《远离经》的注释
1. Vivekasuttavaṇṇanā
221221. 《林相应》第一经中,“住在憍萨罗国”:意思是他在导师面前领受了禅修业处之后,因为那个地方容易乞到食物,就前往那里居住。“想要让他生起悚惧”:意思是想要让他修习远离。“想要远离”:是指希求三种远离。“心向外游荡”:心在外面种种不同的所缘上跑来跑去。“人对人”:你这个人,应当调伏对别人的欲贪。“你应断”:应当断掉。“你应成为”:应当成为。“我们让你忆持善法”:意思是,我们这些有正念的智者让你忆持,或者我们让你忆持善法,这就是意思。“深渊之尘”:以无立足处之义,称为深渊的烦恼尘。“莫让那欲尘带走你”:这欲贪之尘不要带走你,不要把你引向恶趣,这就是意思。“为尘垢所污”:被尘垢所染污。“正在抖落”:正在抖落着。“附着之尘”:黏附在身上的尘垢。“生起悚惧”:连天神也这样提醒我,因此生起了悚惧,或者发起最上精进,已进入最上远离之道。第一经。
221. Vanasaṃyuttassa paṭhame kosalesu viharatīti satthu santike kammaṭṭhānaṃ gahetvā tassa janapadassa sulabhabhikkhatāya tattha gantvā viharati. Saṃvejetukāmāti vivekaṃ paṭipajjāpetukāmā. Vivekakāmoti tayo viveke patthayanto. Niccharatī bahiddhāti bāhiresu puthuttārammaṇesu carati. Jano janasminti tvaṃ jano aññasmiṃ jane chandarāgaṃ vinayassu. Pajahāsīti pajaha. Bhavāsīti bhava. Sataṃ taṃ sārayāmaseti satimantaṃ paṇḍitaṃ taṃ mayampi sārayāma, sataṃ vā dhammaṃ mayaṃ taṃ sārayāmāti attho. Pātālarajoti appatiṭṭhaṭṭhena pātālasaṅkhāto kilesarajo. Mā taṃ kāmarajoti ayaṃ kāmarāgarajo taṃ mā avahari, apāyameva mā netūti attho. Paṃsukunthitoti paṃsumakkhito. Vidhunanti vidhunanto. Sitaṃ rajanti sarīralaggaṃ rajaṃ. Saṃvegamāpādīti devatāpi nāma maṃ evaṃ sāretīti vivekamāpanno, uttamavīriyaṃ vā paggayha paramavivekaṃ maggameva paṭipannoti. Paṭhamaṃ.
第二 侍奉经的注释
2. Upaṭṭhānasuttavaṇṇanā
222222. 在第二经中,“他躺卧”:据说这位比丘是漏已尽者。他去了远处的乞食村托钵,回来后,在草舍中收好钵和衣,到不远处的天然池塘沐浴,让身体恢复舒适,然后把白天的坐卧处清扫干净,铺好一张低矮的床,他在将睡未睡的状态中躺着。因为即使是漏已尽者,身体也会有疲劳,为了消除疲劳,所以说他“躺卧”。“出言教诫”:天神心想:“这位比丘从导师跟前领受了业处,却在白天睡觉,而白天睡觉这件事,会毁掉现世和来世的利益。”于是想:“我要呵责他!”便说了话。
222. Dutiye supatīti ayaṃ kira khīṇāsavo, so dūre bhikkhācāragāmaṃ gantvā āgato paṇṇasālāya pattacīvaraṃ paṭisāmetvā avidūre jātassaraṃ otaritvā gattāni utuṃ gāhāpetvā divāṭṭhānaṃ sammajjitvā tattha nīcamañcakaṃ paññāpetvā niddaṃ anokkamantova nipanno. Khīṇāsavassāpi hi kāyadaratho hotiyevāti tassa vinodanatthaṃ, taṃ sandhāya supatīti vuttaṃ. Ajjhabhāsīti ‘‘ayaṃ bhikkhu satthu santike kammaṭṭhānaṃ gahetvā divā supati, divāsoppañca nāmetaṃ vaḍḍhitaṃ diṭṭhadhammikasamparāyikaṃ atthaṃ nāsetī’’ti maññamānā ‘‘codessāmi na’’nti cintetvā abhāsi.
“病者”是指三种病:由衰老引起的病、由身体引起的病、由烦恼引起的病。这里说的是由烦恼引起的病。“被箭射中的人”是指像被涂了毒的矛箭射中一样,被掺着无明之毒的渴爱之箭射穿了心脏。“受折磨”是指正在被触碰、压迫。
Āturassāti jarāturo rogāturo kilesāturoti tayo āturā, tesu kilesāturaṃ sandhāyevamāha. Sallaviddhassāti savisena sattisallena viya avijjāvisaviṭṭhena taṇhāsallena hadaye viddhassa. Ruppatoti ghaṭṭiyamānassa.
现在,为了说明诸欲的过患,她说了“无常”等话。其中,“不执著”:因为不依赖渴爱和邪见,所以说不执著。为什么说出家者会被烧恼呢?意思是:像这样漏尽的人,白天睡觉并不会让他被烧恼;可是那种还没有漏尽的人,为什么不会不被烧恼呢?——这样说。或者,这话本来就是那位长老说的,那么这里的意思是:已经摆脱束缚、不执著、像我这样的漏尽出家者,为什么白天睡觉会烧恼他呢?根本不会烧恼。后面那些偈颂也是同样的道理。因为,在天神说话的立场上,意思是:“像这样漏尽的出家者,白天睡觉并不会让他被烧恼;可是那种还没有漏尽的人,为什么不会不被烧恼呢?一定会被烧恼。”在长老说话的立场上,意思是:“像这样像我一样的漏尽出家者,为什么白天睡觉会烧恼他呢?根本不会烧恼。”这是这里对不显明词句的解释。“以调伏”:即以调伏。“以超越”:即以超越作为轮回根本的无明。“彼智”:即那四谛智。“极清净”:即极其清净。“出家者”:即具备如此智慧的人。“以明”:即以第四道之明。“已发勤精进”:即已策励并圆满精进的人。第二。
Idānissa kāmesu ādīnavaṃ kathayantī aniccātiādimāha. Tattha asitanti taṇhādiṭṭhinissayena anissitaṃ. Kasmā pabbajitaṃ tapeti evarūpaṃ khīṇāsavaṃ divāsoppaṃ na tapati, tādisaṃ pana kasmā na tapessatīti? Vadati. Therasseva vā etaṃ vacanaṃ, tasmā ayamettha attho – baddhesu muttaṃ asitaṃ mādisaṃ khīṇāsavapabbajitaṃ kasmā divāsoppaṃ tape, na tapessatīti? Sesagāthāsupi eseva nayo. Devatāya hi vacanapakkhe – ‘‘evarūpaṃ khīṇāsavapabbajitaṃ divāsoppaṃ na tapati, tādisaṃ pana kasmā na tapessati? Tapessatiyevā’’ti attho. Therassa vacanapakkhe – ‘‘evarūpaṃ mādisaṃ khīṇāsavapabbajitaṃ kasmā divāsoppaṃ tape? Na tapatiyevā’’ti attho. Ayaṃ panettha anuttānapadavaṇṇanā. Vinayāti vinayena. Samatikkamāti vaṭṭamūlikāya avijjāya samatikkamena. Taṃ ñāṇanti taṃ catusaccañāṇaṃ. Paramodānanti paramaparisuddhaṃ. Pabbajitanti evarūpena ñāṇena samannāgataṃ pabbajitaṃ. Vijjāyāti catutthamaggavijjāya. Āraddhavīriyanti paggahitavīriyaṃ paripuṇṇavīriyaṃ. Dutiyaṃ.
第三,迦叶族经的注释
3. Kassapagottasuttavaṇṇanā
223223. 在第三经中,“猎人”指另一个猎鹿人。“教导”:据说,那个猎人清早吃完饭,心想“我要去杀鹿”,就进了山林。他看见一只赤鹿,心想“我要用矛刺它”,便追了上去。长老按照第一经所说的情况,在不远处坐着度过白天。那时,长老对他说:“近事男,杀生这件事会导向恶趣,会导向短命。你完全可以用农耕、经商等其他工作来养家糊口,不要做这种粗暴残忍的事。”那猎人心想“这是大粪扫衣长老在说话”,因为恭敬就停下来听。那时,为了让猎人生起想听法的心,长老让拇指放出火光。猎人眼睛虽然看着,耳朵虽然听着,心却跟着鹿的脚印跑:“鹿大概跑到那个地方去了,下到那个渡口了。我到那里杀了它,吃肉吃个够,剩下的用担子挑回去,让孩子们高兴。”就是这样,他的心完全跟着鹿跑。经文说“教导”,就是指长老对这样心念散乱的人说法。“出言教诫”:他心里想:“这位长老就像在刨没用的木头,像在不能长庄稼的地里播种,不但毁了自己的修行,我也要呵责他。”于是说了这样的话。
223. Tatiye chetanti ekaṃ migaluddakaṃ. Ovadatīti so kira migaluddako pātova bhuñjitvā ‘‘mige vadhissāmī’’ti araññaṃ paviṭṭho ekaṃ rohitamigaṃ disvā ‘‘sattiyā naṃ paharissāmī’’ti anubandhamāno therassa paṭhamasutte vuttanayeneva divāvihāraṃ nisinnassa avidūrena pakkamati. Atha naṃ thero – ‘‘upāsaka, pāṇātipāto nāmesa apāyasaṃvattaniko appāyukasaṃvattaniko, sakkā aññenapi kasivaṇijjādikammena dārabharaṇaṃ kātuṃ, mā evarūpaṃ kakkhaḷakammaṃ karohī’’ti āha. Sopi ‘‘mahāpaṃsukūlikatthero kathetī’’ti gāravena ṭhatvā sotuṃ āraddho. Athassa sotukāmataṃ janessāmīti thero aṅguṭṭhakaṃ jālāpesi. So akkhīhipi passati, kaṇṇehipi suṇāti, cittaṃ panassa ‘‘asukaṭṭhānaṃ migo gato bhavissati, asukatitthaṃ otiṇṇo, tattha naṃ gantvā ghātetvā yāvadicchakaṃ maṃsaṃ khāditvā sesaṃ kājenādāya gantvā puttake tosessāmī’’ti evaṃ migasseva anupadaṃ dhāvati. Evaṃ vikkhittacittassa dhammaṃ desentaṃ theraṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘ovadatī’’ti. Ajjhabhāsīti ‘‘ayaṃ thero adāruṃ tacchanto viya akhette vappanto viya attanopi kammaṃ nāseti, etassāpi codessāmi na’’nti abhāsi.
“智慧浅劣”是指没有智慧。“无心”是指缺少能了知原因的心。“如愚钝者”就像瞎眼的傻瓜一样。“他听”是指他听你讲法。“他不了知”是指他不明白其中的道理。“他看”是指他看你凭凡夫神通让拇指燃烧起来。“他不见”是指他看不到这里的原因——“这里既没有油,也没有灯芯,也没有灯盏,只是靠长老的威力才燃烧起来的。”“十盏灯”是指十根手指上的十盏灯。“诸色”是指作为原因的色法。“眼”是指智慧之眼。“生起悚惧”是指“我要这有什么用呢?”他发起精进,修行究竟远离,即阿罗汉道。第三。
Appapaññanti nippaññaṃ. Acetasanti kāraṇajānanasamatthena cittena rahitaṃ. Mandovāti andhabālo viya. Suṇātīti tava dhammakathaṃ suṇāti. Na vijānātīti atthamassa na jānāti. Āloketīti tava puthujjanikaiddhiyā jalantaṃ aṅguṭṭhakaṃ āloketi. Na passatīti ettha ‘‘neva telaṃ na vaṭṭi na dīpakapallikā, therassa pana ānubhāvenāyaṃ jalatī’’ti imaṃ kāraṇaṃ na passati. Dasa pajjoteti dasasu aṅgulīsu dasa padīpe. Rūpānīti kāraṇarūpāni. Cakkhūti paññācakkhu. Saṃvegamāpādīti kiṃ me imināti? Vīriyaṃ paggayha paramavivekaṃ arahattamaggaṃ paṭipajji. Tatiyaṃ.
《众多比丘经》的注释
4. Sambahulasuttavaṇṇanā
224224. 在第四经中,“众多”指的是许多经师、论师和持律者。“居住”指的是他们在世尊面前领受了禅修业处之后住下来。“离开”的经过是这样的:据说,当他们接近那个地方的一个村子时,人们看见他们,心生净信,就在集会厅里铺好毛毯等坐具,供养了粥和硬食,然后坐在一旁。大长老对一位说法师说:“请说法吧。”那位比丘就讲说了摄心之法。人们听了生起欢喜,到用餐时供养了精美的食物。大长老作了令人欢喜的饭后随喜。人们因此更加净信,请求说:“尊者,请你们就在这里住三个月吧。”比丘们答应后,人们就在交通方便的地方建好坐卧处,用四种资具供养他们。大长老在入雨安居那天告诫比丘们:“诸位法友,你们已经在尊贵的世尊面前领受了业处,而佛陀出现于世是极其难得的。每月八天闻法之后,应当舍弃成群结队和喧闹,以不放逸之心安住。”众比丘从那时起就开始精进努力。他们有时整夜听法,有时整夜解答问题,有时整夜用功修行。在他们听法的那天夜里,讲着讲着天就亮了;在解答问题的那天夜里,聪慧的比丘提问,明智的比丘解答,就在一问一答之间天亮了;在用功修行的那天夜里,太阳一落山就敲响犍椎,下到经行处用功修行,就这样直到天亮。他们这样度过雨安居,举行自恣后便离开了。这段话就是针对这件事说的。“悲叹”是指他们说“如今到哪里还能得到那样甜美的闻法和问答呢”等等的话,哭喊着。
224. Catutthe sambahulāti bahū suttantikā ābhidhammikā vinayadharā ca. Viharantīti satthu santike kammaṭṭhānaṃ gahetvā viharanti. Pakkamiṃsūti te kira tasmiṃ janapade aññataraṃ gāmaṃ upasaṅkamante disvā manussā pasannacittā āsanasālāya kojavattharaṇādīni paññāpetvā yāgukhajjakāni datvā upanisīdiṃsu. Mahāthero ekaṃ dhammakathikaṃ ‘‘dhammaṃ kathehī’’ti āha. So cittaṃ dhammakathaṃ kathesi. Manussā pasīditvā bhojanavelāyaṃ paṇītabhojanaṃ adaṃsu. Mahāthero manuññaṃ bhattānumodanamakāsi. Manussā bhiyyosomattāya pasannā ‘‘idheva, bhante, temāsaṃ vasathā’’ti paṭiññaṃ kāretvā gamanāgamanasampanne ṭhāne senāsanāni kāretvā catūhi paccayehi upaṭṭhahiṃsu. Mahāthero vassūpanāyikadivase bhikkhū ovadi – ‘‘āvuso, tumhehi garukassa satthu santike kammaṭṭhānaṃ gahitaṃ, buddhapātubhāvo nāma dullabho. Māsassa aṭṭha divase dhammassavanaṃ katvā gaṇasaṅgaṇikaṃ pahāya appamattā viharathā’’ti. Te tato paṭṭhāya yuñjanti ghaṭenti. Kadāci sabbarattikaṃ dhammassavanaṃ karonti, kadāci pañhaṃ vissajjenti, kadāci padhānaṃ karonti. Tesaṃ dhammassavanadivase dhammaṃ kathentānaṃyeva aruṇo uggacchati. Pañhāvissajjanadivase byatto bhikkhu pañhaṃ pucchati, paṇḍito vissajjetīti pucchanavissajjanaṃ karontānaṃyeva. Padhānadivase sūriyatthaṅgamane gaṇḍiṃ paharitvāva caṅkamaṃ otaritvā padhānaṃ karontānaṃyeva. Te evaṃ vassaṃ vassitvā pavāretvā pakkamiṃsu. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Paridevamānāti ‘‘idāni tathārūpaṃ madhuraṃ dhammassavanaṃ pañhākathanaṃ kuto labhissāmī’’tiādīni vatvā rodamānā.
“显现”就是被知道、现前。“谁是我的”意思是:这些人在哪里?“在跋祢地”是说他们朝跋祢国的方向去了。“像鹿一样”是说,就像鹿在各个山脚或丛林里游走时,不会把那里当成“这是我父母留下的祖业”,而是哪里觅食方便、没有危险,就在那里游走。同样,没有固定住处、没有家的比丘们,也不会把某个地方当成“贤友们,这是我亲教师、戒师留下的祖业”,而是哪里气候适宜、食物适宜、人群适宜、住处适宜,又容易听到佛法,就在那里安住。第四。
Khāyatīti paññāyati upaṭṭhāti. Ko meti kahaṃ ime. Vajjibhūmiyāti vajjiraṭṭhābhimukhā gatā. Magā viyāti yathā magā tasmiṃ tasmiṃ pabbatapāde vā vanasaṇḍe vā vicarantā – ‘‘idaṃ amhākaṃ mātusantakaṃ pitusantakaṃ paveṇiāgata’’nti agahetvā, yattheva nesaṃ gocaraphāsutā ca hoti paripanthābhāvo ca, tattha vicaranti. Evaṃ aniketā agehā bhikkhavopi ‘‘ayaṃ, āvuso, amhākaṃ ācariyupajjhāyānaṃ santako paveṇiāgato’’ti agahetvā yattheva nesaṃ utusappāyaṃ bhojanasappāyaṃ puggalasappāyaṃ senāsanasappāyaṃ dhammassavanasappāyañca sulabhaṃ hoti, tattha viharanti. Catutthaṃ.
5. 《阿难经》的注释
5. Ānandasuttavaṇṇanā
225225. 在第五经中,“阿难”指的是法藏长老。“太晚”是指过了适当的时间。“多与居士来往”是指他日夜长时间地劝导居士。世尊般涅槃后,大迦叶长老对阿难长老说:“贤友,我们到王舍城去安居,然后结集法。你去进入林中,为证得更高的三道果而努力吧。”于是阿难长老带着世尊的衣钵,前往憍萨罗国,在一处林间住处住下,第二天进入一个村庄。人们见到长老,说:“阿难尊者,您以前总是和世尊一起来。今天怎么独自来了?您把世尊留在哪里而来到这里?现在您拿着谁的衣钵在游走?您给谁送漱口水、齿木,打扫谁的住处,做谁应做的义务?”说了很多之后,他们悲叹哭泣。长老说:“贤友们,不要忧愁,不要悲叹,诸行无常。”说了这些之后,劝导了他们,在吃完饭后就回到住处。人们傍晚也到那里去,同样悲叹哭泣。长老也同样教导他们。就是针对这件事而说此语。“说道”:这位长老听了比丘僧团的话后,心想:“我要修沙门法”,于是进入阿兰若,现在却住在居士中劝导他们,导师的教法就像未整理的花堆一样放着,他不做法的结集,我要呵责他。这样想后便说了。
225. Pañcame ānandoti dhammabhaṇḍāgārikatthero. Ativelanti atikkantaṃ velaṃ. Gihisaññattibahuloti rattiñca divā ca bahukālaṃ gihī saññāpayanto. Bhagavati parinibbute mahākassapatthero theraṃ āha – ‘‘āvuso, mayaṃ rājagahe vassaṃ upagantvā dhammaṃ saṅgāyissāma, gaccha tvaṃ araññaṃ pavisitvā uparimaggattayatthāya vāyāmaṃ karohī’’ti. So bhagavato pattacīvaramādāya kosalaraṭṭhaṃ gantvā ekasmiṃ araññāvāse vasitvā punadivase ekaṃ gāmaṃ pāvisi. Manussā theraṃ disvā – ‘‘bhante ānanda, tumhe pubbe satthārā saddhiṃ āgacchatha. Ajja ekakāva āgatā. Kahaṃ satthāraṃ ṭhapetvā āgatattha? Idāni kassa pattacīvaraṃ gahetvā vicaratha? Kassa mukhodakaṃ dantakaṭṭhaṃ detha, pariveṇaṃ sammajjatha, vattapaṭivattaṃ karothā’’ti bahuṃ vatvā parideviṃsu. Thero – ‘‘mā, āvuso, socittha, mā paridevittha, aniccā saṅkhārā’’tiādīni vatvā te saññāpetvā bhattakiccāvasāne vasanaṭṭhānameva gacchati. Manussā sāyampi tattha gantvā tatheva paridevanti. Theropi tatheva ovadati. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Ajjhabhāsīti ‘‘ayaṃ thero bhikkhusaṅghassa kathaṃ sutvā ‘samaṇadhammaṃ karissāmī’ti araññaṃ pavisitvā idāni gihī saññāpento viharati, satthu sāsanaṃ asaṅgahitapuppharāsi viya ṭhitaṃ, dhammasaṅgahaṃ na karoti, codessāmi na’’nti cintetvā abhāsi.
“进入”就是走进去。“放在心里”是指从作用和所缘两个方面把它放进心中。当他精进努力,想着“我要证得涅槃”时,这是从作用上把涅槃放在心里;而当他进入等至,以涅槃为所缘而安住时,则是从所缘上把心放在涅槃上。他说的这句话,同时涵盖了这两种情况。“禅修”是指通过两种禅那而成为禅修者。“闲谈”是指和在家人在一块儿说那些没意义的话。第五经结束。
Pasakkiyāti pavisitvā. Hadayasmiṃ opiyāti kiccato ca ārammaṇato ca hadayamhi pakkhipitvā. ‘‘Nibbānaṃ pāpuṇissāmī’’ti vīriyaṃ karonto nibbānaṃ kiccato hadayamhi opeti nāma, nibbānārammaṇaṃ pana samāpattiṃ appetvā nisīdanto ārammaṇato. Tadubhayampi sandhāyesā bhāsati. Jhāyāti dvīhi jhānehi jhāyiko bhava. Biḷibiḷikāti ayaṃ gihīhi saddhiṃ biḷibiḷikathā. Pañcamaṃ.
第6经 阿那律经的注释
6. Anuruddhasuttavaṇṇanā
226第六经中,“前世的妻子”是指紧接着的前一生中的第一王后。“光辉”是说过去光辉,现在也光辉。“悲惨”并不是说堕入恶趣的那种悲惨。因为她们还在善趣中,享受着福报,但在修行上却是悲惨的。她们从那里死后也会投生到地狱,所以说是悲惨的。“确立”是指在有身见中确立,以八种方式确立:有贪染的人依贪而确立,有嗔恨的人依嗔而确立,愚痴的人依痴而确立,被系缚的人依慢而确立,执取的人依邪见而确立,习气坚固的人依随眠而确立,未达究竟的人依疑而确立,散乱的人依掉举而确立。她们也是这样确立的。“人天”是指天与人。
226. Chaṭṭhe purāṇadutiyikāti anantare attabhāve aggamahesī. Sobhasīti pubbepi sobhasi, idānipi sobhasi. Duggatāti na gatiduggatiyā duggatā. Tā hi sugatiyaṃ ṭhitā sampattiṃ anubhavanti, paṭipattiduggatiyā pana duggatā. Tato cutā hi tā nirayepi upapajjantīti duggatā. Patiṭṭhitāti sakkāyasmiṃ hi patiṭṭhahanto aṭṭhahi kāraṇehi patiṭṭhāti – ratto rāgavasena patiṭṭhāti, duṭṭho dosavasena… mūḷho mohavasena… vinibaddho mānavasena… parāmaṭṭho diṭṭhivasena… thāmagato anusayavasena… aniṭṭhaṅgato vicikicchāvasena… vikkhepagato uddhaccavasena patiṭṭhāti. Tāpi evaṃ patiṭṭhitāva. Naradevānanti devanarānaṃ.
“现在没有了”是说:那位天女对长老怀着极深的爱恋,无法离去。她按时来打扫长老的住处,备好漱口水、齿木、饮用水和洗用水。长老不加注意地随意受用。有一天,长老穿着破旧的粪扫衣出去乞食,天女就把一块天界细布放在垃圾堆上,然后离开了。长老看见后捡起来,仔细察看布边,认出“这是细布”,心想“这就够了”,便收下了。他的袈裟就这样做成了。那时,两位上首弟子和阿那律长老三个人一起缝制袈裟,世尊亲自穿好针递给他们。袈裟做成后,长老去乞食,天神便为他备好团食。那位天女有时独自一人,有时带着另一个同伴,来到长老身边。这一次,她带着另外两位天女一起来到,在白天休息的地方走近长老,说:“我们是如意身天神,心里想什么形象,就能变出什么形象。”长老心想:“她们这样说,我要试探一下,让她们全都变成青色。”天女们知道长老的心意后,全都变成了青色;接着又依次变成黄色、红色、白色。然后她们心想:“长老很乐于看我们。”便开始表演歌舞:一个唱歌,一个跳舞,一个弹指。长老却垂下双目,守护诸根。于是她们知道长老并不乐于看她们,得不到爱恋或亲近,便心生厌离,准备离去。长老知道她们要走,心想“愿她们不要再来了”,便宣说阿罗汉果而说出这首偈颂。其中“已尽”是指已断尽;“生死轮回”是指在各处流转的生死。第六。
Natthi dānīti sā kira devadhītā there balavasinehā ahosi, paṭigantuṃ nāsakkhi. Kālena āgantvā pariveṇaṃ sammajjati, mukhodakaṃ dantakaṭṭhaṃ pānīyaṃ paribhojanīyaṃ upaṭṭhapeti. Thero anāvajjanena paribhuñjati. Ekasmiṃ divase therassa jiṇṇacīvarassa coḷakabhikkhaṃ carato saṅkārakūṭe dibbadussaṃ ṭhapetvā pakkami. Thero taṃ disvā ukkhipitvā, olokento dussantaṃ disvā ‘‘dussameta’’nti ñatvā, ‘‘alaṃ ettāvatā’’ti aggahesi. Tenevassa cīvaraṃ niṭṭhāsi. Atha dve aggasāvakā anuruddhatthero cāti tayo janā cīvaraṃ kariṃsu. Satthā sūciṃ yojetvā adāsi. Niṭṭhitacīvarassa piṇḍāya carato devatā piṇḍapātaṃ samādapeti. Sā kālena ekikā, kālena attadutiyā therassa santikaṃ āgacchati. Tadā pana attatatiyā āgantvā divāṭṭhāne theraṃ upasaṅkamitvā – ‘‘mayaṃ manāpakāyikā nāma manasā icchiticchitarūpaṃ māpemā’’ti āha. Thero – ‘‘etā evaṃ vadanti, vīmaṃsissāmi, sabbā nīlakā hontū’’ti cintesi. Tā therassa manaṃ ñatvā sabbāva nīlavaṇṇā ahesuṃ, evaṃ pītalohitaodātavaṇṇāti. Tato cintayiṃsu – ‘‘thero amhākaṃ dassanaṃ assādetī’’ti tā samajjaṃ kātuṃ āraddhā, ekāpi gāyi, ekāpi nacci, ekāpi accharaṃ pahari. Thero indriyāni okkhipi. Tato – ‘‘na amhākaṃ dassanaṃ thero assādetī’’ti ñatvā sinehaṃ vā santhavaṃ vā alabhamānā nibbinditvā gantumāraddhā. Thero tāsaṃ gamanabhāvaṃ ñatvā – ‘‘mā punappunaṃ āgacchiṃsū’’ti arahattaṃ byākaronto imaṃ gāthamāha. Tattha vikkhīṇoti khīṇo. Jātisaṃsāroti tattha tattha jātisaṅkhāto saṃsāro. Chaṭṭhaṃ.
第七 那伽达多经的注释
7. Nāgadattasuttavaṇṇanā
227第七经中,“太晚”是指:整夜睡觉,到天快亮时才用扫帚稍微扫一下地,洗把脸,一大早就为了乞粥而进村。“太白天”是指:拿了粥到斋堂,喝完粥,就躺在一个地方睡觉,心想“等人们吃饭的时候,我就能得到美味的食物了”,睡到快中午才起来,用水洗了洗眼睛,出去乞食,吃饱之后,过了中午才回来。“白天才回来”的意思是:所谓太晚进村的人,其他比丘应该早就回来了,而你却在大白天才回来,意思是去得太晚了。“我害怕那伽达多”是指我害怕那个那伽达多。“极鲁莽”是指非常粗鲁放肆。“在诸家中”是指在刹帝利等施主家中。第七完毕。
227. Sattame atikālenāti sabbarattiṃ niddāyitvā balavapaccūse koṭisammuñjaniyā thokaṃ sammajjitvā mukhaṃ dhovitvā yāgubhikkhāya pātova pavisati. Atidivāti yāguṃ ādāya āsanasālaṃ gantvā pivitvā ekasmiṃ ṭhāne nipanno niddāyitvā – ‘‘manussānaṃ bhojanavelāya paṇītaṃ bhikkhaṃ labhissāmī’’ti upakaṭṭhe majjhanhike uṭṭhāya dhammakaraṇena udakaṃ gahetvā akkhīni pamajjitvā piṇḍāya caritvā yāvadatthaṃ bhuñjitvā majjhanhike vītivatte paṭikkamati. Divā ca āgantvāti atikāle paviṭṭhena nāma aññehi bhikkhūhi paṭhamataraṃ āgantabbaṃ hoti, tvaṃ pana ativiya divā āgantvā gatāsīti attho. Bhāyāmi nāgadattanti taṃ nāgadattaṃ ahaṃ bhāyāmi. Suppagabbhanti suṭṭhu pagabbhaṃ. Kulesūti khattiyakulādiupaṭṭhākakulesu. Sattamaṃ.
8. 《家主妇经》的注释
8. Kulagharaṇīsuttavaṇṇanā
228228. 第八,“已深入”的意思是已经达到深透。据说他在世尊面前领受了业处,进入那片丛林,第二天就以端庄的进退等威仪进村乞食。有一户人家对他的威仪生起净信,以五体投地礼敬他,供养了团食。又听了回向祝福后,更加生起净信,邀请说:“尊者,请您以后常在这里接受供养。”长老默许了,食用他们的食物,精进努力,证得阿罗汉果后,心想:“这户人家对我帮助很大,我去别处做什么呢?”他安住在果定之乐中,就住在了那里。“对他说”:据说那位女施主不知道长老已经漏尽,心想:“这位长老既不去别的村庄,也不去别的人家,也不在树下或讲堂等处坐,总是到我家来,进门就坐下。这两人彼此都深入陷溺、互相纠缠,万一他哪天败坏这个家庭怎么办?我得呵责他。”因此她说了那些话。
228. Aṭṭhame ajjhogāḷhappattoti ogāhappatto. So kira satthu santike kammaṭṭhānaṃ gahetvā taṃ vanasaṇḍaṃ pavisitvā dutiyadivase gāmaṃ piṇḍāya pāvisi pāsādikehi abhikkantādīhi. Aññataraṃ kulaṃ tassa iriyāpathe pasīditvā pañcapatiṭṭhitena vanditvā piṇḍapātaṃ adāsi. Bhattānumodanaṃ puna sutvā atirekataraṃ pasīditvā, ‘‘bhante, niccakālaṃ idheva bhikkhaṃ gaṇhathā’’ti nimantesi. Thero adhivāsetvā tesaṃ āhāraṃ paribhuñjamāno vīriyaṃ paggayha ghaṭento arahattaṃ patvā cintesi – ‘‘bahūpakāraṃ me etaṃ kulaṃ, aññattha gantvā kiṃ karissāmī’’ti? Phalasamāpattisukhaṃ anubhavanto tattheva vasi. Ajjhabhāsīti sā kira therassa khīṇāsavabhāvaṃ ajānantī cintesi – ‘‘ayaṃ thero neva aññaṃ gāmaṃ gacchati, na aññaṃ gharaṃ, na rukkhamūlaāsanasālādīsu nisīdati, niccakālaṃ gharaṃ pavisitvāva nisīdati, ubhopete ogādhappattā paṭigādhappattā, kadāci esa imaṃ kulaṃ dūseyya, codessāmi na’’nti. Tasmā abhāsi.
在靠近城门、人们卸下货物休息的地方,叫做“休息处”。“集合”就是聚到一起。“谈论”就是交谈。“此与彼”就是谈这个、谈那个。“有何相关”就是有什么理由呢?这世间确实有很多逆耳的声音。“不因此”就是不该因为那个缘故,也不该因为自己是苦行者就因此烦恼不安。“实不因此”是说:有情并不会因为别人说的话而被染污,只会因为自己所造的恶业而被染污。“如风中之鹿”是说:就像林中的鹿被风吹动树叶等发出的声音惊吓一样,如果有人害怕声音,就是这个意思。“他的梵行不得成就”是说:那个心性轻浮的人,他的梵行不会成就。不过这位长老因为是漏尽者,应当知道他的梵行已经成就。第八。
Saṇṭhāneti nagaradvārassa āsanne manussānaṃ bhaṇḍakaṃ otāretvā vissamanaṭṭhāne. Saṅgammāti samāgantvā. Mantentīti kathenti. Mañca tañcāti mañca kathenti tañca kathenti. Kimantaranti kiṃ kāraṇaṃ? Bahū hi saddā paccūhāti bahukā ete lokasmiṃ paṭilomasaddā. Na tenāti tena kāraṇena, tena vā tapassinā na maṅku hotabbaṃ. Na hi tenāti na hi tena parehi vuttavacanena satto kilissati, attanā katena pana pāpakammeneva kilissatīti dasseti. Vātamigo yathāti yathā vane vātamigo vāteritānaṃ paṇṇādīnaṃ saddena paritassati, evaṃ yo saddaparittāsī hotīti attho. Nāssa sampajjate vatanti tassa lahucittassa vataṃ na sampajjati. Thero pana khīṇāsavattā sampannavatoti veditabbo. Aṭṭhamaṃ.
第9篇 跋耆子经的注释
9. Vajjiputtasuttavaṇṇanā
229229. 第九:跋耆子,指的是跋耆国的一位王子,他舍弃了伞盖,出家去了。通宵庆典,指的是宣布了昴宿星节之后,用旗帜布幡等装饰整座城市,然后举行的通宵欢庆。据说这个星宿节甚至会和四大王天连成一片。击打弹奏乐器的嘈杂声,指的是鼓等打击乐器的敲击声,以及琴等弦乐器的弹奏声混在一起的喧闹之声。说了,据说在毗舍离城中,有七千位小王、七百位王和七位大王,同样还有他们的副王、将军等人。他们盛装打扮,为了参加星宿节的游乐而涌上街道。那时,长老正在六十肘长的大经行处来回经行,看见月亮悬在天空正中,便在经行道的一端靠着木板站住,说了这番话。如林中弃木,因为没有包裹的布和装饰,就像被扔在森林里的木片一样。更下劣者,意思是还有比我们更差的其他什么人存在。羡慕,意思是长老是林野住者、穿粪扫衣者、唯受团食者、次第乞食者、少欲知足之人,所以有很多人羡慕你,渴望能像你一样。生天者,指正在前往天界的人,以及已经到达天界的人。第九。
229. Navame vajjiputtakoti vajjiraṭṭhe rājaputto chattaṃ pahāya pabbajito. Sabbaratticāroti kattikanakkhattaṃ ghosetvā sakalanagaraṃ dhajapaṭākādīhi paṭimaṇḍetvā pavattito sabbaratticāro. Idañhi nakkhattaṃ yāva cātumahārājikehi ekābaddhaṃ hoti. Tūriyatāḷitavāditanigghosasaddanti bheriāditūriyānaṃ tāḷitānaṃ vīṇādīnañca vāditānaṃ nigghosasaddaṃ. Abhāsīti vesāliyaṃ kira satta rājasahassāni sattasatāni satta ca rājāno, tattakāva tesaṃ uparājasenāpatiādayo . Tesu alaṅkatapaṭiyattesu nakkhattakīḷanatthāya vīthiṃ otiṇṇesu saṭṭhihatthe mahācaṅkame caṅkamamāno nabhassa majjhe ṭhitaṃ candaṃ disvā caṅkamanakoṭiyaṃ phalakaṃ nissāya ṭhito abhāsi. Apaviddhaṃvavanasmiṃ dārukanti vatthaveṭhanālaṅkārarahitattā vane chaḍḍitadārukaṃ viya jātaṃ. Pāpiyoti lāmakataro amhehi añño koci atthi. Pihayantīti thero āraññiko paṃsukūliko piṇḍapātiko sapadānacāriko appiccho santuṭṭhoti bahū tuyhaṃ patthayantīti attho. Saggagāminanti saggaṃ gacchantānaṃ gatānampi. Navamaṃ.
第10章《诵习经》的注释
10. Sajjhāyasuttavaṇṇanā
230第十经。“凡他听闻”只是虚词。“多诵习”是指:为了出离、为了学习教法而诵习,因此花在诵习上的时间比一般人多。据说,他为老师打扫白天的住处,然后站着等候老师。一看到老师走来,就上前迎接,接过钵和衣。等老师在铺好的座位上坐下,就为老师扇扇子送风,问他要不要喝水,然后为老师洗脚、涂油,行礼之后站在一旁,领受老师教的经文,一直诵习到太阳落山。他在浴室里备好水,在炭盆里生起火。老师洗完澡回来,他擦干老师脚上的水,为老师按摩背部,行礼之后领受经文,初夜诵习,中夜让身体休息,后夜又领受经文,诵习到天亮,然后从坏灭的角度观察那已止息的声音。接着,他对剩余的所执取色、元素色和名色,在五蕴中不断增长观照,最终证得阿罗汉果。“无所事事”是指:对于领受经文和诵习这件事,都不再有任何热忱。“他心中疑惑”是指:我现在为了什么目的而诵习呢?那个目的我已经彻底达到了。现在诵习对我还有什么用呢?于是他以果定之乐度过时光。“对他说”:她心里想:“这位长老是身体不舒服,还是他的老师出了什么事?到底是什么原因,让他不像以前那样用悦耳的声音诵习了呢?”于是她走过来,站在旁边说道。
230. Dasame yaṃ sudanti nipātamattaṃ. Sajjhāyabahuloti nissaraṇapariyattivasena sajjhāyanato bahutaraṃ kālaṃ sajjhāyanto. So kira ācariyassa divāṭṭhānaṃ sammajjitvā ācariyaṃ udikkhanto tiṭṭhati. Atha naṃ āgacchantaṃ disvāva paccuggantvā pattacīvaraṃ paṭiggahetvā paññattāsane nisinnassa tālavaṇṭavātaṃ datvā pānīyaṃ āpucchitvā pāde dhovitvā telaṃ makkhetvā vanditvā ṭhito uddesaṃ gahetvā yāva sūriyatthaṅgamā sajjhāyaṃ karoti. So nhānakoṭṭhake udakaṃ upaṭṭhapetvā aṅgārakapalle aggiṃ karoti. Ācariyassa nhatvā āgatassa pādesu udakaṃ puñchitvā piṭṭhiparikammaṃ katvā vanditvā uddesaṃ gahetvā paṭhamayāme sajjhāyaṃ katvā majjhimayāme sarīraṃ samassāsetvā pacchimayāme uddesaṃ gahetvā yāva aruṇuggamanā sajjhāyaṃ katvā niruddhasaddaṃ khayato sammasati. Tato sesaṃ upādāyarūpaṃ bhūtarūpaṃ nāmarūpanti pañcasu khandhesu vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ pāpuṇi. Appossukkoti uddesaggahaṇe ca sajjhāyakaraṇīye ca nirussukko. Saṅkasāyatīti yassa dāni atthāya ahaṃ sajjhāyaṃ kareyyaṃ, so me attho matthakaṃ patto. Kiṃ me idāni sajjhāyenāti phalasamāpattisukhena kālaṃ ativatteti. Ajjhabhāsīti, ‘‘kiṃ nu kho assa therassa aphāsukaṃ jātaṃ, udāhussa ācariyassa? Kena nu kho kāraṇena pubbe viya madhurassarena na sajjhāyatī’’ti? Āgantvā santike ṭhitā abhāsi.
“法句”在这里指的是全部佛语。“不读诵”就是你不背诵。“Nādiyasi”是另一种写法,意思是“不接受”。“他们称赞”:说法的人得到称赞,论师、经师和持律者也受到称赞。“以离染”:以圣道离染。“了知已”:了知之后。“舍弃”:这是说舍弃所闻所见等,已寂静者这样说,不是指舍弃佛语。到这里,并不是要一直不停地背诵才算“长老不舍弃佛语”,而是背诵之后,认识到“我有能力承载这么多的义理和法”,然后就应该为彻底终结轮回之苦而修行。第十。
Dhammapadānīti idha sabbampi buddhavacanaṃ adhippetaṃ . Nādhīyasīti na sajjhāyasi. Nādiyasīti vā pāṭho, na gaṇhāsīti attho. Pasaṃsanti dhammabhāṇako pasaṃsaṃ labhati, ābhidhammiko suttantiko vinayadharotissa pasaṃsitā bhavanti. Virāgenāti ariyamaggena. Aññāyāti jānitvā. Nikkhepananti tassa diṭṭhasutādino vissajjanaṃ santo vadantīti dīpeti, na buddhavacanassa. Ettāvatā ‘‘thero buddhavacanaṃ na vissajjāpetī’’ti na niccakālaṃ sajjhāyanteneva bhavitabbaṃ, sajjhāyitvā pana – ‘‘ettakassāhaṃ atthassa vā dhammassa vā ādhāro bhavituṃ samattho’’ti ñatvā vaṭṭadukkhassa antakiriyāya paṭipajjitabbaṃ. Dasamaṃ.
第11章 不善寻经的注释
11. Akusalavitakkasuttavaṇṇanā
231231. 在第十一(经)中,“不善寻”是指欲寻等三种大寻。“不如理作意”:就是以不恰当的方式作意。“你”:就是指你这个人。“应舍离不如理”:应当舍弃这种不如理作意。“导师”:通过这首偈颂,开示了一种能令心生欢喜的业处。“无疑将获得喜乐”:一定会证得强大的喜与乐。第十一。
231. Ekādasame akusale vitakketi kāmavitakkādayo tayo mahāvitakke. Ayoniso manasikārāti anupāyamanasikārena. Soti so tvaṃ. Ayoniso paṭinissajjāti etaṃ anupāyamanasikāraṃ vajjehi. Satthāranti imāya gāthāya pāsādikakammaṭṭhānaṃ katheti. Pītisukhamasaṃsayanti ekaṃseneva balavapītiñca sukhañca adhigamissasi. Ekādasamaṃ.
《日中经》的注释
12. Majjhanhikasuttavaṇṇanā
232第十二经中应当说明的内容,已经在《天神相应·欢喜品》里讲过了。第十二。
232. Dvādasame yaṃ vattabbaṃ, taṃ devatāsaṃyutte nandanavagge vuttameva. Dvādasamaṃ.
《显根经》注释
13. Pākatindriyasuttavaṇṇanā
233第十三,在《天子相应》的《阇都天子经》里已经详细讲过了。第十三。
233. Terasamaṃ devaputtasaṃyutte jantudevaputtasutte vitthāritameva. Terasamaṃ.
《盗香经》的注释
14. Gandhatthenasuttavaṇṇanā
234第十四则:天神对那位比丘说话。她看见那位比丘拿着莲茎正在闻莲花,就上前对他说:这位比丘从导师面前领受了修行的法门,为了实践沙门之道而进入森林,却把心放在香尘上,一直盯着闻。他今天这样闻,明天也这样闻,后天还是这样闻。这样一来,他对香气的贪爱就会不断增长,最终会毁掉他今生和来世的利益。不能让他就在我眼前毁掉自己,我要去提醒他。
234. Cuddasame ajjhabhāsīti taṃ bhikkhuṃ nāḷe gahetvā padumaṃ siṅghamānaṃ disvāva – ‘‘ayaṃ bhikkhu satthu santike kammaṭṭhānaṃ gahetvā samaṇadhammaṃ kātuṃ araññaṃ paviṭṭho gandhārammaṇaṃ upanijjhāyati, svāyaṃ ajja upasiṅghaṃ svepi punadivasepi upasiṅghissati, evamassa sā gandhataṇhā vaḍḍhitvā diṭṭhadhammikasamparāyikaṃ atthaṃ nāsessati, mā mayi passantiyā nassatu, codessāmi na’’nti upasaṅkamitvā abhāsi.
这只是一部分偷盗:在可偷盗的色所缘等五种分类中,这只是其中一部分,意思就是一部分。我不带走:就是我不拿走。远处:他说的是,在远处拿着莲茎弯下身子,站在远处嗅闻。以言辞为借口:就是以这个作为借口。
Ekaṅgametaṃtheyyānanti thenitabbānaṃ rūpārammaṇādīnaṃ pañcakoṭṭhāsānaṃ idaṃ ekaṅgaṃ, ekakoṭṭhāsoti attho. Na harāmīti na gahetvā gacchāmi. Ārāti dūre nāḷe gahetvā nāmetvā dūre ṭhito upasiṅghāmīti vadati. Vaṇṇenāti kāraṇena.
“那个人”就是指这个人。据说,正当他和天神交谈的时候,有一个苦行者下水,开始挖藕之类的事情,这句话就是针对他说的。“业行混杂者”就是这样的不清净行为。也可以读作“业行未尽者”,意思是行为粗恶。不被称作香贼或花贼,为什么不这样称呼呢?
Yvāyanti yo ayaṃ. Tasmiṃ kira devatāya saddhiṃ kathenteyeva eko tāpaso otaritvā bhisakhananādīni kātuṃ āraddho, taṃ sandhāyevamāha. Ākiṇṇakammantoti evaṃ aparisuddhakammanto. Akhīṇakammantotipi pāṭho, kakkhaḷakammantoti attho. Na vuccatīti gandhacoroti vā pupphacoroti vā kasmā na vuccati.
“杂染的粗暴者”:意思是恶行很多、罪过深重,所以不叫香贼或花贼。“像保姆的脏衣”:就像保姆穿的脏衣服,被屎尿、尘土、泥巴等弄脏了,同样,这个人被贪、嗔等弄脏了。“我应当说”:就是我有资格说。据说,天神的责备就像善逝的教导一样,那些低劣、志向下劣、走邪道的人得不到它。只有在那一生中有能力证得道与果的人才能得到它,所以这样说。
Ākiṇṇaluddoti bahupāpo gāḷhapāpo vā, tasmā na vuccati. Dhāticelaṃva makkhitoti yathā dhātiyā nivatthakiliṭṭhavatthaṃ uccārapassāvapaṃsumasikaddamādīhi makkhitaṃ, evamevaṃ rāgadosādīhi makkhito. Arahāmi vattaveti arahāmi vattuṃ. Devatāya codanā kira sugatānusiṭṭhisadisā, na taṃ lāmakā hīnādhimuttikā micchāpaṭipannakapuggalā labhanti. Tasmiṃ pana attabhāve maggaphalānaṃ bhabbarūpā puggalā taṃ labhanti, tasmā evamāha.
寻找清净者:指寻求清净的戒、定、智的人。如雨云之巅:意思是像雨云顶端那样。你知道吗:就是你知道“这是清净的”吗?你可能会说:就是你可能会这样说。我们绝不依靠你:据说,天神心想:“这位比丘或许会想‘有爱护我的天神,她会呵责我、提醒我’,于是就放纵放逸,所以我不会接受他的话。”因此那样说。唯有你:就是唯独是你。你应知:你应当知道。以何种业:意思是依何种业能往善趣,那业你应当自己了知。第十四。
Sucigavesinoti sucīni sīlasamādhiñāṇāni gavesantassa. Abbhāmattaṃ vāti valāhakakūṭamattaṃ viya. Jānāsīti suddho ayanti jānāsi. Vajjāsīti vadeyyāsi. Neva taṃ upajīvāmāti devatā kira cintesi – ‘‘ayaṃ bhikkhu atthi me hitakāmā devatā, sā maṃ codessati sāressatīti pamādampi anuyuñjeyya, nāssa vacanaṃ sampaṭicchissāmī’’ti. Tasmā evamāha. Tvamevāti tvaṃyeva. Jāneyyāti jāneyyāsi. Yenāti yena kammena sugatiṃ gaccheyyāsi, taṃ kammaṃ tvaṃyeva jāneyyāsīti. Cuddasamaṃ.
《相应部》的注释书
Saṃyuttanikāya-aṭṭhakathāya