4. 魔罗相应巴利
4. Mārasaṃyuttaṃ
《苦行业经》的注释巴利
1. Tapokammasuttavaṇṇanā
137 优楼频螺附近有个村子叫优楼频螺村。朝着优楼频螺村的方向,他完全正确地觉悟了一切法,所以叫“正等觉”,也就是一切知智。因为具足了这种智,世尊就被称为“正等觉者”。在世尊四十五个雨安居中,最初十五年是“初成正觉”的阶段;但这里指的只是成道后七天之内的事,所以经文说“成正觉之后,就在七天之内”。他以让自己受苦的方式去做别人做不到的事,所以叫“难行者”;这个词用阴性词尾来表达,就成了“难行女”。他心想:“我已经从那种难行中解脱出来了。”如果是这样,为什么世间怙主要花六年时间去修苦行呢?是因为被业力所逼迫。这在《譬喻经》中已经说过——巴利
137. Uruvelāya samīpe gāmo uruvelagāmo, taṃ uruvelagāmaṃ abhimukhabhāvena sammadeva sabbadhamme bujjhatīti abhisambodhi, sabbaññutaññāṇaṃ, tena samannāgatattā ca bhagavā abhisambuddhoti vuccati. Tassa pañcacattālīsāya vassesu ādito pannarasa vassāni paṭhamabodhi, idha pana sattāhabbhantarameva adhippetanti āha ‘‘abhisambuddho hutvā antosattāhasmiṃ yevā’’ti. Asukhabhāvena aññehi kātuṃ asakkuṇeyyattā dukkaraṃ karotīti dukkarakāro, so eva itthiliṅgavasena dukkarakārikā. Tāya mutto vatamhīti cintesi. Yadi evaṃ kasmā taṃ lokanātho chabbassāni samanuyuñjati? Kammapīḷitavasena. Vuttañhetaṃ apadāne (apa. thera 1.39.92-94) –
那时我是护明,对善逝迦叶这样说:
一个光头哪来的觉悟?觉悟是极其难得的。
因为那个业报,我修了许多难行的苦行。
在优楼频螺待了六年后,我就在那里证得了菩提。
我并不是靠这条道证得无上菩提的。
我因为过去所造的业而被阻挡,才走上邪道去寻找。巴利
‘‘Avacāhaṃ jotipālo, sugataṃ kassapaṃ tadā; Kuto nu bodhi muṇḍassa, bodhi paramadullabhā. ‘‘Tena kammavipākena, acariṃ dukkaraṃ bahuṃ; Chabbassānuruvelāyaṃ, tato bodhimapāpuṇiṃ. ‘‘Nāhaṃ etena maggena, pāpuṇiṃ bodhimuttamaṃ; Kummaggena gavesissaṃ, pubbakammena vārito’’ti.
“杀害”就是折磨、逼恼。对善人来说,从究竟真实义上看,失坏等结缚就是死亡,因为扼杀了对谛的通达。由于更加邪恶,所以叫“邪恶者”。那邪恶之所以更加邪恶,是因为行为邪恶,因此说“与恶相应”。“统领”就是欲的统领。因为未断欲贪,能让人随自己意愿行事,所以叫“瓦萨瓦帝”。他终结那些善业,所以叫“终结者”。因为是众生不得解脱之缘,所以叫“那木支”。对放逸者来说,他是他们的亲属,所以叫“放逸者亲属”。巴利
Māretīti vibādheti. Vipattiādisaṃyojanañhi sādhūnaṃ paramatthato maraṇaṃ saccapaṭivedhamāraṇattā, pāpatarattā pāpatamoti pāpimā. Sā cassa pāpatamatā pāpavuttitāyāti āha ‘‘pāpeniyutto’’ti. Adhipatīti kāmādhipati. Appahīnakāmarāge attano vase vattetīti vasavattī. Tesaṃyeva kusalakammānaṃ antaṃ karotīti antako. Vaṭṭadukkhato aparimuttapaccayattā namuci. Mattānaṃ pamattānaṃ bandhūti pamattabandhu.
苦行指的是投入自我折磨的修行。有过失意思是你偏离了、犯错了。也有罪过这个词,意思一样。从事折磨身体的修行,大多数是为了求不死;而当被持业论的人追问时,他可能会说是为了天神,所以说为了获得不死的状态。一切苦行就是指一切折磨自己的行为。它不会带来利益,因为它不是通向觉悟的正确方法。有何作用意思就是又能有什么用呢。如于沙漠中用筏与桨这个比喻里,法指的是沙,这里用说法来指沙漠的标记,所以说在荒野中。两侧都要用桨拖拽,又要用桨挤压。巴利
Tapokammāti attakilamathānuyogato. Aparaddhoti virajjhasi. ‘‘Aparādho’’tipi atthi, soyeva attho. Kāyakilamathaṃ anuyuñjanto yebhuyyena amaratthāya anuyuñjati, so ca kammavādīhi anuyuñjiyamāno devatthāya siyāti āha ‘‘amarabhāvatthāyā’’ti. Sabbaṃ tapanti sabbaṃ attaparitāpanaṃ. Atthāvahaṃ na bhavati bodhiyā anupāyattā. Kiñcassāti kiñci siyāti attho. Phiyārittaṃva dhammanīti dhammaṃ vuccati vaṇṇu, so idha ‘‘dhamma’’nti vutto, dhammani vaṇṇupadeseti attho. Tenāha ‘‘araññe’’ti. Ubhosu passesu phiyāhi ākaḍḍheyya ceva arittehi uppīḷeyya ca.
正语、正业、正命已经被包含在内,因为它们是道戒所指向的内容。由于提到了定,所以有助于定的正精进、正念、正定也被包含在内。关于慧的包含,这里也是同样的道理。依此而觉悟,所以叫菩提。这里所说的道,论师解释为为了觉悟,也就是为了道。那么,怎样为了道而修习道呢?于是用譬如……等等来说明。这样显示:就像开始煮粥只是为了粥,开始修道也只是为了证得道。这里的开始,应当理解为启动圣道的修习。有些论师说:这里的道指圣道,菩提指阿拉汉果的觉悟,这样说来,我已到达最上清净这句话也就成立了。另一些论师说:是为了遍知智的菩提,因为那是所有菩提中最上的。摧伏是指已被带到毫无用处的境地,所以说已败退。巴利
Sammāvācākammantājīvā gahitā maggasīlassa adhippetattā. Samādhino hi gahaṇena sammāvāyāmasatisamādhayo gahitā upakārabhāvato. Paññāyāti etthāpi eseva nayo. Bujjhati etenāti bodho. Maggoti āha ‘‘bodhāyāti maggatthāyā’’ti. Kathaṃ pana maggaṃ maggatthāya bhāvetīti āha ‘‘yathā hī’’tiādi. Tena yathā yāgupacanārambho yāvadeva yāguattho, evaṃ maggabhāvanārambho maggādhigamatthāyāti dasseti. Ārambhoti ca ariyamaggabhāvanāya bandhāpanaṃ daṭṭhabbaṃ. Keci pana ‘‘magganti ariyamaggaṃ, bodhāyāti arahattasambodhāya, evañca katvā ‘pattosmi paramasuddhi’nti idampi vacanaṃ samatthita’’nti vadanti, apare pana ‘‘sabbaññutaññāṇasambodhāyāti. So hi sabbasmāpi bodhito uttaritaro’’ti. Nihato nibbisevanabhāvaṃ pāpito. Tenāha ‘‘parājito’’ti.
《象王赞经》的注释巴利
2. Hatthirājavaṇṇasuttavaṇṇanā
138 138.「使人失明」是指阻挡许多人的眼识生起,使人变成瞎子。「大黑暗」是指巨大的黑暗。把大袈裟放在头顶上——这句话表明他是靠着那块石板坐的。「精勤」就是修习。「遍摄」就是完全执取、不放弃,也就是在修习时,持续作意于次第等至和果等至。因此说「难道不是」等话。「阿里吒迦」是黑色的样子。因此说「黑色」。巴利
138.Andhabhāvakāraketi pacurajanassa cakkhuviññāṇuppattinivāraṇena andhabhāvakārake. Mahātameti mahati tamasi. Pāsāṇaphalake mahācīvaraṃ sīse ṭhapetvāti etena taṃ phalakaṃ apassāya nisinnoti dasseti . Padhānanti bhāvanaṃ. Pariggaṇhamānoti sabbaso gaṇhanto avissajjento, bhāvanaṃ anuyuñjanto anupubbasamāpattiyo phalasamāpattiñca manasikarontoti attho. Tenāha ‘‘nanu cā’’tiādi. Ariṭṭhakoti ariṭṭhakavaṇṇo. Tenāha ‘‘kāḷako’’ti.
“长时间”是指极其久远的时间。“流转”是指带着轻蔑的意图四处游走,意思是“这对你已经够了,根本没用”。因为这样做并不能给魔罗带来任何好处。巴利
Dīghamaddhānanti cirataraṃ kālaṃ. Saṃsaranti āsādanādhippāyena sañcaranto, alaṃ tuyhaṃ etena nippayojananti adhippāyo. Na hi tena mārassa kāci atthasiddhīti.
3. 《净经》的注释巴利
3. Subhasuttavaṇṇanā
139 善防护:就是用道的防护好好地守护。善封闭:就是好好地封闭。随欲而行:指随顺身体等根门的欲望而行,不成为顺从支配者。被缚而行:指被束缚着行动。巴利
139.Susaṃvutāti maggasaṃvarena suṭṭhu saṃvutā. Supihitāti suṭṭhu pihitā. Vasānugāti kāyādidvāravasānugā vasavattino na honti. Baddhacarāti paṭibaddhacariyāti.
《魔网经》第一的注释巴利
4. Paṭhamamārapāsasuttavaṇṇanā
140 以方便作意,是指对无常等所缘,以无常等方式作意。以方便精进,是指为了不让未生起的恶法生起,按照方法而发起的精进。以原因精进,是指作为“未生起的不生起”等目标的成因的精进。因为那些为了“未生起恶法的不生起”等目标而有的精进,它们是为了什么目标,就能成就那个目标,所以“正”这个词正是为了表明这层含义。由于“如理正”这个词同时指示了方便和原因两重含义,所以说“以方便精进,以原因精进”。这里所说的阿拉汉果的解脱,是就最殊胜的层面来说的。魔罗听了世尊说的“诸比丘,我的……”等话之后,说出了“即使证得阿拉汉果,他也不满足……”等语。巴利
140.Upāyamanasikārenāti aniccādīsu aniccādito manasikaraṇena. Upāyavīriyenāti anuppannākusalānaṃ anuppādanāya vidhinā pavattavīriyena. Kāraṇavīriyenāti anuppannānuppādanādiatthassa kāraṇabhūtena vīriyena. Anuppannapāpakānuppādanādiatthāni hi vīriyāni yadatthaṃ honti, taṃ atthaṃ sādhentiyevāti etassa atthassa dīpako sammā-saddo. Yonisosammāsaddena hi upāyakāraṇatthadīpakataṃ sandhāya ‘‘upāyavīriyena kāraṇavīriyenā’’ti vuttaṃ. Arahattaphalavimutti ukkaṭṭhaniddesena. Mārena ‘‘mayhaṃ kho, bhikkhave’’tiādikaṃ bhagavato vacanaṃ sutvā vuttaṃ ‘‘arahattaṃ patvāpi na tussatī’’tiādi.
「烦恼网」是指作为烦恼魔的手段。因为烦恼魔是用五欲的网来系缚众生,而不是亲自去绑。所以说“那些被称为天界五欲的……”等等。「魔网」是指烦恼魔系缚的地方,也就是三有的牢笼。「沙门,你无法从我这里解脱」这句话,是魔罗不相信世尊所说的“无上解脱已经证得,已经从一切网中解脱”,才这样说的;或者,他即使相信,却站在自己欺诳的立场上说:“这样他就不会为其他众生的解脱而努力了。”巴利
Kilesapāsenāti kilesamārassa upāyabhūtena. Kilesamāro hi satte kāmaguṇapāsehi nibandhati, na pana sayameva. Tenāha ‘‘ye dibbā kāmaguṇasaṅkhātā’’tiādi. Mārabandhaneti kilesamārassa bandhanaṭṭhāne, bhavacāraketi attho. Na me samaṇa mokkhasīti idaṃ māro ‘‘anuttarā vimutti anuppattā, vimuttā sabbapāsehī’’ti ca bhagavato vacanaṃ asaddahanto vadati saddahantopi vā ‘‘evamayaṃ paresaṃ sattānaṃ mokkhāya ussāhaṃ na kareyyā’’ti attano kohaññe ṭhatvā vadati.
第二魔网经的注释巴利
5. Dutiyamārapāsasuttavaṇṇanā
141 次第游行,是指在村庄、城镇和王都中按顺序一路行游。当你们这样许多人聚在一起同行时,就是指你们许多人这样会合到一处而行的情况。巴利
141.Anupubbagamanacārikanti gāmanigamarājadhānīsu anukkamena gamanasaṅkhātaṃ cārikaṃ. Evaṃ hi gatesūti evaṃ tumhesu bahūsu ekajjhaṃ gatesu.
开头是善的,所以叫“初善”;中间和结尾也是这样。教法的开头是戒,因为戒是根本。教法的中间是止与观等,因为它们处于教法成就的中间位置。果与涅槃是结尾,因为证得它们之后,再也没有需要进一步做的事了。在教法里,真正的正确修行是靠慧发生的,而戒和定是慧的根基,所以说“或者戒和定是开头”。因为慧分为随觉和通达两种,为了把这两种都包括进来,就说“观和道是中间”。慧的圆满成就是果的作用,而证入涅槃则是正确修行的终点,因为证入之后再也没有别的事要做了,所以说“果和涅槃是结尾”。说到“果”时,包含了有余涅槃;说到另一个时,则包含了无余涅槃;从这两方面来说,修行就到了终点,所以说“果和涅槃是结尾”。《相应部》里说:“因此,比丘,你应当在善法的开头就把它清净。什么是善法的开头?就是极为清净的戒和正直的见。”根据这段话,以戒和正见为顶点的观,以及作为它基础的戒和定,这些就是教法的根本,所以说“或者戒、定、观是开头”。其余部分按照前面说的方式理解即可。巴利
Ādimhi kalyāṇaṃ etassāti ādikalyāṇaṃ, tathā sesesu. Sāsanassa ādi sīlaṃ mūlakattā. Tassa samathādayo majjhaṃ sāsanasampattiyā vemajjhabhāvato. Phalanibbānāni pariyosānaṃ tadadhigamato uttari karaṇīyābhāvato. Sāsane sammāpaṭipatti nāma paññāya hoti, tassā ca sīlaṃ samādhi ca mūlanti āha ‘‘sīlasamādhayo vā ādī’’ti. Yasmā paññā anubodhapaṭivedhavasena duvidhā, tasmā tadubhayaṃ gaṇhanto ‘‘vipassanāmaggā majjha’’nti āha. Paññānipphatti phalakiccaṃ, nibbānasacchikiriyā pana sammāpaṭipattiyā pariyosānaṃ tato paraṃ kattabbābhāvatoti āha ‘‘phalanibbānāni pariyosāna’’nti. Phalaggahaṇena hi saupādisesanibbānaṃ gayhati, itarena itaraṃ, tadubhayavasena paṭipattiyā osānanti āha ‘‘phalanibbānāni pariyosāna’’nti. ‘‘Tasmātiha tvaṃ, bhikkhu, ādimeva visodhehi kusalesu dhammesu. Ko cādi kusalānaṃ dhammānaṃ? Sīlañca suvisuddhaṃ, diṭṭhi ca ujukā’’ti (saṃ. ni. 5.369) vacanato sīladiṭṭhujukatāya matthakabhūtā vipassanā, tadadhiṭṭhānā sīlasamādhīti ime tassa sāsanassa mūlanti āha ‘‘sīlasamādhivipassanā vā ādī’’ti. Sesaṃ vuttanayameva.
虽然并不存在离开组成部分而独立存在的整体,但当人们把这些组成部分当作整体来看待,并称之为“偈”时,为了说明它像是从那个整体中分出来的一样,就说“先说四句偈的第一句”等等。对于五句偈和六句偈,只要说明了开头和结尾,剩下的第二句等三句或四句自然就是中间部分,即使没有明说也已经成立了,所以不再另外说明。所谓“单一连结的经”,是指虽然可以分为很多部分,但按照连结方式来说是一气贯通的经;而另一种经,则是仅凭所说法门的不同划分,就能得到开头、中间和结尾的部分。“起因”是指时节、地点、听众等标明归属的特征等含义。“说了这话”中的“iti”一词是表示“如此”的意思,用它来统摄剩余的那些结语经文。对于有多种连结的经,连同起因在内的第一个连结就是开头;连同结语在内的最后一个连结就是结尾;其余的就是中间——应当这样来理解开头、中间和结尾。巴利
Kiñcāpi avayavavinimutto samudāyo natthi, yesu pana avayavesu samudāyarūpena apekkhitesu gāthāti samaññā, taṃ tato bhinnaṃ viya katvā dassento ‘‘catuppadikagāthāya tāva paṭhamapādo’’tiādimāha. Pañcapadachappadānaṃ gāthānaṃ ādipariyosānaggahaṇena itare dutiyādayo tayo cattāro vā majjhanti avuttasiddhamevāti na vuttaṃ. Ekānusandhikasuttassāti idaṃ bahuvibhāgaṃ yathānusandhinā ekānusandhikaṃ suttaṃ sandhāya vuttaṃ, itarassa pana teyeva desetabbadhammavibhāgena ādimajjhapariyosānabhāgā labbhanti. Nidānanti kāladesakaparisādi-apadisanalakkhaṇādiko attho. Idamavocāti iti-saddo ādiattho. Tena tadavasesanigamanapāḷiṃ saṅgaṇhāti. Anekānusandhīkassa saha nidānena paṭhamo anusandhi ādi. Saha nigamanena pacchimo pariyosānaṃ, itarena majjhimantiādimajjhapariyosānāni veditabbāni.
“有意义的”:是就义理的成就而说有意义。“有文采的”:是就文采的成就而说有文采。所谓成就,就是文采完备,因此说“以文采……宣说”。“完全圆满”:是指戒等五法蕴在一切方面都圆满具足。“无随烦恼”:是因为没有见、慢等随烦恼。总的来说,三学存在于整个教法中。而“法”这个词,也可以指梵行,就像《波罗提木叉》等中说的“尊者,是哪位佛陀世尊的梵行能久住呢?”等等那样。就像被细布遮盖,而不是像被墙壁、岩石等遮盖。以此说明依法之言说断尽一切烦恼的威力。是因未得而退失,非因已得而退失。“三个半”:是指三千五百教诫神变。“乐”:即是快乐。巴利
Sātthakanti atthasampattiyā sātthakaṃ katvā. Sabyañjananti byañjanasampattiyā sabyañjanaṃ. Sampatti ca nāma paripuṇṇabyañjanatāti āha ‘‘byañjanehi…pe… desetā’’ti. Sakalaparipuṇṇanti sabbaso paripuṇṇaṃ sīlādipañcadhammakkhandhapāripūriyā. Nirupakkilesaṃ diṭṭhimānādiupakkilesābhāvato. Avisesato tisso sikkhā sakale sāsane bhavanti. Dhammoti pana brahmacariyaṃ vā sandhāya vuttaṃ ‘‘katamesānaṃ kho, bhante, buddhānaṃ bhagavantānaṃ brahmacariyaṃ ciraṭṭhitikaṃ ahosī’’tiādīsu (pārā. 18) viya. Dukūlasāṇiyā paṭicchannā viya, na tu pākāraselādipaṭicchannā viya. Tena dhammaniruttiyā sakalakilesānaṃ pahānānubhāvaṃ vadati. Alābhaparihāniyā, na laddhaparihāniyā. Aḍḍhuḍḍhānīti pañcasatādhikāni tīṇi pāṭihāriyasahassāni. Sātanti sukhaṃ.
第六篇 蛇经的注释巴利
6. Sappasuttavaṇṇanā
142 “酿酒工”是指用酒糟酿酒的人。憍萨罗国的统治者叫憍萨罗王,属于憍萨罗王的东西就叫憍萨罗王物。“受用钵”是指用来吃饭的钵。“锻工吹管”是指铁匠吹管的管口。“正在吹”是指正在被吹。不过,因为它实际上是被风箱的风吹满的,所以就说“被风箱的风吹满着”。“决定地”是指,在世尊独自静修的地方,用肉眼看见魔罗在那里来回走动。因此说“借着闪电的光”。巴利
142.Surākārakānanti piṭṭhasurāyojanakānaṃ. Kosalānaṃ issaroti kosalo, kosalarājassa ayanti kosalikā. Paribhogapātīti bhattaparibhojanatthāya pāti paribhogapāti. Kammāruddhanapaṇāḷiyāti kammāruddhanapaṇāḷimukhe. Dhamamānāyāti dhamiyamānāya. Taṃ pana yasmā bhastavātehi pūritaṃ nāma hoti, tasmā ‘‘bhastavātena pūriyamānāyā’’ti vuttaṃ. Niyāmabhūmiyanti bhagavato paṭisallānaṭṭhāne sañcarantaṃ māraṃ maṃsacakkhunāva disvā. Tenāha ‘‘vijjulatālokenā’’ti.
“为了更好的利益”,就是为了更殊胜的利益。因此说“我将站立”等等。“以身自制者”,就是以身约束自己。因此说“约束自身者”。“安住于彼者”,就是安住于那位没有手足躁动、没有悔恨的佛陀牟尼之中。“舍弃而行于彼处”,世尊用这句话回答并呵斥魔罗:诸佛无所畏惧,又能把他怎么样呢?你不过像是在挤压毫无实义的波纹,只会让自己疲惫罢了。世尊就这样威吓魔罗。巴利
Seyyatthāyāti seyyānisaṃsāya. Tenāha ‘‘ṭhassāmī’’tiādi. Attasaññatoti attabhāvena saṃyato. Tenāha ‘‘saṃyatattabhāvo’’ti. Taṃsaṇṭhitassāti tasmiṃ hatthapādakukkuccarahite buddhamunismiṃ avaṭṭhitassa. Vossajja careyya tattha soti iminā bhagavā taṃ byākaramāno vibhiṃsitā buddhānaṃ kiṃ karissati bhayābhāvato? Kevalaṃ pana anaṭṭhavalikaṃ uppīḷento viya tvameva āyāsaṃ āpajjissasīti māraṃ santajjeti.
可怖畏的,是指能让未离贪的人产生恐惧的事物。那里的,就是指那个相。会破碎,就是会崩裂。矛刺,是指名为矛的宽大刺。在胸中推行,就是为了顺利地刺入,把它固定好并向上举起。在诸蕴依中,就是在被称为蕴的诸依着中。他们确实作庇护,就是从那种恐怖相中,为自己作庇护。巴利
Bheravāti avītarāgānaṃ bhayajanakā. Tatthāti taṃnimittaṃ. Phaleyyāti bhijjeyya. Sattisallanti sattisaṅkhātaṃ puthusallaṃ. Urasmiṃ cārayeyyunti phāsuṃ vijjhituṃ ṭhapeyyuṃ uggireyyuṃ. Khandhupadhīsūti khandhasaṅkhātesu upadhīsu. Tāṇaṃ karonti nāmāti tato bhayanimittato attano tāṇaṃ karonti nāma.
第七 善眠经的注疏巴利
7. Supatisuttavaṇṇanā
143 143. 为了调节温度而洗脚,不是为了洗掉尘垢。因此说“然而诸佛”等。“洗足之屋”:指应当用洗净的双脚走进去的屋子。世尊是法主,所以不存在所谓的礼仪差别。在礼仪上以上首为尊而洗脚,是为了让别人看见后跟着学。“睡眠摄持者”:这里“睡眠”是指睡眠期间没有造作之心路活动间断生起,唯有无间相续的有分心流。从它的自性、作用、时限来把握,这就是后文要讲的念正知。所以说“以睡眠摄持的念正知”。但有些人说“卧眠”,那是轻视世尊的睡眠而说的。巴利
143.Utugāhāpanatthaṃdhovitvā, na rajojallavikkhālanatthaṃ. Tenāha ‘‘buddhānaṃ panā’’tiādi. Dhotapādake geheti dhotapādehi akkamitabbake. Vattabhedo nāma natthi dhammassāmibhāvato. Vattasīseṭhatvā dhovanti aññesaṃ diṭṭhānugatiāpajjanatthaṃ. Soppapariggāhakenāti ettha soppaṃ nāma niddāya antarantarā pavattakiriyamayacittappavattirahitā nirantarabhavaṅgasantatīti taṃ sabhāvato payojanato kālaparicchedato pariggāhakaṃ upariniddesasatisampajaññaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘soppapariggāhakena satisampajaññenā’’ti. Keci pana ‘‘niddāsoppanā’’ti vadanti, taṃ bhagavato soppaṃ hīḷento vadati.
“为何”这句话,在这里是用主格来表示原因,所以经文说“你为什么睡着?”“不幸者”是指没有福报、福分衰败的人。而这个人就像死人一样,也像失去意识的人一样,所以说“如死人,如失去意识的人”。巴利
Kiṃ nūti etthaṃ kinti hetunissakke paccattavacananti āha ‘‘kasmā nu supasī’’ti? Dubbhago vuccati nissiriko bhinnabhago, so pana matasadiso visaññisadiso ca hotīti āha ‘‘mato viya visaññī viya cā’’ti.
“等”这个字,是用“等”一词把《分别论》842节里所说的“对外在的十八种”等等渴爱的类别都收摄进来。所谓“于处处执着”,是指对种种所缘特别贪着不舍。所谓“毒”,是因为它能产生苦的业,所以是毒的根源;或者说,以苦受、苦苦等为根,就是毒根,也就是渴爱。对色等苦的受用,并不是对不死的受用,所以是毒的受用。所谓“无处可导”,是说在任何存在之中都完全无法被引导吗?所谓“由遍尽”,是因为彻底灭尽的缘故。所谓“对你于此有何”,是说对我这已灭尽一切依着、清净的行道,你有什么可非难的?那纯粹只是你自己徒增烦恼罢了。这样开示。巴利
Ādināti ādi-saddena ‘‘bāhirassa upādāya aṭṭhārasā’’tiādinā (vibha. 842) āgataṃ taṇhākoṭṭhāsaṃ saṅgaṇhāti. Tattha tattha visattatāyāti tammiṃ tasmiṃ ārammaṇe visesato āsattabhāvena. Visassa dukkhanibbattakakammassa hetubhāvato visamūlatā visaṃ vā dukkhadukkhādibhūtavedanā mūlaṃ etassāti visamūlā, taṇhā. Tassa rūpādikassa dukkhassa paribhogo, na amatassāti visaparibhogatā. Katthaci netunti katthaci bhave sabbathā netuṃ? Parikkhayāti sabbaso khīṇattā. Tuyhaṃ kiṃ etthāti sabbupadhiparikkhayā suddhassa mama paṭipattiyaṃ tuyhaṃ kiṃ ujjhāyanaṃ? Kevalaṃ vighātoyeva teti dasseti.
第8篇《欢喜经》的注释巴利
8. Nandatisuttavaṇṇanā
144 第八经的义理浅显易懂。巴利
144. Aṭṭhamaṃ uttānatthameva.
第九《第一寿命经》注释巴利
9. Paṭhamaāyusuttavaṇṇanā
145 有人能活过一百岁再加五十年,就像阿那律长老那样。或者活过一百岁再加六十年,就像薄拘罗长老那样。克服了敌对状态之后才有那种舒适快乐,所以叫“违逆之乐”;这种状态本身就是“违逆乐性”。他是在降伏了对方之后才开口回应的,好像早就知道该怎么回答一样。巴利
145.Paṇṇāsaṃvā vassāni jīvati vassasatato upari seyyathāpi thero anuruddho. Saṭṭhi vā vassāni seyyathāpi thero bākulo. Paṭiharitvā paccanīkabhāve sātaṃ sukhaṃ etassāti paccanīkasāto, tabbhāvo paccanīkasātatā, tāya. Abhibhavitvā abhāsi paṭivacanaṃ jānamānova.
不应轻视,不应厌恶。意思是:善士应当像那个小孩一样,什么都不多想地生活,这样他心里就不会生起痛苦。应当像头顶着火的人那样去做:就像头顶着火的人不会去干别的任何事,只会一心为了把火扑灭而努力;同样,善士知道寿命很短,就沿着这个道理,进一步修观,体会到一切行所摄的事物都是无常,因为无常所以是苦,因为苦所以是无我;他这样策励自己,为了止息一切行而行动、而修行。巴利
Na hīḷeyya na jiguccheyya. Evanti so dārako viya kiñci acintento sappuriso careyya, evaṃ hissa cittadukkhaṃ na hotīti adhippāyo. Pajjalitasīso viya careyyāti yathā pajjalitasīso puriso aññaṃ kiñci akatvā tasseva vūpasamāya vāyameyya, evaṃ sappuriso āyuṃ parittanti ñatvā teneva nayena sabbasaṅkhāragataṃ aniccaṃ, aniccattā eva dukkhaṃ, anattāti vipassanampi otaritvā taṃ ussukkāpentopi saṅkhāravigamāya careyya paṭipajjeyya.
第十、第二寿命经的注释巴利
10. Dutiyaāyusuttavaṇṇanā
146 “轮缘”是指用轮缘部分来指称车轮。“毂随转”是指绕着轮毂转动。然而,当它处于这种状态时,那人并不离开它,所以说“不离开”。“寿随行”是指众生的寿命即使已经过去,还会再回来——这是论者作为世尊的反对者所说的。世尊则超越并降伏了这一说法,以“日夜消逝”等语,揭示了寿命逝去、归于死亡这一事实。巴利
146.Nemīvāti nemisīsena cakkaṃ vadati. Kubbaraṃ anupariyāyatīti kubbaraṃ anuparivattati. Tathābhūto pana so taṃ ajahantovāti āha ‘‘na vijahatī’’ti. Āyu anupariyāyatīti maccānaṃ āyu gatampi paccāgacchatīti bhagavato paṭāṇi hutvā vadati, bhagavā pana taṃ abhibhavitvā ‘‘accayanti ahorattā’’tiādinā āyuno accayagamanamaraṇataṃyeva pavedesi.
《石经》的注释巴利
1. Pāsāṇasuttavaṇṇanā
147 “Pavijjhī”的意思是“抛掷”,也就是把山朝各个方向转动之后,从各处把它扔出去。“Sakalanti”的意思是“完整的”,也就是具备一切部分,没有剩余。巴利
147.Pavijjhīti pabbataṃ sabbato pavattento tato tato nissajji. Sakalanti sabbabhāgavantaṃ, nissesanti attho.
《什么是狮子经》的注释巴利
2. Kiṃnusīhasuttavaṇṇanā
148 “Vicakkhukammāya”(做使人失去慧眼的事)的意思是:怀着想让她失去慧眼的欲望。也就是说,她想让那个女人无法用自己的慧眼看见世尊正在教导的法,怀着想造成这种结果的欲望。因此经文接着说“在众人中”等等。她无法加以毁灭,因为这里并不存在那种面对恐怖对象会心生恐惧的人。“Dasabalappattā”(达到十力)的意思是:具足十种力。巴利
148.Vicakkhukammāyāti vicakkhubhāvakāmatāya. Yathā sā bhagavato desiyamānaṃ dhammaṃ attano paññācakkhunā na passituṃ sakkoti, evaṃ kātuṃ kāmatāya. Tenāha ‘‘parisāyā’’tiādi. Vināsetuṃ na sakkoti bheravārammaṇe bhāyanasseva abhāvato. Dasabalappattāti dasahi balehi samannāgatā.
《木刺经》的注释巴利
3. Sakalikasuttavaṇṇanā
149 “Mandabhāvenā”(以迟钝):因为迟钝、极度愚痴,所以是大痴。“Kabbakaraṇena matto”(因作诗而醉):由于沉迷作诗等事而陶醉,作完诗之后。“Kimidaṃ soppasevāti”(这睡眠算什么):你这睡眠有什么意义?被称为男子的人,应当成为有担当的人,而不是一味沉睡。“Atthaṃ samāgantvā”(通达了义):正确地到达、证得究竟义,也就是涅槃。“无著”……乃至“因为从一切方面都已成就义利,所以完全不存在”。“Jagganto”(清醒者):就像清醒的人一样,因为没有恐惧的因由,所以我不害怕。“Nānutapanti”(不追悔):因为在一切处、一切时都已舍离,所以不追悔;这里的“māman”就是“mamaṃ”(我),是为了偈颂顺畅而拉长音节说的。“Ṭhitattā”(因安住):因为已由问与答限定。“Hāniṃ”(损失):指任何人的损失。巴利
149.Mandabhāvenāti jaḷabhāvena momūhabhāvenāti mahāmūḷhatāya. Kabbakaraṇena mattoti kabbakiriyāpasutatādivasena matto kabbaṃ katvā. Kimidaṃ soppasevāti idaṃ tava soppaṃ kimatthaṃ, purisena nāma purisattakarena bhavitabbaṃ, na soppatiyeva. Atthaṃ samāgantvāti paramatthaṃ nibbānaṃ sammā āgantvā adhigantvā. Asaṅga…pe… natthi sabbaso siddhatthabhāvato. Jaggantoti jāgaranto puriso viya, na bhāyāmi bhayahetūnaṃ abhāvā. Nānutapanti sabbattha sabbadāpi vissaṭṭhabhāvato, māmanti mamaṃ. Gāthāsukhatthañhi dīghaṃ katvā vuttaṃ. Ṭhitattāti uddesaparipucchāya paricchijjattā. Hāninti kassaci jāniṃ.
第4篇 相应经的注释巴利
4. Patirūpasuttavaṇṇanā
150 150. 以它来随顺,就是随顺,也就是贪。以它来违逆,就是违逆,也就是对抗。在这随顺与违逆两者当中,执取它们的样子,就叫作执著,也叫作结成束缚;而在这里,产生随顺与违逆本身就是执著。所谓“当他教诫他人时”,就是指对别人的教诫,那是对他们心怀利益与怜悯的教诫。因此,你把随顺与违逆硬扣在满怀怜悯、利益众生的正自觉者身上,为了动摇他而说颠倒的话。巴利
150. Anurujjhati etenāti anurodho, rāgo. Virujjhati etenāti virodho, paṭigho. Tesu anurodhavirodhesu tannimittaṃ sajjati nāma saṅgaṃ karoti nāma, anurodhavirodhuppādanameva cettha sajjanaṃ. Yadaññamanusāsatīti yaṃ aññesaṃ anusāsanaṃ, taṃ tesaṃ hitesanaṃ anukampanaṃ, tasmā anukampake hitesake sammāsambuddhe anurodhavirodhe āropetvā vikampanatthaṃ micchā vadasīti.
5. 《意经》的注释巴利
5. Mānasasuttavaṇṇanā
151 “行于空中”这句话,是针对具足五种神通的人说的。即使是在虚空中行走,由于能成办事务,所以叫“虚空行者”。从意而生,就是“意的”。然而,因为与意的相续相应,所以说“与意相应”。巴利
151.Ākāse caranteti pañcābhiññe sandhāya vadati. Antalikkhe carantepi kiccasādhanato antalikkhacaro. Manasi jātoti mānaso. Taṃ pana manasantānasampayuttatāyāti āha ‘‘manasampayutto’’ti.
第6篇 钵经的注释巴利
6. Pattasuttavaṇṇanā
152 152. 要把握五取蕴的特征等,以及它们的集起、乐味、过患和出离,才能正确地把握这些特征等,所以说“把取五取蕴”。变坏、感受、了别、行作、识知,这些是诸蕴的自性特征。通过“等”这个字,也涵盖了味、现起、足处,以及集起等。显示:就是亲身显示,像掌中的余甘子一样,让它们清楚明白地呈现出来。令执持:就是对那些以意随观的法,以见解善加通达,使人牢牢掌握。关于受持:这里是指正确地受持义理,也指通过随观诸蕴而受持其他法。以通达之德:是指依靠那次开示,以及各人自身的努力,以他们通达的功德,令心彰显。令心彰显:就是通过消除他们心相续中不信等烦恼垢染,使其变得清净光明。当作目标:就是把通过那次开示所要达成的义理和目的牢牢确立。因此说“这是我们……”等。业作心就是下沉的心。有人说“这是以如理作意为先的观智心”。倾耳者:是指因为心无旁骛而专注于听法,由此将耳朵专门朝向那个义理。巴利
152. Pañcannaṃ upādānakkhandhānaṃ lakkhaṇādīni ceva samudayañca assādādīnavanissaraṇāni ca gahetvā sammā tesaṃ lakkhaṇādīnaṃ gahaṇaṃ hotīti āha ‘‘pañca upādānakkhandhe ādiyitvā’’ti. Ruppanavediyanasañjānanaabhisaṅkharaṇavijānanāni khandhānaṃ sabhāvalakkhaṇāni. Ādi-saddena rasapaccupaṭṭhānapadaṭṭhānāni ceva samudayādīni ca saṅgaṇhāti. Dassetīti paccakkhato dasseti, hatthāmalakaṃ viya pākaṭe vibhūte katvā vibhāveti. Gaṇhāpetīti te dhamme manasā anupekkhite diṭṭhiyā suppaṭividdhe karonto uggaṇhāpeti. Samādānamhīti tattha atthassa sammadeva ādiyane khandhānañca sammasanavasena aññadhammavasena samādiyane. Paṭividdhaguṇenāti tāya desanāya, taṃ nissāya paccattapurisakārena ca tesaṃ paṭividdhaguṇena . Jotāpetīti tesaṃ cittasantānaṃ assaddhiyādikilesamalavidhamanena pabhassaraṃ karoti. Aṭṭhiṃ katvāti tāya desanāya pāpetabbaṃ atthaṃ payojanaṃ daḷhaṃ katvā. Tenāha ‘‘ayaṃ no’’tiādi. Kammakārakacittaṃ nāma otaraṇacittaṃ. ‘‘Yonisomanasikārapubbakaṃ vipassanācitta’’nti keci. Ohitasotāti anaññavihitatāya dhammassavanāya appitasotā, tato eva tadatthaṃ ṭhapitasotā.
这些色等诸蕴,以及由因缘和合所造作的有为法,他都观见为“这不是我,这不是我所有的”——这就是句子的连接方式。安稳的自我就是安稳性,那安稳性。因此说“安稳的有身”。魔军正在四处搜寻。巴利
Ete rūpādayo khandhe yañca saṅkhataṃ samiddhapaccayehi kataṃ, tañca ‘‘eso ahaṃ na homi, etaṃ mayhaṃ na hotī’’ti passantoti yojanā. Khemo attāti khemattā, taṃ khemattaṃ. Tenāha ‘‘khemibhūtaṃ attabhāva’’nti. Pariyesamānā mārasenā.
第7章《六触处经》的注释巴利
7. Chaphassāyatanasuttavaṇṇanā
153 由它而生,所以叫“生”;与它相应的法在这里汇集,所以叫“会合”,意思是一样的,因此从生和会合的意义来说。“怖畏恐惧之声”:因为令人害怕,所以是“怖”;它本身对任何人都能带来恐惧,所以是“畏”,意思是诸天等的声音。“天鼓”:天空没有云时,因灾异而出现的声音。“雷击声”:落雷等的声音。“Undrīyati”意思是翻滚。“世间沉迷”:就像身体僵硬而陷入昏迷。“魔的”:指烦恼魔。“成为处所”:成为生起的所依。巴利
153. Sañjāyati etasmāti sañjāti, so eva sampayuttadhammo samosarati etthāti samosaraṇaṃ, so eva attho, tena sañjātisamosaraṇaṭṭhena. Bhayabheravaṃ saddanti bhāyati etasmāti bhayaṃ, tadeva yassa kassaci bheravāvahattā bheravaṃ, devādisaddanti attho. Vigatavalāhake deve uppātavasena uppajjanakasaddo devadundubhi. Asanipātādisaddo asanipātasaddo. Undrīyatīti viparivattati. Loko adhimucchitoti atithaddhakāyo viya mucchaṃ āpanno. Mārassāti kilesamārassa. Ṭhānabhūtanti pavattiṭṭhānabhūtaṃ.
第8篇《团食经》的注释巴利
8. Piṇḍasuttavaṇṇanā
154 在那里那里,指的是在各处的亲戚朋友家里。应送的礼物,是指应当送出去的赠礼。给来客的礼物,是指应当送给前来投靠的客人的赠礼。自己游玩的节日,是指男孩和女孩们自己出去游玩的节日。现在为了详细说明这个意思,就说了“同年纪、同出身、同家族”等等。同年纪、同出身、同家族:应当分别把“同”这个词和每一项搭配起来理解。家族相同,要从适合婚嫁的角度来看,不是指同属一个家族。从各个村庄。在没有其他应当赠送的东西时。按节日来说,为了过节送礼而准备的饼,就是节日饼。她们的成就:布施与闻法,这是两种成就。巴利
154.Tattha tatthāti tasmiṃ tasmiṃ ñātimittakule. Pāhunakānīti pahitabbapaṇṇākārāni. Āgantukapaṇṇākārānīti āgantukānaṃ upagatānaṃ dātabbapaṇṇākārāni. Sayaṃcaradivaseti kumārakānañca kumārikānañca sayaṃ attanā caritabbachaṇadivase. Idāni tamatthaṃ vitthārato dassento ‘‘samavayajātigottā’’tiādimāha. Samavayasamajātikasamagottāti paccekaṃ sama-saddo yojetabbo. Gottasamatā ca āvāhavivāhayogyatāvasena daṭṭhabbā, na ekagottatāvasena. Tato tato gāmato. Aññasmiṃ dātabbe asati. Chaṇavasena pahiṇituṃ sampāditaṃ pūvaṃ chaṇapūvaṃ. Tāsaṃ sampattiyāti tāsaṃ dānaṃ dhammassavanañcāti tassā duvidhāyapi sampattiyā.
所谓“智”,是以转向为前提的。所以,对于不知者,先说了“由于不转向”这个原因,接着在说明其余原因时,说出“诸佛……”等话。“破坏礼节”,就是破坏人们见到佛陀时所应做的礼敬。“破坏”,就是摧毁。巴利
Ñāṇaṃ nāma āvajjanapubbakaṃ, tasmā ajānanassa ‘‘anāvajjanatāyā’’ti kāraṇaṃ vatvā sesakāraṇaṃ vadanto ‘‘buddhāna’’ntiādimāha. Upacārabhedanti buddhaṃ disvā manussehi kātabbaupacārassa bhindanaṃ. Bhinditunti vidhamituṃ.
“然而世尊”中的“pana”这个词,是用来凸显特殊含义的。借此说明:世尊并不只是为了避开嘲弄才不再进入那个村庄,而是出于对魔罗的慈悯——这才是此处要凸显的特殊之处。巴利
Bhagavā panāti panasaddo visesatthajotako. Tena na kevalaṃ bhagavā uppaṇḍanaṃ pariharanto taṃ gāmaṃ na puna pāvisi, atha kho māraṃ anukampantoti idaṃ visesaṃ joteti.
“Janesi”的意思是:他造作了不善,而且在造作的时候,是以这样的方式进行的——使得从那时起,在未来会结出更坚固、更巨大的苦果,他就这样把它造作出来了。“Āsajjana”这个地方的“na”只是一个语助词。“Kiñcati”是碾压、制伏的意思,所以说“有能力碾压”。巴利
Janesīti apuññaṃ janesi, janento ca yathā tato āyatiṃ thirataraṃ mahantaṃ dukkhaṃ nipphajjissati, evaṃ nipphādesi. Āsajjananti ettha nanti nipātamattaṃ. Kiñcati maddati abhibhavatīti kiñcananti āha ‘‘maddituṃ samattha’’nti.
9. 《农夫经》注释巴利
9. Kassakasuttavaṇṇanā
155 “指向涅槃”:意思是依靠涅槃、以涅槃的功德为所缘。“蓬头”是指头发从这边那边散乱开来,乱成一团。“眼触识处”这里,就像用“眼”来限定“触”一样,也是用那个“触”来限定“识处”。如果这样的话,就会把眼识也包含进去了。难道不是用“眼”的限定而包含了所有眼门识吗?确实如此,但那是以最初“眼”的限定来取的,所以没有这个过失。“有分心”:这里指的是作为转向的无间缘的有分心,为了确定并显示这一点,所以说“有转向伴随”,因此“彼所缘”也包括与速行心一起的彼所缘心。而说“识处”时,就是纯粹清净的。巴利
155.Nibbānaṃ apadisitvāti nibbānaṃ nissāya nibbānaguṇe ārabbhāti attho. Haṭahaṭakesoti ito cito ca vikiṇṇattā ākulākulakeso. Cakkhusamphassaviññāṇāyatananti ettha yathā cakkhuggahaṇena phasso visesito, tena eva viññāṇāyatanaṃ. Tathā sati cakkhuviññāṇassa ca gahaṇaṃ āpajjeyyāti. Nanu cettha cakkhuggahaṇena visesitattā cakkhudvārikānaṃ sabbesaṃ viññāṇānaṃ gahaṇanti? Saccametaṃ, tañca kho paṭhamena cakkhuggahaṇenāti nāyaṃ doso. Bhavaṅgacittanti āvajjanāya anantarapaccayabhūtameva adhippetanti niyametvā dassetuṃ ‘‘sāvajjanaka’’nti vuttaṃ, tasmā tadārammaṇampīti javanacittena saha tadārammaṇacittampi. ‘‘Viññāṇāyatana’’nti ca vutte nimmalameva.
因为只笼统地说了“眼”,没有加以区分,所以魔罗的这个解释也包含了这层意思。为了说明这一点,才说了“世间所……”等话。“熟烂的”,是指因眼病而上下彻底熟烂、腐败。用同样的道理,这里指的是:世间中那些被麻风、白癜风、痈、疥等折磨,以疮、脓疱等方式流着不净,乃至极其可厌的形相——这一切全都归于你,诸如此类。巴利
‘‘Cakkhū’’ti avisesato vuttattā pana mārassa ayampi attho āpannoti dassetuṃ ‘‘yaṃ loke’’tiādi vuttaṃ. Upakkavipakkanti cakkhupākarogena upari heṭṭhā ca sabbaso pakkaṃ kuthitaṃ. Eseva nayoti iminā yaṃ loke kuṭṭhakilāsagaṇḍakacchuādīhi upaddutaṃ vaṇapīḷakādivasena paggharantaṃ asuciṃ antamaso paramajeguccharūpampi, sabbaṃ taṃ taveva hotūti evamādiṃ apadisati.
所谓“财物”,就是居士和出家人各自执为己有的那些东西,比如金银、田地、房屋等,或者出家人用的钵和袈裟等,他们心里认定“这是我的”,紧紧抓住不放。如果你对这些被执取的东西,以及执取这些东西的人,心里还有牵挂;如果你的心还围绕这些东西生起,那你就是被绑在那里了。就是这个意思。所以后面说:沙门,你解脱不了。巴利
Yaṃ bhaṇḍakanti hiraññasuvaṇṇādikhettavatthādiupakaraṇaṃ gahaṭṭhā, pabbajitā ca yaṃ pattacīvarādiṃ ‘‘mama ida’’nti abhinivisantāva vadanti, etesu pariggahatthesu ca tesaṃ pariggāhakapuggalesu ca te cittaṃ yadi atthi, tāni ārabbha tava cittaṃ yadi bhavati, evaṃ tvaṃ tattha baddho eva hosīti attho. Tenāha ‘‘na me samaṇa mokkhasī’’ti.
人们说“这是我的东西”,意思是:像前面说的那样,世间众人在各种用具上都说“这是我的”。所谓“那不是我的”,是说那不属于我,我对它没有以渴爱之力生起“这是我的”这种想法。所谓“我不是那些人”,是说那些被系缚在这里的人,我也不是他们,我对那里没有见缚。所谓“你也见不到我的道路”,意思是:像这样,因为我在一切方面都没有系缚、已经解脱,所以魔罗,你既看不到、也见不到我所走的道路。凡是属于你境界的有、生、趣等等,在那些地方,你都见不到我所走的道路,因为我已经脱离了有。巴利
Yaṃ bhaṇḍakaṃ vadantīti yathāvuttaṃ upakaraṇaṃ loke bahujanā ‘‘mama ida’’nti vadanti. Na taṃ mayhanti taṃ mayhaṃ na hoti, na tattha mama taṇhāvasena mamanti natthi. Na te ahanti ye puggalā ettha baddhā, tepi ahaṃ na homi, tattha me diṭṭhibaddho natthi. Na me maggampi dakkhasīti evaṃ sabbaso baddhābhāvena muttassa me gatamaggampi māra tvaṃ na dakkhasi na passissasi, ye bhavādayo tuyhaṃ visayā, tesu bhavayonigatiādīsu mayhaṃ gatamaggaṃ na passissasi bhavanissaṭṭhattāti.
第10章《王权经》的注释巴利
10. Rajjasuttavaṇṇanā
156 “我”在工具格中是反身代词,所以注释说“以我”;或者,在主格中也是反身代词,意思是“成为我”,这里应当补足省略的语词来理解。其余几个词也是同样的道理。“Ajin”说的是内含“因”的意思,所以注释说“不令他人损失财富”。“不使”就是不令他人损失财富。“不忧”就是不因他人财富损失等而忧愁。世尊为什么这样思惟?为了说明其中的理由,就说了“如是”等话。在自己统治的国土中,被惩罚和劳役所折磨,就是被罚款等惩罚和赋税所逼迫。巴利
156.Ahananti karaṇe paccattavacananti āha ‘‘ahanantenā’’ti, paccatte eva vā paccattavacanaṃ, ‘‘ahananto hutvā’’ti vacanasesena bhavitabbanti adhippāyo. Sesapadesupi eseva nayo. Ajinanti antogadhahetuatthaṃ vadatīti āha ‘‘parassa dhanajāniṃ akarontenā’’ti. Akārāpentenāti parassa dhanajāniṃ akārentena. Asocantenāti bhogabyasanādivasena paraṃ asocantena. Kasmā bhagavā evaṃ cintesīti tattha kāraṇamāha ‘‘itī’’tiādinā. Rajje vijite daṇḍakarapīḷiteti dhanadaṇḍādidaṇḍena ceva balinā ca bādhite.
能成就的部分,就是指心自在等成就的组成部分。已经增长,是指因为修行圆满而得到增广。一再地去做,是指通过反复修习而一次又一次地持续进行。如同驾驭良马之车,就像御者驾驭训练有素的马车,能随自己的意愿行驶;同样,心也能随自己的意愿运转。以立足之义,就是以决定义。作为基础,是指通过完全净化一切随烦恼,成为神变境界的立足处,就像被彻底清理过的危险之地一样。不舍弃,是指因为远离对立面,以善加修习的状态,对种种决定处都堪任而不失。常随逐,是指由此而仿佛常相随逐。善积集,是指完全以一切部分而达到修行的增长。如同不脱靶而命中目标的射手一样,是指以不失败的状态,如同不脱靶而命中目标的射手一样。善发起,是指以修行的生起而完全成办。当思惟,是指以义理提取的方式而应当思惟。巴利
Ijjhanakakoṭṭhāsāti cetovasibhāvādikassa sādhanakakoṭṭhāsā. Vaḍḍhitāti bhāvanāpāripūrivasena anubrūhitā. Punappunaṃ katāti bhāvanāya bahulīkaraṇena aparāparaṃ pavattitā. Yuttayānanti yathā yuttānaṃ ājaññarathānaṃ sārathinā adhiṭṭhitaṃ yathāruci pavattati, evaṃ yathārucipavattitaṃ gamitā. Patiṭṭhaṭṭhenāti adhiṭṭhānaṭṭhena. Vatthukatāti sabbaso upakkilesasodhanena iddhivisayatāya patiṭṭhānabhāvato suvisodhitaparissayavatthu viya katā. Avijahitāti paṭipakkhadūrībhāvato subhāvitabhāvena taṃtaṃadhiṭṭhānayogyatāya na jahāpitā. Niccānubaddhāti tato eva niccaṃ anubaddhā viya katā. Suparicitāti suṭṭhu sabbabhāgena bhāvanānupacayaṃ gamitā. Avirādhitavedhihattho viyāti avirajjhanabhāvena virajjhanahattho viya. Suṭṭhu samāraddhāti bhāvanāuppattiyā sammadeva sampāditā. Cinteyyāti atthuddhāravasena cinteyya.
“Pabbatassā”是说:山是他的。“Pabbato assā”是说:如果山是他的,那会是怎样的山?于是说“suvaṇṇassā”等等。“Jātarūpassā”是说:具有纯金色泽的。“Dvikkhattumpi tāva mahanto”是说:那座山有多大,两倍就是那么大。“Ekassāti”是说:即使对一个人来说也不够、不满足,因为贪欲难以填满。“Evaṃ jānanto”是说:这样了知贪欲难以填满的过患。“Samaṃ careyyā”是说:舍弃对他人财物的执取等,以身等平等而行。巴利
Pabbatassāti pabbato assa. Pabbato assāti pabbato bhaveyya kīdisassāti āha ‘‘suvaṇṇassā’’tiādi. Jātarūpassāti ātaparūpasampannassa. Dvikkhattumpi tāva mahantoti yattako so pabbato hoti, dvikkhattuṃ tattako. Ekassāti ekassapi puggalassa nālaṃ na pariyatto taṇhāya duppūraṇabhāvā. Evaṃ jānantoti evaṃ taṇhāya duppūraṇabhāvādīnavataṃ jānanto. Samaṃ careyyāti paravatthuparāmāsādiṃ vihāya kāyādīhi samameva paṭipajjeyya.
苦以渴爱为因,渴爱以五欲功德为因,因此说苦以渴爱为缘、以五欲功德为因。“Taṃ”指的就是苦。“Yatonidānaṃ hotīti”:以什么为因、以什么为缘,它就由此生起。如此,“yo adakkhīti”:已经遍知事物的人,就是这样用智慧之眼如实看见苦,以及作为苦之因的五欲功德。以什么理由会动摇呢?根本没有那样的理由,这就是它的意思。“Kāmaguṇaupadhiṃ”:就是名为五欲功德的执著基础。“Sajjati etthāti saṅgo eso, lagganametanti”:在这里被粘住,这就是结缚,这就是黏着,应当这样了知。“Tameva kāmābhibhūto nappaṭiseveyya na laggeyyāti”:被欲贪征服的人,不应去享用那五欲功德,不应粘着于它。为了调伏、为了寂止,应当这样修学。巴利
Dukkhaṃ taṇhānidānaṃ, taṇhā kāmaguṇanidānā, tasmā dukkhassa taṇhāpaccayakāmaguṇanidānattaṃ vuttaṃ. Tanti dukkhaṃ. Yatonidānaṃ hotīti yaṃnidānaṃ yaṃkāraṇaṃ taṃ pavattati. Evaṃ yo adakkhīti yo pariññātavatthuko evaṃ dukkhaṃ tassa nidānabhūte kāmaguṇe ca tathato paññācakkhunā passi. Kena kāraṇena nameyya? Taṃ kāraṇaṃ natthīti attho. Kāmaguṇaupadhinti kāmaguṇasaṅkhātaṃ upadhiṃ. Sajjati etthāti saṅgo eso, lagganametanti evaṃviditvā. Tameva kāmābhibhūto nappaṭiseveyya na laggeyyāti evaṃ vinayāya vūpasamāya sikkheyyāti.
1. 《众比丘经》的注释巴利
1. Sambahulasuttavaṇṇanā
157 “以发髻团”是指缠在头上的发髻团。那些无所有婆罗门出家者,确实是留着发髻以乞食游行。他们拿优昙婆罗杖是为了保护自己,这也是为了显示他们少欲。因此说“为了显示少欲”。“摇动头”这里,为了显示头摇动得极其厉害,所以说“用下巴撞着胸口,使头低垂”。“伸出舌头”是指舌头垂下摆动,从口中伸出来。因此说“向上”等话。“三叉”是指像三股叉一样的皱纹,因为生在额头上,所以叫额纹。因此说“额上生起的三道皱纹”,意思是在额头上形成三道弯曲的纹路。“在自己的油中”是指在由自己恶业所生的油中,也就是在应当被煎煮的地方——地狱之屋里。巴利
157.Jaṭācumbaṭakenāti sīse paṭimukkena jaṭākalāpena. Apariggahabrāhmaṇapabbajitā hi jaṭāya uñchācariyaṃ caranti. Udumbaradaṇḍañhi attaguttatthāya gahitaṃ tesaṃ appicchabhāvappakāsanaṃ. Tenāha ‘‘appicchabhāvappakāsanattha’’nti. Sīsaṃ okampetvāti ettha ativiya sīsassa okampitabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘hanukena uraṃ paharanto adhonataṃ katvā’’ti vuttaṃ. Jivhaṃ nīharitvāti lambanacālanavasena mukhato nikkhāmetvā. Tenāha ‘‘uddha’’ntiādi. Tisākhanti tibhaṅgabhakuṭi viya nalāṭe jātattā nalāṭikaṃ. Tenāha ‘‘nalāṭe uṭṭhitaṃ valittaya’’nti, tibhaṅgavalikaṃ nalāṭe katvāti attho. Attanova teleti attanova pāpakammanibbattake tele, pacitabbaṭṭhānageheti adhippāyo.
2. 《三弥提经》的注疏巴利
2. Samiddhisuttavaṇṇanā
158 “我获得”:就是获得这样一位正自觉者作为导师,获得这样一部能引导人超越轮回的正法,以及获得这样一群善修梵行的同修——这些对我来说,都是极好的善得。“我善得”:我在这个能引导人超越生死的教法中出家、受具足戒,并且对此心生欢喜,这一切都是我极好的善得。为了说明他内心是怎样生起这个念头的,所以注释里说“听说他……”等。所取的根本业处,是根据他的性格倾向来决定的。“令人净信”:就是能带来清净信心。“他这样想”:就是“我确实获得了……”等等,心里生起了这样的思量。“如同坐着”:就像还坐在那里一样。“就在那个地方”:就是魔罗走近他时他所坐的那个地方。“他的”:指具寿三弥提长老的。“业处适合”:就是致力于业处的修习是适合的,会带来助益。巴利
158.Mayhaṃlābhāti evarūpassa nāma sammāsambuddhassa satthussa paṭilābho, evarūpassa ca nāma niyyānikassa saddhammassa paṭilābho, evarūpānañca suppaṭipannānaṃ sabrahmacārīnaṃ paṭilābho, ete mayhaṃ suladdhalābhā. Mayhaṃ suladdhanti yañcetaṃ mama niyyānikasāsane pabbajjā upasampadā, tasmiñca abhiratīti sabbañcetaṃ mayā suladdhaṃ. Yathā panassa evaṃ cetaso parivitakko uppanno, taṃ dassetuṃ ‘‘so kirā’’tiādi vuttaṃ. Caritānurūpavasena gahitaṃ mūlakammaṭṭhānaṃ. Pāsādikanti pasādāvahaṃ. Evamahosīti ‘‘lābhā vata me’’tiādinā evaṃ parivitakko ahosi. Nisinnasadisoti nisinno viya. Tasmiṃyeva ṭhāneti yasmiṃ ṭhāne nisinnaṃ māro upasaṅkami, tasmiṃyeva ṭhāne. Tassāti samiddhittherassa. Kammaṭṭhānaṃ sappāyanti kammaṭṭhānabhāvanāya anuyuñjanaṃ sappāyaṃ upakārāvahaṃ bhavissati.
“我的”:意思是“由我所拥有”。念与慧合起来就是念慧,它们通过圣道所具有的能知能力而被了知。据说长老那时正精勤地修观。“随欲”:随自己的喜好。有些学者说:“‘你尽管做吧’这是具寿称呼魔罗为‘欲’。” “可怖之相”:指令人恐惧的相貌。“诸色”:指种种变异的形相。因为“色”这个词也有“变异”的含义,就像在“显现色相,为数不少”等语句中那样。“你不会动摇”:意思是,由于你在履行沙门的本分,所以你不会被动摇。巴利
Mayhanti mayā. Sati ca paññā ca satipaññā, tā ariyamaggena jānanasamatthanabhāvena avabuddhā. Thero kira tadā vipassanaṃ ussukkāpesi. Kāmanti yathāruci. Keci ‘‘kāmaṃ karassūti āyasmato ‘kāmā’ti mārassa ālapana’’nti vadanti. Vibhiṃsakārahānīti bhayānakārahāni. Rūpānīti vippakārāni. Vippakāratthopi hi rūpasaddo ‘‘rūpaṃ dasseti anappaka’’ntiādīsu viya. Na kampessasīti samaṇadhammakaraṇato na calissasi.
3. 《瞿低迦经》的注疏巴利
3. Godhikasuttavaṇṇanā
159 “山的近处”是指山脚下的区域。因为只是在某些时候才得到,所以叫“暂时的”。因此注疏里说:“在每一次入定的刹那,从敌对的法中解脱出来。”世间的解脱因为没有彻底断除,所以叫“时解脱”;出世间的解脱因为彻底断除,所以叫“非时解脱”。具足这两种解脱的人,就分别被称为“时解脱者”和“非时解脱者”。“为什么乃至证得初禅还会退失?”这是问题的意思。因为身体有障碍,也就是身体带病。所谓“由风、胆汁、痰之力”,是指有时由风与胆汁,有时由风与痰,或由两者的和合。所谓“随眠的”,是指随着身体潜伏而眠,处于慢性病的状态之中;对于定,也就是对于定的修习。助益之法即气候、饮食等;圆满即聚集;退失即由于身体不适。巴利
159.Pabbatassa passeti pabbatapāde upaccakāyaṃ. Samaye samaye laddhattā sāmayikaṃ. Tenāha ‘‘appitappitakkhaṇe paccanīkadhammehi vimuccatī’’ti. Lokiyavimutti hi anaccantapahāyitāya samayavimutti nāma, lokuttaravimutti accantapahāyitāya asamayavimutti. Tāhi samannāgatā ‘‘samayavimuttā, asamayavimuttā’’ti ca vuccanti. Yāva paṭhamajjhānanibbattanaṃ, tāva kasmā parihāyīti attho? Sābādhattāti sarogattā. Vātapittasemhavasenāti kadāci vātapittavasena, kadāci vātasemhavasena, ubhinnampi sannipātavasena. Anusāyikoti kāyaṃ anugantvā sayito, yāpyāmayabhāvena ṭhitoti attho. Samādhissāti samādhibhāvanāya. Upakārakadhamme utubhojanādike. Pūretunti samodhānetuṃ. Parihāyīti sarīrassa akallabhāvato.
“能带来”是指为了夺走生命而拿来。他的去处已经固定,只可能是投生到梵天界,不像入流者等人那样已经彻底断绝了轮回。因此说“他投生到梵天界”。巴利
Āhareyyanti jīvitaharaṇatthāya upaneyyaṃ. Nibaddhā gati hoti kevalaṃ brahmalokūpapattito, na sotāpannādīnaṃ viya paricchinnabhāvena. Tenāha ‘‘brahmaloke nibbattatī’’ti.
“照耀着”:因为生起了不共他人的神通与眷属成就,所以在包括天神的世间中照耀着。他具足五种眼——肉眼、天眼、法眼、慧眼、一切眼,所以称为“具眼者”。“具有威力”:具备不可思议、无法衡量的佛之威力。这里“光耀”一词也是“威力”的同义词,就像在“神通、光耀、力量、精进、投生”等语句中那样。“彻底断除傲慢”:因为阿罗汉道彻底断除了傲慢,所以称为“傲慢的毁坏”;由该道所生的阿罗汉果,也应看作“傲慢的毁坏”。“戒等”:指无上戒等。“正在学”:指修习诸学,令其在自身相续中生起。这不是指心的修习,所以说“应当做的”。“产生”:在有情的身中产生,也就是在包括天神的世间中产生。“著称”:以不共他人的戒等功德而著称。巴利
Jalamānāti samuṭṭhitaniyataiddhiyā anaññasādhāraṇaparivārasampattiyā ca sadevake loke jalamānā. Maṃsacakkhu dibbacakkhu dhammacakkhu paññācakkhu samantacakkhūti pañcahi cakkhūhi cakkhumā. Ānubhāvadharāti acinteyyāparimeyyabuddhānubhāvasampannā. Ānubhāvapariyāyopi hi juti-saddo hoti ‘‘iddhijutibalavīriyūpapattī’’tiādīsu (jā. 2.22.1589, 1595) viya. Anavasesato mānaṃ siyati samucchindatīti aggamaggo mānasaṃ. Tannibbattanā pana arahattassa mānasatā daṭṭhabbā. Sīlādīnīti anuttarasīlādīni. Sikkhamānoti sikkhāni bhāvento attano santāne uppādento. Na cittabhāvanā. Tenāha ‘‘sakaraṇīyo’’ti. Janeti sattassa kāye, sadevake loketi attho. Vissutāti anaññasādhāraṇehi sīlādiguṇehi vissutā.
“镇伏受”是指:对于已经生起的苦受所引发的自我折磨,以不让它生起的方式加以镇伏,然后把握住那个受本身,直接进入正在生起的观禅进程,因此说它是根本业处。说了“成为等首而般涅槃”之后,为了分析它的种类,又说了“等首有三种”等等。依威仪而成为等首的,就是“威仪等首”。其余两种也照这样理解。巴利
Vedanaṃ vikkhambhetvāti uppannaṃ dukkhavedanaṃ paṭicca uppannaattakilamathaṃ anuppādanavasena vikkhambhetvā taṃyeva vedanaṃ pariggahetvā pavattavipassanā vīthimeva otaratīti katvā mūlakammaṭṭhānanti vuttaṃ. ‘‘Samasīsī hutvā parinibbāyī’’ti vatvā tassa pabhedaṃ vibhajitvā idhādhippetaṃ dassetuṃ ‘‘samasīsī nāma tividho hotī’’tiādimāha. Iriyāpathavasena samasīsī iriyāpathasamasīsī. Esa nayo sesadvayepi.
“威仪之扰乱”是指与威仪不相和合。“同一击”就是在同一时刻。“由于般涅槃”是指无余般涅槃,而不是仅仅烦恼灭尽。“此处”是指在上述两种情形中。若如此,则依同一种威仪开始修观,又在同一种威仪下、在同一个内在疾病中修观,证得阿罗汉果后,就依此病而般涅槃——这样的诸漏尽者,即使人数众多,也都能成为等首者。因此,应当按所说的方式来理解其含义。巴利
Iriyāpathakopanañcāti iriyāpathehi asamāyogo. Ekappahārenevāti ekavelāyameva. Parinibbānavasenāti anupādisesaparinibbānavasena, na kilesakkhayamattena. Etthāti etesu dvīsu nayesu. Evaṃ sati teneva iriyāpathena vipassanaṃ paṭṭhapetvā teneva iriyāpathena, ekasmiṃ antorogeyeva vipassanaṃ paṭṭhapetvā arahattaṃ patvā teneva rogena parinibbāyantā khīṇāsavā bahavopi samasīsino eva sambhaveyyuṃ. Tasmā vuttanayeneva attho veditabbo.
这里,“首”有十三种:障碍之首是渴爱,束缚之首是慢,执取之首是见,散乱之首是掉举,烦恼之首是无明,胜解之首是信,策励之首是精进,安住之首是念,不散乱之首是定,见之首是慧,延续之首是命根,所行境之首是解脱,行之首是灭。在这十三种首中,障碍之首等以及延续之首,是应当被耗尽的对象;胜解之首等,是能耗尽它们的心所;能耗尽者的果,就是所行境之首。因为那以境界为内在的果,就是解脱;而能耗尽之道与果的所缘,就是行之首,也就是远离诸行的灭。在《无碍解道》中,为了显示所应耗尽者、能尽者以及能尽者之果的所缘这三者仿佛同时成就,从而说明它们具有“等首”的性质,所以说了这十三种首。但在这里,依据“诸漏的耗尽与寿命的耗尽不是前后不同时发生”这句话,只就烦恼之首和延续之首来建立关联,因此接着说“在此,延续之首……”等等。巴利
Sīsañcettha terasa – palibodhasīsaṃ taṇhā, bandhanasīsaṃ māno, parāmāsasīsaṃ diṭṭhi, vikkhepasīsaṃ uddhaccaṃ, kilesasīsaṃ avijjā, adhimokkhasīsaṃ saddhā, paggahasīsaṃ vīriyaṃ, upaṭṭhānasīsaṃ sati, avikkhepasīsaṃ samādhi, dassanasīsaṃ paññā, pavattisīsaṃ jīvitindriyaṃ, gocarasīsaṃ vimokkho, saṅkhārasīsaṃ nirodhoti. Imesu terasasu sīsesu palibodhasīsādīni pavattisīsañca pariyādiyitabbāni, adhimokkhasīsādīni pariyādāyakāni, pariyādāyakaphalaṃ gocarasīsaṃ. Tañhi visayajjhattaṃ phalaṃ vimokkho, pariyādāyakassa maggassa phalassa ca ārammaṇaṃ saṅkhārasīsaṃ saṅkhāravivekabhūto nirodhoti pariyādiyitabbānaṃ pariyādāyakaphalārammaṇānaṃ saha viya saṃsiddhaṃ dassanena samasīsibhāvaṃ dassetuṃ paṭisambhidāyaṃ terasa sīsāni vuttāni. Idha pana ‘‘apubbaṃ acarimaṃ āsavapariyādānañca hoti jīvitapariyādānañcā’’ti (pu. pa. 16) vacanato tesu kilesapavattasīsānameva vasena yojanaṃ karonto ‘‘ettha ca pavattisīsa’’ntiādimāha.
在这里,当道从“延续之首”即命根中出来、令其不再延续时,虽然从死后不再生起的角度说它被耗尽了,但只要死还没到,延续就仍然存在,所以说“延续之首”即命根耗尽死心。不过,以道心令烦恼耗尽之后,紧接着应当生起的省察速行,也应当被称为烦恼耗尽的速行。依据“于解脱时,有‘解脱’之智”这句话,只有省察完成,烦恼的耗尽才算完成。而如果这个完成是由死心完成的,那么寿尽也就同时完成了。为了说明这个“速行与死相等”的道理,指出烦恼耗尽与寿尽并非前后次第发生,便说“没有二心同时生起”等。“二心”指死心与道心。“那”指省察:圆满的速行心生起七次,未圆满的生起五次。虽说“一个或两个”,如说“一个或两个彼所缘心”那样,但按最低限度,会生起两个。巴利
Tattha pavattisīsaṃ pavattato vuṭṭhahanto maggo cutito uddhaṃ appavattikaraṇavasena yadipi pariyādīyati, yāva pana cuti, tāva pavattisabbhāvato ‘‘pavattisīsaṃ jīvitindriyaṃ cuticittaṃ khepetī’’ti āha. Kilesapariyādānena pana maggacittena attano anantaraṃ viya nipphādetabbā paccavekkhaṇavārā ca kilesapariyādānasseva vārāti vattabbataṃ arahanti. ‘‘Vimuttasmiṃ vimuttamiti ñāṇaṃ hotī’’ti (ma. ni. 1.78; saṃ. ni. 3.12) vacanato paccavekkhaṇaparisamāpanena kilesapariyādānaṃ samāpitaṃ nāma hoti, taṃ pana parisamāpanaṃ yadi cuticittena hoti, teneva jīvitaparisamāpanañca hotīti imāya vāracutisamatāya kilesapariyādānajīvitapariyādānānaṃ apubbācarimatā veditabbāti dassento ‘‘dvinnaṃ cittānaṃ ekato uppādo natthī’’tiādimāha. Dvinnaṃ cittānanti cuticittamaggacittānaṃ. Tanti paccavekkhaṇaṃ paripuṇṇajavanacittānaṃ sattakkhattuṃ pavattiyā, aparipuṇṇānaṃ vā pañcakkhattuṃ pavattiyā. Kiñcāpi ‘‘eko vā dve vā’’ti vuttaṃ yathā ‘‘ekaṃ vā dve vā tadārammaṇacittānī’’ti, heṭṭhimantena pana dve pavattanti.
把“拔除”解释为“拔出”,这就是它的意思。“无余”指的是无余涅槃。巴利
Uppāṭetvāti uddharitvāti attho. Anupādisesenāti anupādisesanibbānena.
“如烟一般”是指像烟那样飘散、弥漫的状态和表现方式。形状像烟的云叫烟云,那些被称为“黑暗”的雾气叫暗云。“无所立足”是指得不到立足处。这里的具格表示“处于这种状态”的特征,意思是“以无所证得的法性”。因为如果生起,就可以叫“得到了立足”;但注释书里说,识之所以不得立足的原因,正是般涅槃的原因,所以称为“以无立足之原因”。巴利
Dhūmāyitattanti dhūmassa viya ayitabhāvaṃ pavattiākāraṃ. Dhūmasadisā valāhakā dhūmavalāhakā, timiravalāhakā, ye mahikā ‘‘timira’’nti vuccanti. Appatiṭṭhitenāti patiṭṭhaṃ alabhantena. Itthambhūtalakkhaṇe etaṃ karaṇavacanaṃ, anuppattidhammenāti attho. Sati hi uppāde patiṭṭhitaṃ nāma siyā, aṭṭhakathāyaṃ pana yadeva tassa viññāṇassa appatiṭṭhānakāraṇaṃ, tadeva parinibbānakāraṇanti vuttaṃ ‘‘appatiṭṭhitakāraṇā’’ti.
被忧愁触动了,意思是说,他被“唉,我的努力白费了”这样的忧愁所压倒。腰带滑落了,意思是说,他被强烈的忧愁冲击,失去正念,原本紧握的腰带松脱、掉落下来。巴利
Sokena phuṭṭhassāti ‘‘aphalo vata me vāyāmo jāto’’ti sokena abhibhūtassa. Abhassathāti balavasokābhitunnassa satisammosā sithilaṃ gahitā bhassi patitā sā kacchā.
4. 《七年追随经》注释巴利
4. Sattavassānubandhasuttavaṇṇanā
160 160. 因为从世尊离开迦毗罗卫城的那一刻起,魔罗就一直盯着机会,开始跟随世间主,所以经文才说“在觉悟前的六年当中”。“Atigahetvā”的意思是:一路跟随着,表现得好像完全随顺对方的喜好而行。巴利
160. Yasmā kapilavatthuto nikkhantakālato paṭṭhāya māro otārāpekkho lokanāthaṃ anubandhituṃ āraddho, tasmā vuttaṃ ‘‘pure bodhiyā chabbassānī’’ti. Atigahetvāti anugantvā tassa yathāruci paṭipattiṃ anuvatto viya hutvā.
心里焦躁不安,就是指内心在煎熬。你是被战胜了,还是财产输光了?超出限度,就是更加严重。巴利
Avajjhāyantoti pajjhāyanto. Jito vittaparājito asi nu. Pamāṇātikkantanti garutaraṃ.
掘出之后,连根拔除。正在舍弃欲漏等烦恼的人,就是无漏者。巴利
Khanitvā ummūletvā. Kāmāsavādīni pajahanto anāsavo.
Pehi 就是“离开吧”。Pāragāmin 指“以到彼岸为本性”。因为 gāmin 这个词适用于三种时态,所以注释说“yepī”等。巴利
Pehīti apehi. Pāragāminoti pāraṅgamanasīlā. Tekāliko ayaṃ gāmi-saddoti āha ‘‘yepī’’tiādi.
魔的荆棘,是指魔的刺、像刺一样的东西,也就是魔的种种恶行。以敌对方式所行的,是它们的同义词,因为是从敌对的角度来说的。为了把这些恶行按其本来面目展示出来,才说了“短寿”等话。令人厌离的,是指能带来厌离;令人厌烦的,是指能带来厌烦。巴利
Māravisūkānīti mārakaṇṭakāni kaṇṭakasadisāni mārassa durācārāni. Viruddhasevitāni virodhavasena tāsaṃyeva vevacanāni. Tāni sarūpato dassetuṃ ‘‘appamāyū’’tiādi vuttaṃ. Nibbejanīyāti nibbedadāyikā. Ukkaṇṭhanīyāti ukkaṇṭhavahā.
应当根据不同的区分方式来理解,因为那个动词的作用范围属于譬喻构想的范畴。因此说“anuparigaccheyya”(应随行)。这里的“ettha”(此处),就是指那个“medavaṇṇa”(蜜色)的事物。“mudu”(柔软),是指我们应当体验到、获得柔和甘甜的味道。“assāda”(味),就是应当品尝的滋味。巴利
Vikappavasenaveditabbo opammaparikappavisayattā tassa kiriyāpadassa. Tenāha ‘‘anuparigaccheyyā’’ti. Etthāti etasmiṃ medavaṇṇavatthusmiṃ. Mudunti mudumadhurasaṃ vindeyyāma paṭilabheyyāma. Assādoti assādetabbo.
《魔女经》注释巴利
5. Māradhītusuttavaṇṇanā
161 他这样想:就是被忧愁控制住而思索。所谓“妓女与王象”,指的是能照亮四周的母象。“一百一百”就是每一组各一百,也就是一个一个都凑成一百的意思。因此说“一一作成一百”。“一百个少女形象”指的是一百个少女的身体形相。据说她们最初以处女的模样示现自己。因为还没开花的女子,通称为处女。然后,又以刚才所说的少女模样示现——已经开花的,就是少女。接着又以新娘的模样示现。针对这一点,说“未生育形象百”。第三次则以少妇的模样示现。已经生育、还没有超过中年的女人,就是少妇。到这里,在少女、年轻女子、成年女子这三类女人中,前两类已经示现了。至于最后一种场合,因为人们对人类女子更为喜爱,所以她们就以人类女子的模样示现自己。巴利
161.Cintesīti sokavasiko hutvā cintayi. Gaṇikārahatthiniyoti dīpakakareṇuyo. Ekasataṃ ekasatanti ekasataṃ ekasataṃ paccekaṃ sataṃ satanti attho. Tenāha ‘‘ekekaṃ sataṃ sataṃ katvā’’ti. Kumārivaṇṇasatanti kumāritthīnaṃ attabhāvānaṃ sataṃ. Tā kira paṭhamaṃ kaññārūpena attānaṃ dassesuṃ. Anupagatapupphānañhi samaññā kaññāti. Puna yathāvuttakumārirūpena upagatapupphā hi kumārī. Puna vadhukārūpena. Taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘avijātavaṇṇasata’’nti . Tatiyavāre yuvatirūpena. Vijātā hi itthī anatikkantamajjhimavayā yuvatī. Ettāvatā bālā taruṇī porīti tividhāsu itthīsu purimā dve dassitā, pariyosānavāresu manussajātikānaṃ manussitthiyova ruccantīti tena manussarūpena tā attānaṃ dassesuṃ.
达到利益,是指究竟利益的获得。心的寂静,是指最殊胜的心寂静。烦恼军,是指名为五欲的第一支烦恼军。那支烦恼军,虽然它的本性像天女众一样,但当人们追求它时,由于它具有可爱、可欲的形色,所以就它的作用来说,被称为可爱乐色。我独自禅思,是指因为远离了人群的聚集和烦恼的聚集,所以独自一人,没有同伴,以专注相深入禅思。我觉悟,是指我依照次第,顺着圣道的顺序而觉悟、通达。因此,是指如上所说获得远离之乐的因。不造作,是指不结交朋友、不亲近。作证,是指作证的状态。巴利
Atthassa pattinti ekantato hitānuppattiṃ. Hadayassa santinti paramacittupasamaṃ. Kilesasenanti kāmaguṇasaṅkhātaṃ paṭhamaṃ kilesasenaṃ. Sā hi kilesasenā accharāsaṅghātasabhāvāpi paṭipatthayamānā piyāyitabbaicchitabbarūpabhāvato piyarūpasātarūpā nāma attano kiccavasena. Eko ahaṃ jhāyantoti gaṇasaṅgaṇikāya kilesasaṅgaṇikāya ca abhāvato eko asahāyo ahaṃ lakkhaṇūpanijjhānena nijjhāyanto. Anubujjhinti anukkamena maggapaṭipāṭiyā bujjhiṃ paṭibujjhiṃ. Tasmāti yathāvuttavivekasukhasamadhigamanimittaṃ. Akaraṇenāti mittasanthavassa akaraṇena. Sakkhīti sakkhibhāvo.
“以哪一种住”是指:在诸禅那与等至之中,以哪一种住。这里,第二句的意思,在回答的偈颂注释里就会说明。不称呼名字而说“那个人”,是说世尊明明站在面前,却把他当成不在面前一样来说,意思是在问:“你是怎样的?”巴利
Katamenavihārenāti jhānasamāpattīnaṃ katamena vihārena. Idha dutiyapadassa attho vissajjanagāthāvaṇṇanāyameva āvi bhavissati. Anāmantena ‘‘taṃ puggala’’nti sammukhā ṭhitampi bhagavantaṃ asammukhā viya katvā vadati, kathaṃ tvanti attho.
因为接下来要讲“无寻禅思者”,所以这里应当知道,这说的就是身轻安。因此说:“以第四禅那,出入息所依之身得到轻安,所以是轻安之身。”在福行等业行中,由于没有欲著等,所以是无著。“不随流”就是不流转。因为众生确实依贪而流转于生死。“不昏沉”就是没有昏沉睡眠的心。因为众生确实依愚痴而生起昏沉睡眠。关于“一千五百烦恼”:在《小分别论》所说的八百种烦恼中,除去八百种渴爱行相,剩下的一百五十种烦恼,再与《梵网经》所说的六十二种邪见合在一起,就成为七百五十五种;再按已生和未生翻倍,就成为一千五百一十种烦恼。但这点少许的增减不算作可计数的数目,所以说“一千五百烦恼”。对其他诸法,由于排除了对过去等状态的遍计,所以没有取用,这是因为目的在于说明断除。这里是简略解说,详细含义应依《阿毗达摩注疏》所说的方法来了解。通过第一句,即“不愤怒”这句;通过第二句,即“不随流”这句;通过第三句,即“不昏沉”这句,来说明断除诸盖的漏尽者状态,这是指无余、彻底地断除诸盖。巴利
‘‘Avitakkajhāyī’’ti vakkhamānattā ayamevettha kāyapassaddhi veditabbāti āha ‘‘catutthajjhānena assāsapassāsakāyassa passaddhattā passaddhakāyo’’ti. Puññābhisaṅkhārādike kammābhisaṅkhāre. Kāmālayādīnaṃ abhāvato anālayo. Na saratīti na savati. Rāgavasena hi sattā saṃsāramanusavanti. Na thinoti na thinamiddhacitto. Mohavasena hi sattā thinamiddhaṃ āpajjantīti. Diyaḍḍhakilesasahassanti khuddakavatthuvibhaṅge (vibha. 842, 976) āgatesu aṭṭhasu kilesasatesu aṭṭhasataṃ taṇhāvicaritāni apanetvā sesā paññāsādhikaṃ sataṃ kilesā, te brahmajāle (dī. ni. 1.31) āgatāhi dvāsaṭṭhiyā diṭṭhīhi saha pañcapaññāsādhikaṃ sattasataṃ hoti; tā ca uppannānuppannabhāvena diguṇitā diyaḍḍhakilesasahassaṃ dasādhikaṃ hoti; taṃ appakaṃ pana ūnamadhikaṃ vā gaṇanupagaṃ na hotīti ‘‘diyaḍḍhakilesasahassa’’nti vuttaṃ. Itaresaṃ atītādibhāvāmasanato aggahaṇaṃ pahānassa adhippetattā. Ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana abhidhammaṭīkāyaṃ (dha. sa. anuṭī. nidānakathāvaṇṇanā) vuttanayena veditabbo. Paṭhamapadenāti ‘‘na kuppatī’’ti iminā padena. Dutiyenāti ‘‘na saratī’’ti padena. Tatiyenāti ‘‘na thino’’ti padena. Nīvaraṇappahānena khīṇāsavataṃ dasseti, anavasesato nīvaraṇānaṃ accantappahānaṃ adhippetaṃ.
已经渡过五门烦恼流,意思是:已经渡过依六门而现起的烦恼流,并安住于其中。因为欲流、见流、有流本质上就是烦恼流,所以说“以五流的含摄,应当知道这是指五下分结”。色贪等烦恼,特别来说并不属于五门,所以说“以第六的含摄,应当知道这是指五上分结”。巴利
Pañcadvārikakilesoghaṃ tiṇṇoti channaṃ dvārānaṃ vasena pavattanakilesoghaṃ taritvā ṭhito. Kāmoghadiṭṭhoghabhavoghaṭṭhakilesabhāvato ‘‘pañcoghaggahaṇena vā pañcorambhāgiyāni saṃyojanāni veditabbānī’’ti āha. Rūparāgādayo visesato na pañcadvārikāti vuttaṃ ‘‘chaṭṭhaggahaṇena pañcuddhambhāgiyāni veditabbānī’’ti.
说到“死王”时,为了显示这是表示关系的属格,就说“从死王手中”。说到“正被带走者”时,因为这是表示不尊敬的属格,所以解释成“在那些正被带走者中”。巴利
Maccurājassāti sambandhe sāmivacananti dassento ‘‘maccurājassa hatthato’’ti āha. Nayamānānanti anādare sāmivacananti katvā vuttaṃ ‘‘nayamānesū’’ti.
“驱离”是指依止佛陀而离去。“这就是所说的”——这是结束开示,以此说明在《相应部》中这是结语偈,但因为下面没有接着出现,所以有些写本没有写下来。“极度闪耀”是把 jajja 音写成 dadda 音来表述,因此说“极其炽燃”。“驱出”是指不理会她们的身业和语业,把她们看得连草都不如,毫不顾念地赶出去。“从果脱落”是指从果荚中脱落。茅草、树棉、蔓棉之类。巴利
Ūhaccāti buddhaṃ nissāya. ‘‘Idamavocā’’ti desanaṃ niṭṭhāpetvāti etena saṃyuttesu ayaṃ nigamanapāḷi, heṭṭhā anāgatanayattā pana kesuci potthakesu na likhīyatīti dasseti. Daddallamānāti jajjakārassa hi daddakāraṃ katvā niddeso. Tenāha ‘‘ativiya jalamānā’’ti. Nīharīti tāsaṃ kāyavacīvikāraṃ na manasikaronto tiṇāyapi amaññamānova anapekkheneva nīhari. Phalato bhaṭṭhanti phalasipāṭikato bhaṭṭhaṃ. Kuṇḍatiṇādigacchatūlaṃ poṭakitūlaṃ.