kandantānanti sasaddaṃ rudamānāna’’nti. Pavattanti sandanavasena pavattaṃ. ‘‘Sinerurasmīhi paricchinnesū’’ti saṅkhepena vuttamatthaṃ vivaranto ‘‘sinerussā’’tiādimāha. Maṇimayanti indanīlamaṇimayaṃ. Sinerussa pubbadakkhiṇakoṇasamapadesā ‘‘pubbadakkhiṇapassā’’ti adhippetā. Tehi nikkhantarajatarasmiyo indanīlarasmiyo ca ekato hutvā. Tāsaṃ rasmīnaṃ antaresūti tāsaṃ catūhi koṇehi nikkhantarasmīnaṃ catūsu antaresu. Cattāroti dakkhiṇādibhedā cattāro mahāsamuddā honti. Viasananti visesena khepanaṃ. Kiṃ pana tanti āha ‘‘vināsoti attho’’ti.
4. 《乳经》注释
4. Khīrasuttavaṇṇanā
127所谓“母乳”,是指喝下的、从母亲乳房产生的乳汁,应当知道这是很多的。
127.Mātuthaññanti pītaṃ mātuyā thanato nibbattakhīraṃ bahutaranti veditabbaṃ.
第5篇 山经的注释
5. Pabbatasuttavaṇṇanā
128128. “轮回没有起点,它的漫长程度让人不容易做到、也无法轻易做到”,这是注疏里的原文。“如何不切断”意思是“如何不终结”,这里的意思是:因为对身体还有执取。“三劫微尘”就是三个各自代表一劫的微尘。用它们去摩擦一座比这更细微、只有芥子那么大的山,经过极长的时间,从山的各个方面持续摩擦,山也会被磨尽。
128. ‘‘Anamataggassa saṃsārassa dīghatamattā na sukaraṃ nasukara’’nti aṭṭhakathāpāṭho. Kathaṃ nacchindatīti kathaṃ na pariyosāpeti, kāyacipi gahaṇatāyāti adhippāyo. Tayo kappāsaṃsūti tayo ekakappāsaṃsū. Yehi naṃ phuṭṭhaṃ, tatopi sukhumataraṃ sāsapamattaṃ khīyeyya pabbataṃ sabbabhāgehi aticiravelaṃ parimajjante.
第6篇 芥子经的注释
6. Sāsapasuttavaṇṇanā
129“城”是就城的笼统说法而言,指被城墙围起来的地方。而城内则完全装满了各种各样的芥子,是这样碾碎后堆积起来的状态。因此说:“然而不……应当见”。
129.Nagaranti nagarasaṅkhepena pākārena parikkhittataṃ sandhāya vuttaṃ. Anto pana sabbaso vicittasāsapehi eva puṇṇaṃ, evaṃ cuṇṇikābaddhaṃ. Tenāha ‘‘na pana…pe… daṭṭhabba’’nti.
第7篇 弟子经的注释
7. Sāvakasuttavaṇṇanā
130“从其所立之处”:是指那位比丘忆念之后所安住的地方,意思是从他忆念起的十万劫之前的紧邻那一劫开始。“如是”是指按上面所说的方式。这四位比丘都获得了神通。他们说“能每天每天忆念四十万劫”,这是从假设的角度来说的。
130.Tassaṭhitaṭṭhānatoti bhikkhuno anussaritvā ṭhitaṭṭhānato, tena anussaritassa satasahassakappassa anantarakappato paṭṭhāyāti attho. Evanti vuttappakārena. Cattāropi bhikkhū abhiññālābhino. Cattāri kappasatasahassāni divase divase anussareyyunti parikappanavasena vadanti.
第8章《恒河经》的注释
8. Gaṅgāsuttavaṇṇanā
131“在这中间”是指:在由发源地到大海之间所划定的那个区域里,长度五百由旬或超过一百由旬的地方。
131.Etasmiṃ antareti etasmiṃ pabhavasamuddapadesaparicchinne āyāmato pañcayojanasatike atirekayojanasatike vā ṭhāne.
第9篇《杖经》的注释
9. Daṇḍasuttavaṇṇanā
132132. 第九经中,“投掷”是指反复投掷。因为如果只投掷一次,它就会落在根等某一处上。若真是这样,所说的投掷的不确定性就没有显示出来。在这里,听闻佛法的比丘们处在人界,针对他们而说“从此世”,针对其他情况则说“他世”。或者,对某个人来说,他心中所认定的世间就是“此世”,另一个就是“他世”。
132. Navame khittoti punappunaṃ khitto. Ekavārañhi khitto mūlādīsu ekeneva nipateyya. Tathā sati adhippeto pātassa aniyamo na nidassito siyā. Tattha ca dhammaṃ suṇantā bhikkhū manussaloke, te sandhāya ‘‘asmā lokā’’ti āha, tadaññaṃ sandhāya ‘‘paraloka’’nti. Tassa tassa vā puggalassa yathādhippeto ayaṃ loko, tadañño paraloko.
第10篇 人经的注释
10. Puggalasuttavaṇṇanā
133“Samaṭṭhikāla”的意思是:以平等的方式应当得到的骨时。“Giriparikkhepa”是指王舍城,因为它被五座山环绕,所以得到“山围”这个名字。
133.Samaṭṭhikāloti samena ākārena laddhabbaaṭṭhikālo. Giriparikkhepeti pañcahi girīhi parikkhittattā ‘‘giriparikkhepo’’ti laddhanāme rājagahe.
《堕苦处经》注释
1. Duggatasuttavaṇṇanā
134“悲惨”是指:因为生活艰难,所以完全陷入了痛苦、落到了苦里。而处在那种状态的人,就被称为贫穷可怜的人,所以说“贫穷可怜”。“以手和脚”只是举例说明;即使身体其他部位长得丑陋难看,他也同样是丑陋不堪、极其丑陋。
134.Duggatanti kicchajīvikattā sabbathā dukkhaṃ gataṃ upagataṃ. Tathābhūto pana daliddo varāko nāma hotīti vuttaṃ ‘‘daliddaṃ kapaṇa’’nti. Hatthapādehīti nidassanamattaṃ, aññehipi sarīrāvayavehi dussaṇṭhānehi upeto durupeto evāti.
《乐者经》注释
2. Sukhitasuttavaṇṇanā
135“快乐的人”是指已经生起快乐。因此他说“具足快乐”等等。“善加装饰”是指用柔软细妙的用具,从各方面都装饰得很好。
135.Sukhitanti sañjātasukhaṃ. Tenāha ‘‘sukhasamappita’’ntiādi. Susajjitanti sukhumupakaraṇehi sabbathā sajjitaṃ.
《三十经》的注释
3. Tiṃsamattasuttavaṇṇanā
136以受持头陀支为准,而不是仅仅住在森林等地方。说“有结缚”,是因为诸结完全未断,并不是从凡夫性来说的。应当只取每一种相各自显现的时候,用这句话来说明:在水牛等身上,对于矮、高、褐色等特征,只各取其中一种来显示。
136.Dhutaṅgasamādānavasena, na araññavāsādimattena. Sasaṃyojanā sabbaso saṃyojanānaṃ appahīnattā, na puthujjanabhāvato. Ekekavaṇṇakālova gahetabboti etena mahiṃsādīnaṃ rassadīghapiṅgalādīsu ekekāneva gahetvā dasseti.
4-9. 母经等的注释
4-9. Mātusuttādivaṇṇanā
137-142137-142. 从“相的决定”和“轮围的决定”两方面来说:男子有变成女人的时候,女人也有变成男子的时候。正如在众生的相续中并没有“相的决定”,同样地,有时投生在这个轮围,有时投生在别的轮围,所以也没有“轮围的决定”。正是这样成立的时候——
137-142.Liṅganiyamenaceva cakkavāḷaniyamena cāti ‘‘purisānañhi mātugāmakālo, mātugāmānañca purisakālo’’ti yathā sattasantāne liṅganiyamo natthi, evaṃ kadāci imasmiṃ cakkavāḷe nibbattanti, kadāci aññatarasminti cakkavāḷaniyamopi natthi. Evameva ṭhite
在轮围中,当女人时节到来时,没有未曾做过母亲的人,以此等方式,通过相的决定,也应知道轮围的决定。因此他说“于那些”等。
Cakkavāḷe mātugāmakāle namātābhūtapubbo natthītiādinā liṅganiyamena cakkavāḷaniyamo ca veditabbo. Tenāha ‘‘tesū’’tiādi.
10. 毗富罗山经的注释
10. Vepullapabbatasuttavaṇṇanā
143他拿另一个譬喻故事来说明,心想:“像这样让他们生起警惧之后,我要让比丘们获得殊胜。”以四天登上去,因为高达四由旬。二位佛陀,就是拘留孙佛和拘那含佛这二位佛陀。“提婆罗、赤马、须卑”,应当知道这是当时人们对他们的称呼,是依当地的名字而来的,就像现在称呼“摩揭陀人”一样。
143.Ekaṃ apadānaṃ āharitvā dasseti ‘‘evaṃ saṃvegaṃ janetvā bhikkhū visesaṃ pāpessāmī’’ti. Catūhena ārohanti catuyojanubbedhattā. Dvinnaṃ buddhānanti kakusandhassa koṇāgamanassa cāti imesaṃ dvinnaṃ buddhānaṃ. ‘‘Tivarā rohitassā suppiyā’’ti manussānaṃ tasmiṃ tasmiṃ kāle samaññā tattha desanāmavasena jātāti veditabbā, yathā etarahi māgadhāti.
再说“百年”:从第一个百年之后,再没有能活过又一个百年的人。这是就说法而言,把它说成跟衰减一样。“增长”:从十岁寿量开始,一直到无量寿,这样不断增长。说了“衰减”之后,为了显示那衰减的情形,便说“如何”等。“凡在寿量中”:即寿量中所拥有的全部。
Puna vassasatanti paṭhamavassasatato uparivassasataṃ jīvanako nāma manusso natthi. Parihīnasadisaṃ kataṃ desanāya. Vaḍḍhitvāti dasavassāyukabhāvato paṭṭhāya yāva asaṅkhyeyyāyukabhāvā vaḍḍhitvā. ‘‘Parihīna’’nti vatvā taṃ parihīnabhāvaṃ dassento ‘‘katha’’ntiādimāha. Yaṃ āyuppamāṇesūti yattakaṃ āyuppamāṇesūti.