比丘尼相应
5. Bhikkhunīsaṃyuttaṃ
《阿罗毗咖经》的注释
1. Āḷavikāsuttavaṇṇanā
162在阿罗毗城出生,在阿罗毗城长大。因此说“就是从阿罗毗城出离而出家的”。劝募财物:建塔时,国王负责一面,王子负责一面,担任大臣之首的将军负责一面,担任地方之首的长者负责一面。这样四面同时进行新工程时,长者负责的那一面进度落后了。有一位近事男、圣弟子,调集了五百辆车,前往地方,劝募说:“谁能布施金钱、黄金、七宝、雌黄或雄黄,就请拿出财物来。”他把得到的物资先送到工程处。后来听说“新工程已经完成”,便独自回来。途中盗贼拦住他,从他身上什么财物也没得到,心想:“如果放了他,他会害我们。”于是夺去了他的生命。那些盗贼对无过失的圣弟子犯了罪,结果都变成了盲人。因此那个地方被称为“盲林”,这是义注中所说。对于诸漏尽者来说,因为已成就了依止远离,所以无论在哪里,心远离都会生起。因此称她为“寻求身远离者”。
162.Āḷaviyaṃjātāti āḷaviyaṃ vijāyitvā saṃvaḍḍhamānā. Tenāha ‘‘āḷavinagaratoyeva ca nikkhamma pabbajitā’’ti. Dhanaṃ samādapetvāti cetiyassa rājā ekaṃ mukhaṃ, rājaputto ekaṃ, amaccānaṃ jeṭṭhako hutvā senāpati ekaṃ, janapadānaṃ jeṭṭhako hutvā seṭṭhi ekanti evaṃ catūsu mukhesu navakamme kayiramāne seṭṭhinā gahitamukhe kamme olīyamāne eko upāsako ariyasāvako pañca sakaṭasatāni yojāpetvā janapadaṃ gantvā ‘‘yo yaṃ dātuṃ ussahati hiraññaṃ vā suvaṇṇaṃ vā sattavidharatanaṃ vā haritālaṃ vā manosilaṃ vā, so dhanaṃ detū’’ti samādapetvā yathāladdhaṃ paṭhamaṃ kammaṭṭhānaṃ pesetvā ‘‘navakammaṃ niṭṭhita’’nti sutvā ekakaṃ āgacchantaṃ antarāmagge corā palibundhitvā tato kiñcipi dhanaṃ alabhantā ‘‘sace naṃ muñcissāma, anatthaṃ no kareyyā’’ti jīvitā voropesuṃ. Anaparādhe ariyasāvake aparādhakā te corā andhā jātā, tasmā taṃ ṭhānaṃ ‘‘andhavana’’nti paññāyitthāti aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ. Khīṇāsavānaṃ yasmā yattha katthaci cittaviveko hotiyeva upadhivivekassa siddhattā. Tasmā ‘‘kāyavivekatthinī’’ti vuttaṃ.
所谓出离,就是涅槃,因为它从一切有为法中出离出来。以省察智:意思是用省察智来观察,更何况是以道智和果智来观察,这是这里的意趣。涅槃句:就是被称为涅槃的法的一部分。以穿透之义:这五种欲乐就像矛和刺一样,能刺穿心脏,刺穿之后在诸蕴中产生痛苦。敲打器:就是行刑用的锤子。
Nissaraṇanti nibbānaṃ sabbasaṅkhatassa nissaṭattā. Paccavekkhaṇañāṇenāti paccavekkhaṇañāṇena, pageva maggaphalañāṇehīti adhippāyo. Nibbānapadanti nibbānasaṅkhātaṃ dhammakoṭṭhāsaṃ. Vinivijjhanaṭṭhenāti hadayaṃ vinividdhena hadayamhi vijjhitvā dukkhuppādanena khandhānaṃ ete pañca kāmā sattisūlasadisā. Adhikuṭṭanabhaṇḍikāti āghātanaghaṭikā.
2. 索摩经的注释
2. Somāsuttavaṇṇanā
163163.「处」是指自在的处所,也就是所缘境的内在范围。它难以被压制,因为不可动摇。关于「以两指慧」:这里说的是,女人们从少女时期开始就照着煮饭的方法做,在锅里把水烧热、放进米之后,想凭自己的聪明去判断这些米煮熟的时间,但即使拿勺子把米捞出来,仅凭看颜色和形状也分不清熟了还是没熟,只有用两根手指捏一下的时候才知道。所以,靠这两根手指才有的薄弱智慧,就被称为「两指慧」。通过赞叹果等至中智慧的生起,说明于四谛中显明不痴住。因此说「智慧正在生起时,即果等至智慧正在生起时」。「观照者」:由于不痴的通达而殊胜地观照者,即从证悟四谛之前的阶段观照五蕴者。「其他」:从男女之外的任何事物。「我是」:以我慢、邪见、执取、渴爱的方式执取的事物本身。因此说「以我慢、我慢、邪见的方式『我是』」。
163.Ṭhānanti issariyaṭṭhānaṃ visayajjhattaṃ. Duppasahaṃ akampiyabhāvattā. Dvaṅgulapaññāyāti ettha itthiyo hi daharakumārikākālato paṭṭhāya odanapacanavidhiṃ anutiṭṭhantiyo ukkhaliyaṃ udakaṃ tāpetvā taṇḍule pakkhipitvā attano buddhiyā tesaṃ pākakālappamāṇaṃ paricchindituṃ tāni dabbiyā uddharitvāpi vaṇṇasaṇṭhānaggahaṇamattena pakkāpakkabhāvaṃ jānituṃ na sakkonti, kevalaṃ pana dvīhi aṅgulīhi uppīḷitakāle eva jānanti, tasmā dvīhaṅgulikehi dubbalapaññattā ‘‘dvaṅgulapaññā’’ti vuccanti. Phalasamāpattiñāṇappavattikittanena catūsu saccesu asammohavihāro dīpito hotīti āha ‘‘ñāṇamhi vattamānamhīti phalasamāpattiñāṇe pavattamāne’’ti. Vipassantassāti asammohapaṭivedhato visesena passantassa khandhapañcakameva saccābhisamayato pubbabhāge vipassantassa. Aññaṃ vāti itthipurisato aññaṃ vā kiñci vatthuṃ. ‘‘Ahaṃ asmī’’ti mānadiṭṭhigāhataṇhāgāhavasena gahitavatthusmiṃ yevāti āha ‘‘ahaṃ asmīti taṇhāmānadiṭṭhivasenā’’ti.
《饥瘦乔达弥经》的注释
3. Kisāgotamīsuttavaṇṇanā
164“翅舍·乔达弥”这里,这位翅舍·乔达弥到底是谁?她又是怎样成为比丘尼,把沙门法修到了顶点的?为了说明这件事,注疏就从“据说从前……”开始讲起。“火炭”是指已经烧得像烧砖一样通红的炭块。“薪菜”:她心里想“我用半马沙克的钱去买柴和菜”,于是就走进了集市里的巷子。
164. ‘‘Kisāgotamī’’ti ettha kā panāyaṃ kisāgotamī, kissa ayaṃ bhikkhunī hutvā samaṇadhammaṃ matthakaṃ pāpesīti tamatthaṃ vibhāvetuṃ ‘‘pubbe kirā’’tiādimāraddhaṃ. Aṅgārāvāti addāriṭṭhakavaṇṇaaṅgārā eva jātā. Dārusākanti addhamāsakena dāruṃ sākañca āharissāmīti antarāpaṇe antaravīthiṃ gatā.
“悉达多”是指芥子。“在堂中”是指在给孤独堂里。“就在刀尖上”就是正好在刀尖上,也就是在剃除头发的那一刻,这就是它的意思。
Siddhatthakanti sāsapaṃ. Sālāyanti anāthasālāyaṃ. Khuraggeyevāti khurasikhe eva, kesorohanakkhaṇe evāti attho.
这里“Ekamāsīti”中的“ma”是连接音节的成分。按照连音规则,前一个词可以变成短音,后一个词也可以变成长音,所以说成“ekā āsī”。这是一个中性抽象词,就像“ekamantaṃ nisīdī”等说法一样。所谓“子死是尽头”,是指它已经过去,因为现在她已经没有子死这件事了。因此她才说:“所谓子死,根本不存在。”所谓“寻找男子”,意思是:正如我完全没有寻找男子这回事,同样也根本没有寻找孩子这回事。所以,子死对我来说就是尽头。通过说明在一切蕴、一切有等之中已无渴爱与欢喜,她表明自己对一切众生的渴爱已彻底干枯;而作为渴爱之因的无明蕴,也已被击碎——这位长老尼就是这样宣告自己离烦恼的状态,发出狮子吼。
Ekamāsīti ettha ma-kāro padasandhikaro. Saṃhitāvasena ca purimapade vā rassattaṃ. Parapade vā dīghattanti āha ‘‘ekā āsī’’ti. Bhāvanapuṃsakametaṃ ‘‘ekamantaṃ nisīdī’’tiādīsu viya. Puttamaraṇaṃ antaṃ atītaṃ idāni puttamaraṇassa abhāvato. Tenevāha ‘‘puttamaraṇaṃ nāma natthī’’ti. Purisaṃ gavesitunti yathā mayhaṃ purisagavesanā nāma sabbaso natthi, tathā eva puttagavesanāpi natthi, tasmā me puttamaraṇaṃ etadantaṃ, sabbesu khandhādīsu bhavādīsu ca taṇhānandiyā abhāvakathanena sabbasattesu taṇhā sabbaso visositā, tassāyeva kārakaavijjākkhandho padālitoti attano nikkilesataṃ pavedentī therī sīhanādaṃ nadīti.
《维贾亚经》的注释
4. Vijayāsuttavaṇṇanā
165165. 它有五支,所以叫“五支”;五支本身就是“具五支”,以这个具五支的(方式)。在“单面”等当中,所谓“单面”,是指在蒙了皮的鼓等乐器中,只有一面的乐器。所谓“双面”,是指两面的。所谓“单双面”,是指绷了弦的琵琶等。“有孔”是指笛子等。“实心”是指铙钹等。即使有单面等的细分,也仍然只是单面,所以用“在蒙了皮的(乐器)中”来限定。单面的,比如罐鼓、羊皮鼓等。双面的,比如大鼓、小鼓等。其余蒙了皮的,以及所有绷了弦的,都叫“单双面”,牛角号等也应知道包含在这里面。“笛子等”中的“等”字,也包括海螺、号角等。木铙钹、铜铙钹、石铙钹、竹板铙钹等,叫“实心”。其中,木铙钹就是木制的铙钹,铜铙钹就是铜制的铙钹,石铙钹就是在石头上用铁片敲击的铙钹。一切欲乐,以向上涌出和向下流漏为义,也就是向上涌起和向下滴漏。如此,就是“以这个臭秽之身”。为了显示无色(界),这个说法是以众生为立足点的,所以说“于一切处:就是在一切色界有和无色界有中”。因为那两种色界有和无色界有已被包含,所以从有的共通性和以它为立足点,就包含了欲界有。无明之暗已被摧毁,因为被最高的道彻底断除了。
165. Pañca aṅgāni etassāti pañcaṅgaṃ, pañcaṅgameva pañcaṅgikaṃ, tena pañcaṅgikena. Ātatantiādīsu ātataṃ nāma cammapariyonaddhesu bheriādīsu ekatalaṃ tūriyaṃ. Vitataṃ nāma ubhayatalaṃ. Ātatavitataṃ nāma tantibaddhavīṇādi. Susiraṃ vaṃsādi. Ghanaṃ sammādi. Tataādivisesopi ātatamevāti ‘‘cammapariyonaddhesū’’ti visesanaṃ. Ekatalaṃ kumbhathūṇadaddarādi. Ubhayatalaṃ bherimudiṅgādi. Cammapariyonaddhaṃ sesaṃ tantibaddhaṃ sabbaṃ ātatavitataṃ nāma, gomukhīādīnampi ettheva saṅgaho daṭṭhabbo. Vaṃsādīti ādisaddena saṅkhasiṅgānampi saṅgaho. Sammatāḷa-kaṃsatāḷa-silātāḷa-salākatāḷādi sammādi nāma. Tattha sammatāḷaṃ nāma daṇḍamayatāḷaṃ, kaṃsamayatāḷaṃ kaṃsatāḷaṃ, silāyaṃ ayopattena ca tāḷanatāḷaṃ. Sabbe kāmaguṇe. Uggharitapaggharitaṭṭhenāti upari gharaṇena ca vissandanena ca. Evanti ‘‘iminā pūtikāyenā’’ti. Arūpaṭṭhāyinoti sattādhiṭṭhānenāyaṃ dhammadesanāti āha ‘‘sabbatthāti sabbesu rūpārūpabhavesū’’ti. Tesaṃ dvinnaṃ rūpārūpabhavānaṃ gahitattā. Bhavabhāvasāmaññato, tadadhiṭṭhānato gahite kāmabhave. Avijjātamo vihato aggamaggena samugghātitattā.
《莲华色经》的注释
5. Uppalavaṇṇāsuttavaṇṇanā
166“从最顶端开始”是指:从整棵树的最顶端开始,直到树根,中间整棵完全盛开的娑罗树。这里用“色蕴”这个词来指具备色蕴的第二位比丘尼,所以说“没有别的比丘尼和你一样”。“睫毛”这个词指的是眼睛这个器官,所以说“睫毛中间”就是两只眼睛的中间。“在鼻梁处”是指鼻梁的根部。说了“你没有看见”之后,又说明看不见的原因:“我已经得到自在。”
166.Aggatopaṭṭhāyāti sabbaaggato pabhuti yāva mūlā antarāyuttaṃ sammadeva pupphitaṃ sālarukkhaṃ. Vaṇṇadhātusīsena vaṇṇadhātusampannaṃ dutiyaṃ bhikkhuniṃ vadatīti āha ‘‘tayā sadisā aññā bhikkhunī natthī’’ti. Pakhumasīsena akkhibhaṇḍaṃ vuccatīti āha ‘‘pakhumantarikāyanti dvinnaṃ akkhīnaṃ majjhe’’ti. Nāsavaṃseti nāsavaṃsamūle. ‘‘Na passasī’’ti vatvā adassane kāraṇaṃ āha ‘‘vasībhūtamhī’’ti.
《遮罗经》的注释
6. Cālāsuttavaṇṇanā
167这指的是这个见解。“令执取”就是让人接受“不要喜欢生”。“其他”是指除了杀害亲属以外的切割等做法。“令进入”就是让人进入。
167.Idanti idaṃ dassanaṃ. Gāhāpesīti samādāpesi ‘‘jātiṃ mā rocā’’ti. Aññanti bandhavadhato aññaṃ chedanādiṃ. Nivesesīti pavisāpesi.
《优波遮罗经》的注释
7. Upacālāsuttavaṇṇanā
168他们一次又一次地回来,是因为那个原因还没有被彻底根除。被烧恼,是被烦恼的热恼所烧。所谓“不去”,就是没有去处。
168.Punappunaṃ…pe… āgacchanti kāraṇassa asamūhatattā. Santāpito kilesasantāpehi. Agatīti avisayo.
8. 西苏巴遮罗经的注释
8. Sīsupacālāsuttavaṇṇanā
169“与沙门相似”:因为持有沙门的形相,所以与沙门相似。因为不喜欢任何外道,又不实践沉默之道,所以我看不到你有沙门的实质,这就是这段话的意思。“结网”:就是布下网;意思是像这样把众生的心缠缚在见网之中,就这样把他们网住。“像这样之后,他们被抛入众生心中”,因此说“意思是将见网抛入心中”。“从网中解脱”:凭借正法的善妙,把见网从众生的心相续中拔出来。因此,因为能从网中解脱,所以不被称为外道。这是对“只有在此之外才是外道”这句话的总结。这样理解之后,针对一切外道,《小狮子吼经》中才说“九十六种外道”。“沉没”:在见的淤泥和轮回的淤泥中,以种种方式深深陷没。
169.Samaṇisadisāti samaṇaliṅgassa dhāraṇena samaṇisadisā, kassacipi pāsaṇḍassa aruccanato monamaggassa appaṭipajjanato tava samaṇibhāvaṃ nānupassāmīti adhippāyo. Pāsaṃ ḍentīti pāsaṃ sajjenti, yathā tattha diṭṭhipāse sattānaṃ cittaṃ paṭimukkaṃ hoti, evaṃ sajjentīti attho. Tathābhūtā ca te sattānaṃ citte khittā viya hontīti āha ‘‘cittesu diṭṭhipāsaṃ khipantīti attho’’ti. Pāse mocetīti diṭṭhipāse sattānaṃ cittasantānato nīharati dhammasudhammatāya. Tasmāti pāsamocanato pāsaṇḍoti na vuccati. ‘‘Ito bahiddhāyeva pāsaṇḍā hontī’’ti vuttassa atthassa nigamanaṃ. Evañca katvā sabbepi bāhirakasamaye sandhāya cūḷasīhanādasutte ‘‘channavuti pāsaṇḍā’’ti vuttaṃ. Pasīdantīti diṭṭhipaṅke saṃsārapaṅke ca pakārehi agādhā osīdanti.
“征服之后”:通过断除一切烦恼而征服、超越。“不被战胜”:因为已经战胜,所以不再有被战胜的可能。一切不善业和善业都在这里灭尽,因此称为一切业灭尽,也就是阿罗汉果。诸依着在这里被彻底灭尽,因此称为依着灭尽,也就是涅槃。
Abhibhavitvāti sabbasaṃkilesappahānena abhibhuyya atikkamitvā. Ajitoti ajini avijayattā. Sabbāni akusalakammāni kusalakammāni ca khīṇāni etthāti sabbakammakkhayo, arahattaṃ. Upadhayo sammadeva khīyanti etthāti upadhisaṅkhayo, nibbānaṃ.
9. 塞拉经注释
9. Selāsuttavaṇṇanā
170“这个身体是谁造出来的?”——想问“作者”这个迷惑的人,问这个叫做有身的身体,到底是梵天、毗湿奴、生主等当中的哪一位造出来、变化出来、生出来的。“苦”:就是苦的所在之处。所以说“因为它是苦的安立处”。“因的灭尽”:就是渴爱所造之因的不再生起、灭尽。“缘的缺失”:就是剩下的烦恼、行等缘的缺失状态,也就是进入没有因缘的状态,这是它的意思。
170.Kenidaṃpakataṃ bimbanti idaṃ attabhāvasaññitaṃ bimbaṃ brahmā-visaṇupurisa-pajāpatiādīsu kena kataṃ nimmitaṃ nibbattitanti kattabbamohaṃ nāma kātukāmo pucchati. Aghanti aghavatthu. Tenāha ‘‘dukkhapatiṭṭhānattā’’ti. Hetunirodhenāti taṇhāsaṅkhatassa hetuno anuppādanirodhena. Paccayavekallenāti tadavasiṭṭhakilesābhisaṅkhārādipaccayassa vekallabhāvena, apaccayabhāvūpagamanenāti attho.
10. 《金刚经》的注释
10. Vajirāsuttavaṇṇanā
171“纯粹的行聚”:指在区分色与非色时,烦恼行聚的集合。“从究竟义上”:就是就自性而言。正如被称为“有情”的行聚,从究竟义上根本找不到,同样,脱离这个行聚的某个东西也找不到,因为它根本不存在。“在存在的事物中”:指依靠各种条件具足而可得的事物。“以那样的方式”:就是以女人、男人等的方式。“在被确定的事物中”:指依各自不同的条件所生起的形体差别,以此为基础,以“男人、象、马”等说法而转起的事物。“世俗”:即“有情”这一惯用语。因此说“只是名称而已”。“五蕴苦”:即被称为五蕴的苦。这确实是世尊所说的:“略说五取蕴是苦。”除了如上所说的苦之外,别的并不生起,因为除了如上所说的苦之外,别无其他有为法存在。“不灭”:即除了那之外,别的并不灭;从生起而言,则有灭。
171.Suddhasaṅkhārapuñjeti rūpārūpavibhāge kilesasaṅkhārasamūhe. Paramatthatoti sabhāvena. Yathā na hi sattasaññitasaṅkhārapuñjo nāma paramatthato upalabbhati, evaṃ tabbinimutto nāma koci na upalabbhati avijjamānattā. Vijjamānesūti yathāpaccayasampattiyā labbhamānesu. Tenākārenāti itthipurisādiākārena. Vavatthitesūti paccekaṃ paccayavisesasamuṭṭhitaṃ saṇṭhānavisesaṃ upādāya ‘‘puriso hatthī asso’’tiādinā abhisaṅgato pavattesu. Sammutīti sattoti vohāro. Tenāha ‘‘samaññāmattamevā’’ti. Pañcakkhandhadukkhanti pañcakkhandhasaññitaṃ dukkhaṃ. Vuttaṃ hetaṃ bhagavatā ‘‘saṃkhittena pañcupādānakkhandhā dukkhā’’ti (dī. ni. 2.387; ma. ni. 1.120; 3.373; vibha. 202) añño neva sambhoti yathāvuttadukkhato aññassa saṅkhatadhammassa abhāvato. Na nirujjhatīti tato aññaṃ na nirujjhati, uppādato hoti nirodhoti.