8. 鹏耆舍相应巴利
8. Vaṅgīsasaṃyuttaṃ
《出离经》的注释巴利
1. Nikkhantasuttavaṇṇanā
209 209. 在《鹏耆舍相应》的第一经里,“阿伽罗婆灵塔”指的是阿罗毗城中最殊胜的灵塔。佛陀还没出世的时候,阿伽罗婆、乔达摩等地方本来是夜叉、龙之类的住处,那时是灵塔。佛陀出世以后,人们把那些住处移走,改建成了精舍,而这些精舍就沿用了原来的名字。“尼俱律陀劫波”指的是住在榕树下的劫波长老。“留守者”就是被留下来、落单的人。“精舍守护者”:据说他当时是个雨安居比丘,对受持钵和袈裟还很不熟练。于是长老比丘们对他说:“贤友,你看着这些伞、鞋、剃刀、手杖等物,坐下来吧。”便把他安排为精舍守护者,然后入城乞食。因此说“精舍守护者”。“善加庄严”是指以自己的财力所及,用装饰来打扮。“使心堕落”是指摧毁、破坏善心。“那在此处从何可得”:在这贪欲生起时,那个理由从何可得。“由于我……的缘故”:由于什么原因,能有其他人或其他法为我驱除不喜、当下生起喜乐,连阿阇梨和和尚们也舍弃我而离开精舍去了。巴利
209. Vaṅgīsasaṃyuttassa paṭhame aggāḷave cetiyeti āḷaviyaṃ aggacetiye. Anuppanne buddhe aggāḷavagotamakādīni yakkhanāgādīnaṃ bhavanāni, cetiyāni ahesuṃ. Uppanne buddhe tāni apanetvā manussā vihāre kariṃsu. Tesaṃ tāneva nāmāni jātāni. Nigrodhakappenāti nigrodharukkhamūlavāsinā kappattherena. Ohiyyakoti ohīnako. Vihārapāloti so kira tadā avassiko hoti pattacīvaraggahaṇe akovido. Atha naṃ therā bhikkhū – ‘‘āvuso, imāni chattupāhanakattarayaṭṭhiādīni olokento nisīdā’’ti vihārarakkhakaṃ katvā piṇḍāya pavisiṃsu. Tena vuttaṃ ‘‘vihārapālo’’ti. Samalaṅkaritvāti attano vibhavānurūpena alaṅkārena alaṅkaritvā. Cittaṃ anuddhaṃsetīti kusalacittaṃ viddhaṃseti vināseti. Taṃ kutettha labbhāti etasmiṃ rāge uppanne taṃ kāraṇaṃ kuto labbhā. Yaṃ me paroti yena me kāraṇena añño puggalo vā dhammo vā anabhiratiṃ vinodetvā idāneva abhiratiṃ uppādeyya ācariyupajjhāyāpi maṃ vihāre ohāya gatā.
“从家”是指从家中出离。“出家”是指走上出家之路的意思。“从黑方”是指从黑方、从魔罗那一方冲过来。“猛励之子”是指出身猛励家族、大有威力、身为刹帝利王族的儿子们。“持坚固弓者”是指手持坚固之弓的人,他们拿着导师所传的无与伦比之弓。“即使有千人也不逃退”:为了说明那些能从四周用箭把他们包围起来的人是不逃退的,所以说“千”。“比这还多”是指比这一千还要多出许多。“他们不能使我动摇”是说他们无法动摇我。“我已立足于法”是说,在我自己的教法之中,有一种能驱除不喜、生起喜乐的力量,我已安住其中。这里要表达的意思是:譬如有一千名射手从四周用箭包围过来,一个训练有素的人拿起棍子,能在所有箭落到身上之前,就在半空中一一打落,让它们掉在脚边。在那种情况下,一个射手不会从同一处同时射出两支箭;可是这些女人却借着色所缘等方式,每人从同一处同时射出五支箭。就算这样射箭的她们超过一千,也无法使我动摇。巴利
Agārasmāti agārato nikkhantaṃ. Anagāriyanti pabbajjaṃ upagatanti attho. Kaṇhatoti kaṇhapakkhato mārapakkhato ādhāvanti. Uggaputtāti uggatānaṃ puttā mahesakkhā rājaññabhūtā. Daḷhadhamminoti daḷhadhanuno, uttamappamāṇaṃ ācariyadhanuṃ dhārayamānā. Sahassaṃ apalāyinanti ye te samantā sarehi parikireyyuṃ, tesaṃ apalāyīnaṃ saṅkhaṃ dassento ‘‘sahassa’’nti āha. Etatobhiyyoti etasmā sahassā atirekatarā. Neva maṃ byādhayissantīti maṃ cāletuṃ na sakkhissanti. Dhamme samhi patiṭṭhitanti anabhiratiṃ vinodetvā abhiratiṃ uppādanasamatthe sake sāsanadhamme patiṭṭhitaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – issāsasahasse tāva samantā sarehi parikirante sikkhito puriso daṇḍakaṃ gahetvā sabbe sare sarīre apatamāne antarāva paharitvā pādamūle pāteti. Tattha ekopi issāso dve sare ekato na khipati, imā pana itthiyo rūpārammaṇādivasena pañca pañca sare ekato khipanti. Evaṃ khipantiyo etā sacepi atirekasahassā honti, neva maṃ cāletuṃ sakkhissantīti.
“我确实当面听闻过这个”——意思是我亲自从佛面前听到了这个。“通往涅槃的道”是指观智。这是针对观智说的,因为它是通向涅槃的前分道,只是由于词性变化才说成“道”。其中“于我”:在那被称为我自己的年轻观智的通往涅槃之道中,我的心欢喜、安住。“魔罗”是在称呼烦恼。“死神”也是同样在称呼它。“你也看不见我的道”:就像你看不见我在有、生处等当中已经走过的路一样,我也会那样做,让你看不见。第一。巴利
Sakkhī hi me sutaṃ etanti mayā hi sammukhā etaṃ sutaṃ. Nibbānagamanaṃ magganti vipassanaṃ sandhāyāha. So hi nibbānassa pubbabhāgamaggo, liṅgavipallāsena pana ‘‘magga’’nti āha. Tattha meti tasmiṃ me attano taruṇavipassanāsaṅkhāte nibbānagamanamagge mano nirato. Pāpimāti kilesaṃ ālapati. Maccūtipi tameva ālapati. Na me maggampi dakkhasīti yathā me bhavayoniādīsu gatamaggampi na passasi, tathā karissāmīti. Paṭhamaṃ.
2. 《不乐经》的注释巴利
2. Aratīsuttavaṇṇanā
210 210. 第二首偈中,“他出去”是指从精舍出去。“或在后日,或在乞食时”是指第二天,或者去乞食的时候。据说这位长老很看重自己的精舍。“不喜乐与喜乐”是指在教法上不喜乐,以及在五欲上喜乐。“以及一切依家之寻”是指彻底舍弃了一切依止俗家、以五欲为对象的恶寻。“丛林”是指烦恼的大丛林。“在任何地方”是指在任何所缘上。“成为无丛林”是指没有烦恼的丛林。“不喜乐”是指远离了渴爱之乐。巴利
210. Dutiye nikkhamatīti vihārā nikkhamati. Aparajju vā kāleti dutiyadivase vā bhikkhācārakāle. Vihāragaruko kiresa thero. Aratiñca ratiñcāti sāsane aratiṃ kāmaguṇesu ca ratiṃ. Sabbaso gehasitañca vitakkanti pañcakāmaguṇagehanissitaṃ pāpavitakkañca sabbākārena pahāya. Vanathanti kilesamahāvanaṃ. Kuhiñcīti kismiñci ārammaṇe. Nibbanathoti nikkilesavano. Aratoti taṇhāratirahito.
“地以及虚空”:指立于地上的男女、资具、装饰等种种色,以及立于虚空中的日月光明等。“属于色”就是色本身。“含藏于世间”:是含容在世间里,也就是存在于大地之下的龙宫的意思。“会衰变”就是会衰老变灭。“一切无常”:那一切都是无常的。他们说,这就是这位长老的大内观。“如此通达”:就是如此了知、如此证悟之后。“作为牟尼而行”:指已证知自身实相而安住。巴利
Pathaviñca vehāsanti pathaviṭṭhitañca itthipurisavatthālaṅkārādivaṇṇaṃ, vehāsaṭṭhakañca candasūriyobhāsādi. Rūpagatanti rūpameva. Jagatogadhanti jagatiyā ogadhaṃ, antopathaviyaṃ nāgabhavanagatanti attho. Parijīyatīti parijīrati. Sabbamaniccanti sabbaṃ taṃ aniccaṃ. Ayaṃ therassa mahāvipassanāti vadanti. Evaṃ samaccāti evaṃ samāgantvā. Caranti mutattāti viññātattabhāvā viharanti.
在诸取中,就是指在诸蕴、诸烦恼、诸行中。被粘住,就是被贪著。于所见所闻,就是以眼所见的诸色、以耳所闻的诸声。于嗔及于所触这里,嗔这个词涵盖了香和味,所触这个词则指触的所缘。谁在这里不染着,就是谁在这五种欲乐里,不被渴爱和邪见的粘着所染污。巴利
Upadhīsūti khandhakilesābhisaṅkhāresu. Gadhitāti giddhā. Diṭṭhasuteti cakkhunā diṭṭhe rūpe, sotena sute sadde. Paṭighe ca mute cāti ettha paṭighapadena gandharasā gahitā, mutapadena phoṭṭhabbārammaṇaṃ . Yo ettha na limpatīti yo etesu pañcakāmaguṇesu taṇhādiṭṭhilepehi na limpati.
那时,依止六种所缘的种种非法寻思已经扎根在人群中,意思是:当时有寻的、依止六境的种种非法寻思安住在众人之中。不会随群逐队停留在任何地方,意思是:不会因为那些寻思而在任何地方落入烦恼的群体。也不会说粗恶语,意思是:也不会成为说粗恶语的人。这样的比丘,意思是:具备这样行持的人,才叫作比丘。巴利
Atha saṭṭhinissitā savitakkā, puthū janatāya adhammā niviṭṭhāti atha cha ārammaṇanissitā puthū adhammavitakkā janatāya niviṭṭhāti attho. Naca vaggagatassa kuhiñcīti tesaṃ vasena na katthaci kilesavaggagato bhaveyya. No pana duṭṭhullabhāṇīti duṭṭhullavacanabhāṇīpi na siyā. Sa bhikkhūti so evaṃvidho bhikkhu nāma hoti.
跋陀是指具有智者本性的人,是聪明有智慧的人。长久以来心已安住是指长时间内心安住在定中。审慎是指具足审察,智慧成熟圆满。无渴爱是指没有贪爱。寂静的境界是指涅槃。牟尼已证得是指已经证悟的牟尼。依止涅槃而般涅槃者,等待时机是指依止涅槃、以烦恼的般涅槃而般涅槃,正在等待般涅槃的时刻。第二。巴利
Dabboti dabbajātiko paṇḍito. Cirarattasamāhitoti dīgharattaṃ samāhitacitto. Nipakoti nepakkena samannāgato pariṇatapañño. Apihālūti nittaṇho. Santaṃ padanti nibbānaṃ. Ajjhagamā munīti adhigato muni. Paṭicca parinibbuto kaṅkhati kālanti nibbānaṃ paṭicca kilesaparinibbānena parinibbuto parinibbānakālaṃ āgameti. Dutiyaṃ.
3. 《善德经》的注释巴利
3. Pesalasuttavaṇṇanā
211 211. 在第三首偈颂中,“轻视”的意思是:这些人算什么长老?他们没有巴利圣典,没有义注,也没有词句音韵的优美;而我们的巴利圣典和义注,能以成百上千种理趣显现。他这样越过他们而轻慢地认为。“乔达摩”是他因为自己是乔达摩佛陀的弟子而这样称呼自己。“慢道”指以慢为所缘的法,以及与慢俱生的法。“成为后悔者”就是成了后悔的人,意思是后悔了。“以道征服者”指以道征服了烦恼(“Maggajino”即“以道征服烦恼者”)。“名声与快乐”指称赞之语以及身体和(“Kittiñca sukhañca”即“称扬赞叹之语与身心的快乐”)。“无嗔者,此处指精勤者,已发起精进”(“Akhilodha padhānavā”)。“清净者”(“Visuddho”)。“无余,即九种慢无余”(“Asesaṃ”)。“以明而作诸烦恼的终结者”(“Vijjāyantakaro”)。“寂静者”是指因贪等已止息故为寂静者。第三篇完。巴利
211. Tatiye atimaññatīti ‘‘kiṃ ime mahallakā? Na etesaṃ pāḷi, na aṭṭhakathā, na padabyañjanamadhuratā, amhākaṃ pana pāḷipi aṭṭhakathāpi nayasatena nayasahassena upaṭṭhātī’’ti atikkamitvā maññati. Gotamāti gotamabuddhasāvakattā attānaṃ ālapati. Mānapathanti mānārammaṇañceva mānasahabhuno ca dhamme. Vippaṭisārīhuvāti vippaṭisārī ahuvā, ahosīti attho. Maggajinoti maggena jitakileso. Kittiñca sukhañcāti vaṇṇabhaṇanañca kāyikacetasikasukhañca. Akhilodha padhānavāti akhilo idha padhānavā vīriyasampanno. Visuddhoti visuddho bhaveyya. Asesanti nissesaṃ navavidhaṃ. Vijjāyantakaroti vijjāya kilesānaṃ antakaro. Samitāvīti rāgādīnaṃ samitatāya samitāvī. Tatiyaṃ.
4. 阿难经的注释巴利
4. Ānandasuttavaṇṇanā
212 212. 在第四首偈颂中,“贪”是指:具寿阿难福德广大、深受敬重,国王、大臣等人邀请他,让他坐在内室之中。那些佩戴着一切装饰的妇女也来到长老面前,顶礼之后用棕榈扇为他扇风,靠近坐下后提问、听闻佛法。当时,刚出家不久的具寿鹏耆舍无法把握所缘,以女色为所缘的贪欲扰乱了我的心。他因为是出于信心而出家、本性正直的良家子,心想:“如果我这贪欲增长,就会毁坏现世的利益和来世的利益。”于是,他就坐在紧挨着长老的地方,向长老表明自己的情况,说出了以“由欲贪”开头等的偈颂。巴利
212. Catutthe rāgoti āyasmā ānando mahāpuñño sambhāvito, taṃ rājarājamahāmattādayo nimantetvā antonivesane nisīdāpenti. Sabbālaṅkārapaṭimaṇḍitāpi itthiyo theraṃ upasaṅkamitvā vanditvā tālavaṇṭena bījenti, upanisīditvā pañhaṃ pucchanti dhammaṃ suṇanti. Tattha āyasmato vaṅgīsassa navapabbajitassa ārammaṇaṃ pariggahetuṃ asakkontassa itthirūpārammaṇe rāgo cittaṃ anuddhaṃseti. So saddhāpabbajitattā ujujātiko kulaputto ‘‘ayaṃ me rāgo vaḍḍhitvā diṭṭhadhammikasamparāyikaṃ atthaṃ nāseyyā’’ti cintetvā anantaraṃ nisinnova therassa attānaṃ āvikaronto kāmarāgenātiādimāha.
这里,“熄灭”是指使贪欲熄灭的因。“颠倒”是指以颠倒想。“净妙、与贪欲相应”是指贪欲所依的、可爱可意的所缘。“从外在看”是指以无常的角度去看。“不要看作我”是指不要以我的角度去看。“愿你安住于身”是指愿你修习身至念。“你应当修习无相”的意思是:因为常等诸相已被破除,所以观被称为无相,他说的就是你应当修习这个。“以慢的现观”是指以见的现观和断的现观来现观慢。“寂静者”是指因为贪等已经止息,所以是寂静的。第四。巴利
Tattha nibbāpananti rāganibbānakāraṇaṃ. Vipariyesāti vipallāsena. Subhaṃ rāgūpasañhitanti rāgaṭṭhāniyaṃ iṭṭhārammaṇaṃ. Parato passāti aniccato passa. Mā ca attatoti attato mā passa. Kāyagatā tyatthūti kāyagatā te atthu. Animittañca bhāvehīti niccādīnaṃ nimittānaṃ ugghāṭitattā vipassanā animittā nāma, taṃ bhāvehīti vadati. Mānābhisamayāti mānassa dassanābhisamayā ceva pahānābhisamayā ca. Upasantoti rāgādisantatāya upasanto. Catutthaṃ.
第5篇 善说经的注释巴利
5. Subhāsitasuttavaṇṇanā
213 213. 第五偈中,“以诸支”是指以诸因,或者是指以诸组成部分。远离妄语等四种,是善说语的因;说真实语等四种,是善说语的组成部分。当“支”这个词表示因的时候,“以四种”是直接从格;当它表示组成部分的时候,则是工具格。“具足”是指具备、持续生起并且相应。“语”是指说出来的话,也就是《法集论》636处所说的“语言、言辞、言说”,以及《长部》1.9处所说的“柔和、悦耳”。“凡由语言所造之业”这样说的表色,以及“凡以四种语恶行而离……这称为正语”这样说的离,以及“粗恶语,诸比丘,若被习行、修习、多作,则导致地狱”这样说的思,这些都称为语,但此处并非指它们。为什么?因为不可说故。“善说”是指善巧地说,由此显示它能带来利益;“非不善说”是指非不善地说,由此显示它已断除能带来无义之事的可能。“无过”是指远离贪等过失,以此显示其因清净及离四种过失。“无可非难”是指解脱于非难,以此显示其一切行相圆满。“智者”是指有智慧者,以此显示在谴责与称赞中愚者无足轻重。巴利
213. Pañcame aṅgehīti kāraṇehi, avayavehi vā. Musāvādāveramaṇiādīni hi cattāri subhāsitavācāya kāraṇāni, saccavacanādayo cattāro avayavā. Kāraṇatthe ca aṅgasadde ‘‘catūhī’’ti nissakkavacanaṃ hoti, avayavatthe karaṇavacanaṃ. Samannāgatāti samanuāgatā pavattā yuttā ca. Vācāti samullapanavācā, yā ‘‘vācā girā byappatho’’ti (dha. sa. 636) ca, ‘‘nelā kaṇṇasukhā’’ti (dī. ni. 1.9) ca āgatā. ‘‘Yā pana vācāya ce kataṃ kamma’’nti evaṃ viññatti ca ‘‘yā catūhi vacīduccaritehi ārati…pe… ayaṃ vuccati sammāvācā’’ti (vibha. 206) evaṃ virati ca, ‘‘pharusavācā, bhikkhave, āsevitā bhāvitā bahulīkatā nirayasaṃvattanikā hotī’’ti (a. ni. 8.40) evaṃ cetanā ca vācāti āgatā, na sā idha adhippetā. Kasmā? Abhāsitabbato. Subhāsitāti suṭṭhu bhāsitā. Tenassā atthāvahataṃ dīpeti. No dubbhāsitāti na duṭṭhu bhāsitā. Tenassā anatthāvahanapahānataṃ dīpeti. Anavajjāti rāgādivajjarahitā. Imināssā kāraṇasuddhiṃ catudosābhāvañca dīpeti. Ananuvajjāti anuvādavimuttā . Imināssā sabbākārasampattiṃ dīpeti. Viññūnanti paṇḍitānaṃ. Tena nindāpasaṃsāsu bālā appamāṇāti dīpeti.
“只说善说”这句话,是依着“人”这个施设而作的教导,指的是四种语支当中任何一种没有过失的言语。“不说恶说”则是对同一个语支的反面——说恶语——加以遮止。通过“不说恶说”,显示断除邪语;通过“说善说”,显示已断除邪语之人应当说的言语的特征。不过,这里为了说明语支,先不说不可说的,而只说了应当说的。“唯说正法”等处也是同样的道理。在这里,第一支说的是远离两舌过失、能促成和睦的言语;第二支说的是远离绮语过失、不偏离正法的思择之语;其余两支说的是远离粗恶语和害心语、真实而可爱的言语。通过“以这些”等文句,直观地展示这些语支之后,便归结到那言语。至于有些人依据告白等组成部分、名色等词句、性、数、格、时态、役格等条件具足,就认为妄语等也是善说,这种看法在这里被否定了。因为即使具足了组成部分等形式,那样的言语仍然是不善说,因为它会给自己和他人带来无益。然而,如果具足了这四种语支,那么即使它属于边地野蛮人的语言,或者属于婢女劳作时唱的歌谣,也仍然是善说,因为它能带来世间与出世间的安乐。就像这样:在道路一侧守护庄稼的斯里兰卡婢女,用斯里兰卡语唱着与生老死相应的歌,走在路上的六十位观禅比丘听到歌声后,都证得了阿罗汉果。同样,有一位名叫帝须、已开始观禅的比丘,走近莲花池时,踩碎了池中的莲花——巴利
Subhāsitaṃyevabhāsatīti puggalādhiṭṭhānāya desanāya catūsu vācaṅgesu aññataraniddosavacanametaṃ. No dubbhāsitanti tasseva vācaṅgassa paṭipakkhabhāsananivāraṇaṃ. No dubbhāsitanti iminā micchāvācappahānaṃ dīpeti. Subhāsitanti iminā pahīnamicchāvācena bhāsitabbavacanalakkhaṇaṃ. Aṅgaparidīpanatthaṃ panettha abhāsitabbaṃ pubbe avatvā bhāsitabbamevāha. Esa nayo dhammaṃyevātiādīsupi. Ettha ca paṭhamena pisuṇadosarahitaṃ samaggakaraṇaṃ vacanaṃ vuttaṃ, dutiyena samphappalāpadosarahitaṃ dhammato anapetaṃ mantāvacanaṃ, itarehi dvīhi pharusālikarahitāni piyasaccavacanāni. Imehi khoti ādinā tāni aṅgāni paccakkhato dassento taṃ vācaṃ nigameti. Yañca aññe paṭiññādīhi avayavehi, nāmādīhi padehi, liṅgavacanavibhattikālakārakasampattīhi ca samannāgataṃ musāvādādivācampi subhāsitanti maññanti, taṃ paṭisedheti. Avayavādisamannāgatāpi hi tathārūpī vācā dubbhāsitāva hoti attano ca paresañca anatthāvahattā. Imehi pana catūhaṅgehi samannāgatā sacepi milakkhubhāsāpariyāpannā ghaṭaceṭikāgītikapariyāpannāpi hoti, tathāpi subhāsitāva lokiyalokuttarahitasukhāvahattā. Tathā hi maggapasse sassaṃ rakkhantiyā sīhaḷaceṭikāya sīhaḷakeneva jātijarāmaraṇayuttaṃ gītikaṃ gāyantiyā saddaṃ sutvā maggaṃ gacchantā saṭṭhimattā vipassakā bhikkhū arahattaṃ pāpuṇiṃsu. Tathā tisso nāma āraddhavipassako bhikkhu padumasarasamīpena gacchanto padumasare padumāni bhañjitvā –
清晨盛开的红莲花,被阳光一照就凋谢了;
众生一旦投生为人,就会被衰老的势力压垮。巴利
‘‘Pātova phullitakokanadaṃ, sūriyālokena bhijjiyate; Evaṃ manussattaṃ gatā sattā, jarābhivegena maddiyantī’’ti. –
他听到那个婢女唱这首歌之后,就证得了阿罗汉果。巴利
Imaṃ gītikaṃ gāyantiyā ceṭikāya sutvā arahattaṃ patto.
在两尊佛之间的时期,有个男人带着七个儿子从森林里出来,来到一个正用杵捣米的女人那里——巴利
Buddhantarepi aññataro puriso sattahi puttehi saddhiṃ aṭavito āgamma aññatarāya itthiyā musalena taṇḍule koṭṭentiyā –
这身体被衰老磨坏了,干枯的皮肤和肌肉都附着在它上面;
这个身体会被死亡摧毁,它是死神的食物和诱饵。
这是蛆虫的窝,塞满了各种各样的腐尸烂肉;
这个不净的容器,就像芭蕉树干一样。巴利
‘‘Jarāya parimadditaṃ etaṃ, milātachavicammanissitaṃ; Maraṇena bhijjati etaṃ, maccussa ghāsamāmisaṃ. ‘‘Kimīnaṃ ālayaṃ etaṃ, nānākuṇapena pūritaṃ; Asucissa bhājanaṃ etaṃ, kadalikkhandhasamaṃ ida’’nti. –
他听完这首歌后,反复观察思惟,就和儿子们一起证得了辟支菩提。像这样,即使这些话属于蛮族语言,或者只是出自捣米婢女的歌谣,只要具备这四种条件,也应当知道它就是善说。正因为是善说,所以对于智者、追求义利的人、以义为依归而不是以文辞为依归的人来说,它没有过失,也不应受到指责。巴利
Imaṃ gītikaṃ sutvā paccavekkhanto saha puttehi paccekabodhiṃ patto. Evaṃ imehi catūhi aṅgehi samannāgatā vācā sacepi milakkhubhāsāpariyāpannā ghaṭaceṭikāgītikapariyāpannāpi hoti, tathāpi subhāsitāti veditabbā. Subhāsitattā eva ca anavajjā ca ananuvajjā ca viññūnaṃ atthatthikānaṃ atthapaṭisaraṇānaṃ, no byañjanapaṭisaraṇānanti.
“与场合相宜的”:就是合适、恰当的。“赞叹”:就是称赞。“不会折磨”:不会因为懊悔而折磨人,也不会伤害人。“他人”:指不离间他人、不恼害他人。这样,通过这首偈颂,以不两舌的言语来赞叹世尊。“被欣然接受”:就是让人喜爱。“不取”:指说话时不抓住他人的过失、不可爱的话、粗恶的话不放,而只说有意义、言辞甘美、令人喜爱的话,应当说这样的话——这是以可爱语来赞叹。巴利
Sāruppāhīti anucchavikāhi. Abhitthavīti pasaṃsi. Na tāpayeti vippaṭisārena na tāpeyya na vibādheyya. Pareti parehi bhindanto nābhibhaveyya na bādheyya. Iti imāya gāthāya apisuṇavācāvasena bhagavantaṃ thometi. Paṭinanditāti piyāyitā. Yaṃ anādāyāti yaṃ vācaṃ bhāsanto paresaṃ pāpāni appiyāni pharusavacanāni anādāya atthabyañjanamadhuraṃ piyameva bhāsati, taṃ vācaṃ bhāseyyāti piyavācāvasena abhitthavi.
“不死”这个名称,是因为它善妙,所以像不死一样。正如经中说:“真实确实是各种味道中最甘甜的。”又因为它能作为证得涅槃不死的条件,所以叫“不死”。这个法是自古就有的:这里说的“真实之语”,就是古老的法、古人的行持和传统。因为古人一向就是这样做的,他们从不说假话。所以经中说:善人们安住于真实、利益和法之中。巴利
Amatāti sādhubhāvena amatasadisā. Vuttampi hetaṃ – ‘‘saccaṃ have sādutaraṃ rasāna’’nti (saṃ. ni. 1.246) nibbānāmatapaccayattā vā amatā. Esa dhammo sanantanoti yā ayaṃ saccavācā nāma, esa porāṇo dhammo cariyā paveṇī. Idameva hi porāṇānaṃ āciṇṇaṃ, na te alikaṃ bhāsiṃsu. Tenevāha – sacce atthe ca dhamme ca, āhu santo patiṭṭhitāti.
在这里,因为立足于真实,他们就立足于自己和他人的利益;正因为立足于利益,他们才立足于法,应当这样理解。或者,这本身就是对“真实”的一种限定说明。这里说的意思是:立足于真实——是哪种真实呢?是对利益和法而言:因为不偏离他人的利益,所以不损害利益;因为不偏离法,所以只成就合乎法的利益。这样,这首偈颂就是以说真实来作赞叹。巴利
Tattha sacce patiṭṭhitattāva attano ca paresañca atthe patiṭṭhitā, atthe patiṭṭhitattā eva dhamme patiṭṭhitā hontīti veditabbā. Saccavisesanameva vā etaṃ. Idaṃ hi vuttaṃ hoti – sacce patiṭṭhitā, kīdise? Atthe ca dhamme ca, yaṃ paresaṃ atthato anapetattā atthaṃ anuparodhakaraṃ , dhammato anapetattā dhammaṃ dhammikameva atthaṃ sādhetīti. Iti imāya gāthāya saccavacanavasena abhitthavi.
“安稳”的意思是无畏、没有灾祸。有人问:这是根据什么说的呢?是为了证得涅槃、终结诸苦,因为它能使人达到烦恼的涅槃,也能带来轮回之苦的终结,这就是这里的含义。或者也可以这样理解:世尊为了两种涅槃界,也就是为了证得涅槃、终结诸苦,开示了安稳之道,所以说出安稳之语,而这话语是一切言语中最殊胜的。应当这样理解这里的含义。如此,他以这首偈颂,通过智慧之语赞叹世尊,并以阿拉汉道为顶点来结束这段教导。第五。巴利
Khemanti abhayaṃ nirupaddavaṃ. Kena kāraṇenāti ce. Nibbānapattiyā dukkhassantakiriyāya, yasmā kilesanibbānaṃ pāpeti, vaṭṭadukkhassa ca antakiriyāya saṃvattatīti attho. Atha vā yaṃ buddho nibbānapattiyā dukkhassantakiriyāyāti dvinnaṃ nibbānadhātūnaṃ atthāya khemamaggappakāsanato khemaṃ vācaṃ bhāsati, sā ve vācānamuttamāti sā vācā sabbavācānaṃ seṭṭhāti evamettha attho daṭṭhabbo. Iti imāya gāthāya mantāvacanavasena bhagavantaṃ abhitthavanto arahattanikūṭena desanaṃ niṭṭhapesīti. Pañcamaṃ.
第6篇 舍利弗经的注释巴利
6. Sāriputtasuttavaṇṇanā
214 第六篇的注释。“圆满”指字母等各方面都完整无缺。“流畅”指没有阻碍、没有滞塞。因为法将(舍利弗)说法时,不会因胆汁等(身体因素)而令言语滞塞,声音流出来,就像棍棒敲击铜锣发出的响声一样。“无瑕疵的”指没有过失,而且词句没有错失。因为长老说法时,词或句都不会缺失。“能阐明义理的”指有能力阐明义理。“比丘们”就是诸比丘。巴利
214. Chaṭṭhe poriyāti akkharādiparipuṇṇāya. Vissaṭṭhāyāti avibaddhāya apalibuddhāya. Dhammasenāpatissa hi kathentassa pittādīnaṃ vasena apalibuddhavacanaṃ hoti, ayadaṇḍena pahatakaṃsatālato saddo viya niccharati. Anelagalāyāti anelāya agalāya niddosāya ceva akkhalitapadabyañjanāya ca. Therassa hi kathayato padaṃ vā byañjanaṃ vā na parihāyati. Atthassa viññāpaniyāti atthassa viññāpanasamatthāya. Bhikkhunanti bhikkhūnaṃ.
即使以简要的方式,他也这样教导:“贤友,有四圣谛。哪四种?苦圣谛……乃至……贤友,这就是四圣谛。因此,贤友,应当对‘这是苦圣谛’付诸努力。”这是依《相应部》5.1096-1098的方式简要开示。以详细的方式,他也依《中部》3.373的理路,以“贤友,什么是苦圣谛”等逐一分别解说同样的道理。对于蕴等教示,也同样是这个原则。像八哥鸟的声音一样:犹如八哥鸟尝了甘甜的熟芒果后,用翅膀扇动微风,发出甜美的鸣声;同样,长老说法时,声音也是甜美的。他展现出无碍辩才:就像从大海涌起的波浪一样,无穷无尽的辩才不断涌现。专心聆听,就是侧耳倾听。第六篇结束。巴利
Saṃkhittenapīti ‘‘cattārimāni, āvuso, ariyasaccāni. Katamāni cattāri? Dukkhaṃ ariyasaccaṃ…pe… imāni kho, āvuso, cattāri ariyasaccāni, tasmātiha, āvuso, idaṃ dukkhaṃ ariyasaccanti yogo karaṇīyo’’ti (saṃ. ni. 5.1096-1098) evaṃ saṃkhittenapi deseti. Vitthārenapīti ‘‘katamaṃ, āvuso, dukkhaṃ ariyasacca’’ntiādinā (ma. ni. 3.373) nayena tāneva vibhajanto vitthārenapi bhāsati. Khandhādidesanāsupi eseva nayo. Sāḷikāyiva nigghosoti yathā madhuraṃ ambapakkaṃ sāyitvā pakkhehi vātaṃ datvā madhurassaraṃ nicchārentiyā sāḷikasakuṇiyā nigghoso, evaṃ therassa dhammaṃ kathentassa madhuro nigghoso hoti. Paṭibhānaṃ udīrayīti samuddato ūmiyo viya anantaṃ paṭibhānaṃ uṭṭhahati. Odhentīti odahanti. Chaṭṭhaṃ.
第7篇《自恣经》的注释巴利
7. Pavāraṇāsuttavaṇṇanā
215 215. 在第七篇里,“在那天”的意思就是在那时候,也就是在那一天。“布萨”这个词,是因为人们依止它而安住。所谓依止而安住,就是具备戒行或禁食等,然后安住其中。这个布萨日有三种:初八日、十四日、十五日。为了排除其余两种,所以这里只说“十五日”。“为了自恣”是指雨季安居结束后的自恣。这个也叫“清净自恣”。“他已坐下”的情形是:傍晚时分,为已经到齐的大众开示适合时机的法之后,在世尊洗浴的地方洗净身体,穿好下裙和上衣,把善逝的大衣搭在一侧肩上,靠着中间的柱子,在铺设好的最胜佛座上坐下。他坐下时,身上散发的威光甚至压过了从东方升起的月轮的光辉。“一片寂静、一片寂静”,是说无论他看向哪里,那里都是一片寂静。因为在那个场合,连一位比丘的手脚躁动都没有,所有人都以极其安详的威仪坐着。“环顾”是指用现前可见的、具备五种清净的眼睛环视大众。“来吧”是一个表示放开的语气词。在“你们对我没有什么可指摘的”这句话里,“没有什么”中的“不”是用来提问的否定词。意思是:你们对我有什么可指摘的吗?如果有,就说出来,我愿意听你们说。“身体的或语言的”这个说法,说明他只以身门和语门来行自恣,不包括意门。为什么呢?因为意门不明显。身门和语门里的过失是明显的,意门里的则不是。就算有人独自躺在一张床上,问他“你在想什么?”通过询问就能知道他的心行。所以,因为意门不明显,他不用意门来行自恣,并不是因为意门不清净。因为即使是菩萨,在往昔做布立德、六牙象、善贤象、法护象等的时候,意门也是清净的,如今就更不必说了。巴利
215. Sattame tadahūti tasmiṃ ahu, tasmiṃ divaseti attho. Upavasanti etthāti uposatho. Upavasantīti ca sīlena vā anasanena vā upetā hutvā vasantīti attho. So panesa uposathadivaso aṭṭhamīcātuddasīpannarasībhedena tividho, tasmā sesadvayanivāraṇatthaṃ pannaraseti vuttaṃ. Pavāraṇāyāti vassaṃ-vuṭṭha-pavāraṇāya. Visuddhipavāraṇātipi etissāva nāmaṃ. Nisinno hotīti sāyanhasamaye sampattaparisāya kālayuttaṃ dhammaṃ desetvā udakakoṭṭhake gattāni parisiñcitvā nivatthanivāsano ekaṃsaṃ sugatamahācīvaraṃ katvā majjhimatthambhaṃ nissāya paññatte varabuddhāsane puratthimadisāya uṭṭhahato candamaṇḍalassa siriṃ siriyā abhibhavamāno nisinno hoti. Tuṇhībhūtaṃ tuṇhībhūtanti yato yato anuviloketi, tato tato tuṇhībhūtameva. Tattha hi ekabhikkhussāpi hatthakukkuccaṃ vā pādakukkuccaṃ vā natthi, sabbe niravā santena iriyāpathena nisīdiṃsu. Anuviloketvāti dissamānapañcapasādehi nettehi anuviloketvā. Handāti vossaggatthe nipāto. Na ca me kiñci garahathāti ettha na ca kiñcīti pucchanatthe na-kāro. Kiṃ me kiñci garahatha? Yadi garahatha, vadatha, icchāpemi vo vattunti attho. Kāyikaṃ vā vācasikaṃ vāti iminā kāyavacīdvārāneva pavāreti, na manodvāraṃ. Kasmā? Apākaṭattā. Kāyavacīdvāresu hi doso pākaṭo hoti, na manodvāre. ‘‘Ekamañce sayatopi hi kiṃ cintesī’’ti? Pucchitvā cittācāraṃ jānāti. Iti manodvāraṃ apākaṭattā na pavāreti, no aparisuddhattā. Bodhisattabhūtassāpi hi tassa bhūridattachaddantasaṅkhapāladhammapālādikāle manodvāraṃ parisuddhaṃ, idānettha vattabbameva natthi.
“他说了这样的话”,意思是:他处在法将的位置上,承担着比丘僧团的重担,所以说了这番话。“尊者,我们确实没有”,意思是:尊者,我们对世尊没有任何可指责的地方。“无论是身体方面的,还是言语方面的”,这是长老针对四种无须守护的清净而说的。因为世尊确实具备四种无须守护的清净。正如所说的:巴利
Etadavocāti dhammasenāpatiṭṭhāne ṭhitattā bhikkhusaṅghassa bhāraṃ vahanto etaṃ avoca. Na kho mayaṃ, bhanteti, bhante, mayaṃ bhagavato na kiñci garahāma. Kāyikaṃ vā vācasikaṃ vāti idaṃ catunnaṃ arakkhiyataṃ sandhāya thero āha. Bhagavato hi cattāri arakkhiyāni. Yathāha –
比丘们,如来有四种不需要守护的清净。是哪四种呢?比丘们,如来身行清净,如来没有任何身恶行,不需要如来守护什么,心想“别让旁人知道我这个”。比丘们,如来语行清净,如来没有任何语恶行,不需要如来守护什么,心想“别让旁人知道我这个”。比丘们,如来意行清净,如来没有任何意恶行,不需要如来守护什么,心想“别让旁人知道我这个”。比丘们,如来活命清净,如来没有任何邪命,不需要如来守护什么,心想“别让旁人知道我这个”。巴利
‘‘Cattārimāni , bhikkhave, tathāgatassa arakkhiyāni. Katamāni cattāri? Parisuddhakāyasamācāro, bhikkhave, tathāgato, natthi tathāgatassa kāyaduccaritaṃ, yaṃ tathāgato rakkheyya ‘mā me idaṃ paro aññāsī’ti. Parisuddhavacīsamācāro, bhikkhave, tathāgato, natthi tathāgatassa vacīduccaritaṃ, yaṃ tathāgato rakkheyya, ‘mā me idaṃ paro aññāsī’ti. Parisuddhamanosamācāro, bhikkhave, tathāgato, natthi tathāgatassa manoduccaritaṃ, yaṃ tathāgato rakkheyya, ‘mā me idaṃ paro aññāsī’ti. Parisuddhājīvo, bhikkhave, tathāgato, natthi tathāgatassa micchāājīvo, yaṃ tathāgato rakkheyya ‘‘mā me idaṃ paro aññāsī’’ti (a. ni. 7.58).
现在,为了宣说世尊真实的功德,经文接着说“尊者,因为世尊……”等等。其中,“从未生起过的”是指从迦叶正自觉者以来,没有其他沙门或婆罗门曾经让这条道生起过。“未曾产生的”只是“从未生起过的”的另一种说法。“从未被宣说过的”是指没有别人开示过。“后来才具足的”是指最先成就的世尊之后,弟子们才跟随具足。这位长老认为,世尊的戒等一切德行都是依靠阿拉汉道才得来的,所以他专门依靠阿拉汉道来讲述世尊的德行。这样一来,也就等于讲述了一切德行。接着“尊者,至于我自己”这一段,是这位长老面对包括天人在内的世间最上者——世尊,就自己和僧团的身行与语行,作自恣的陈述。巴利
Idāni bhagavato yathābhūtaguṇe kathento bhagavā hi, bhantetiādimāha. Tattha anuppannassāti kassapasammāsambuddhato paṭṭhāya aññena samaṇena vā brāhmaṇena vā anuppāditapubbassa. Asañjātassāti idaṃ anuppannavevacanameva. Anakkhātassāti aññena adesitassa. Pacchā samannāgatāti paṭhamagatassa bhagavato pacchā samanuāgatā. Iti thero yasmā sabbepi bhagavato sīlādayo guṇā arahattamaggameva nissāya āgatā, tasmā arahattamaggameva nissāya guṇaṃ kathesi. Tena sabbaguṇā kathitāva honti. Ahañca kho, bhanteti idaṃ thero sadevake loke aggapuggalassa attano ceva saṅghassa ca kāyikavācasikaṃ pavārento āha.
父亲所转动的:当转轮王去世或出家后,过了七天,轮宝就会消失。之后,他的儿子完成十种或十二种转轮王的职责,坐在那里时,另一个轮宝就会出现,他让那个轮宝转动起来。因为轮宝是宝石所成的,从相似的意义上说,新的轮宝也做同样的事,所以说是父亲所转动的。又或者,因为那个轮宝说“大王,您不用操心,我来治理”,所以把父亲所转动的命令之轮继续转动下去,就叫作父亲所转动的。正确地继续转动,是指以正确的方式、合理的理由继续转动。世尊宣说四圣谛法,长老也随说那同样的法,因此这样说。俱解脱:以两种部分而解脱,以无色界禅那从色身解脱,以最上道从名身解脱。慧解脱:以慧而解脱,是未获得三明等状态、已漏尽的诸漏尽者。巴利
Pitarāpavattitanti cakkavattimhi kālaṅkate vā pabbajite vā sattāhaccayena cakkaṃ antaradhāyati, tato dasavidhaṃ dvādasavidhaṃ cakkavattivattaṃ pūretvā nisinnassa puttassa aññaṃ pātubhavati, taṃ so pavatteti. Ratanamayattā pana sadisaṭṭhena tadeva vattaṃ katvā ‘‘pitarā pavattita’’nti vuttaṃ. Yasmā vā so ‘‘appossukko tvaṃ, deva, hohi, ahamanusāsissāmī’’ti āha, tasmā pitarā pavattitaṃ āṇācakkaṃ anuppavatteti nāma. Sammadeva anuppavattesīti sammā nayena hetunā kāraṇeneva anuppavattesi. Bhagavā hi catusaccadhammaṃ katheti, thero tameva anukatheti, tasmā evamāha. Ubhatobhāgavimuttāti dvīhi bhāgehi vimuttā , arūpāvacarasamāpattiyā rūpakāyato vimuttā, aggamaggena nāmakāyatoti. Paññāvimuttāti paññāya vimuttā tevijjādibhāvaṃ appattā khīṇāsavā.
为了清净,就是为了达到清净。断除结缚的人,是指断除了被称为结和被称为缚的烦恼之后而安住的人。战胜战争的人,是指战胜了贪嗔痴之战的人;也因为战胜了魔军,所以称为战胜战争的人。商队向导,是指让应当被调伏的商队登上八支道的车乘,引导他们渡过轮回的荒漠,因此世尊就是商队向导,就是那位商队向导。空洞的人,是指内心空虚、没有戒德的人。太阳族,是指礼敬导师、十力者、太阳的亲族。第七。巴利
Visuddhiyāti visuddhatthāya. Saṃyojanabandhanacchidāti saṃyojanasaṅkhāte ceva bandhanasaṅkhāte ca kilese chinditvā ṭhitā. Vijitasaṅgāmanti vijitarāgadosamohasaṅgāmaṃ, mārabalassa vijitattāpi vijitasaṅgāmaṃ. Satthavāhanti aṭṭhaṅgikamaggarathe āropetvā veneyyasatthaṃ vāheti saṃsārakantāraṃ uttāretīti bhagavā satthavāho, taṃ satthavāhaṃ. Palāpoti antotuccho dussīlo. Ādiccabandhunanti ādiccabandhuṃ satthāraṃ dasabalaṃ vandāmīti vadati. Sattamaṃ.
第8经 过千经的注释巴利
8. Parosahassasuttavaṇṇanā
216 216. 第八首偈中,“超越千”是指超过一千。“无有所畏”:在涅槃中,从任何地方都没有恐惧;或者已经证得涅槃的人,从任何地方都没有恐惧,所以涅槃就叫作“无有所畏”。“七仙中的第七仙”:从毗婆尸佛算起,在诸仙中他是第七位仙。巴利
216. Aṭṭhame parosahassanti atirekasahassaṃ. Akutobhayanti nibbāne kutoci bhayaṃ natthi, nibbānappattassa vā kutoci bhayaṃ natthīti nibbānaṃ akutobhayaṃ nāma. Isīnaṃ isisattamoti vipassito paṭṭhāya isīnaṃ sattamako isi.
世尊说“鹏耆舍,你到底怎么了?”这句话,是顺着当时发生的事情而说的。据说,僧团中间曾经出现了这样的议论:“鹏耆舍长老行为放逸,既不诵习经典,也不向人请教,也不如理作意,只是到处编偈颂、凑词句过日子。”那时世尊心想:“这些比丘不知道鹏耆舍具有随口说法的辩才,以为他是想了又想才说出来的。我要让他们知道他的辩才。”这样想过后,世尊就说:“鹏耆舍,你到底怎么了?”等等。巴利
Kiṃ nu te vaṅgīsāti idaṃ bhagavā atthuppattivasena āha. Saṅghamajjhe kira kathā udapādi ‘‘vaṅgīsatthero vissaṭṭhavatto , neva uddese, na paripucchāya, na yonisomanasikāre kammaṃ karoti, gāthā bandhanto cuṇṇiyapadāni karonto vicaratī’’ti. Atha bhagavā cintesi – ‘‘ime bhikkhū vaṅgīsassa paṭibhānasampattiṃ na jānanti, cintetvā cintetvā vadatīti maññanti, paṭibhānasampattimassa jānāpessāmī’’ti cintetvā, ‘‘kiṃ nu te vaṅgīsā’’tiādimāha.
邪道之路:指无数烦恼涌现的地方,因为是轮回的路径,所以叫路径。破开荒芜:破除贪欲等五种荒芜之后而行。你们看那位:你们看那位如此战胜烦恼、破除障碍后而行的佛陀。解缚者:能解除束缚的人。无依者:无所依附的人。分分开示:以念处等类别来分别开示法。或者另一种读法是分分开示,意思是像分解肢节各部分那样,一部分一部分地分解开来给你们看。巴利
Ummaggapathanti anekāni kilesummujjanasatāni, vaṭṭapathattā pana pathanti vuttaṃ. Pabhijja khilānīti rāgakhilādīni pañca bhinditvā carasi. Taṃ passathāti taṃ evaṃ abhibhuyya bhinditvā carantaṃ buddhaṃ passatha. Bandhapamuñcakaranti bandhanamocanakaraṃ. Asitanti anissitaṃ. Bhāgaso pavibhajanti satipaṭṭhānādikoṭṭhāsavasena dhammaṃ vibhajantaṃ. Pavibhajjāti vā pāṭho, aṅgapaccaṅgakoṭṭhāsavasena vibhajitvā vibhajitvā passathāti attho.
暴流:指四种暴流。种种:指按念处等方式分为种种。在他所宣说的不死法中:指在他所宣说的不死法里。见法者:指见到法的人。住立不动:指成为不可动摇而安住。巴利
Oghassāti caturoghassa. Anekavihitanti satipaṭṭhānādivasena anekavidhaṃ. Tasmiṃ ca amate akkhāteti tasmiṃ tena akkhāte amate. Dhammaddasāti dhammassa passitāro. Ṭhitā asaṃhīrāti asaṃhāriyā hutvā patiṭṭhitā.
通达,就是穿透。一切住处,就是一切邪见的立足处,或者识的安住处。他看见了超越,就是看见了作为超越的涅槃。最胜,就是最高的法。或者读作“最初”,意思是排在最先。对五人,就是对五位比丘;意思是向五群比丘开示最胜的法,或者向五群比丘开示最初的法。因此,就是因为了知这个法是善说的,所以不应放逸。应随学,就是应当修学三种修学。第八。巴利
Ativijjhāti ativijjhitvā. Sabbaṭṭhitīnanti sabbesaṃ diṭṭhiṭṭhānānaṃ viññāṇaṭṭhitīnaṃ vā . Atikkamamaddasāti atikkamabhūtaṃ nibbānamaddasa. Agganti uttamadhammaṃ. Aggeti vā pāṭho, paṭhamataranti attho. Dasaddhānanti pañcannaṃ, aggadhammaṃ pañcavaggiyānaṃ, agge vā pañcavaggiyānaṃ dhammaṃ desesīti attho. Tasmāti yasmā esa dhammo sudesitoti jānantena ca pamādo na kātabbo, tasmā. Anusikkheti tisso sikkhā sikkheyya. Aṭṭhamaṃ.
《憍陈如经》的注释巴利
9. Koṇḍaññasuttavaṇṇanā
217 在第九经中,阿若憍陈如长老,因为他最先了知法,所以得到这个名字。所谓“经过很久之后”,是过了多久呢?十二年。在这段时间里,他住在哪里?住在六牙池的曼达基尼池畔,那是独觉佛们居住的地方。为什么住那里?因为他重视静居。他是一位有智慧的大声闻弟子。就像世尊的功德一样,他的功德也在一万个世界中为天与人所知晓。天与人前往如来那里,用香花等作供养后,接着就到这位长老面前作供养,心想:“这位是通达最胜法的声闻弟子。”而对于前来的人,按理应当为他们作如法的开示或亲切的接待。但这位长老重视静居,这些应酬对他来说就成了负担。因此,由于重视静居,他就去到那里居住。巴利
217. Navame aññāsikoṇḍaññoti paṭhamaṃ dhammassa aññātattā evaṃ gahitanāmo thero. Sucirassevāti kīvacirassa? Dvādasannaṃ saṃvaccharānaṃ. Ettakaṃ kālaṃ kattha vihāsīti. Chaddantabhavane mandākinipokkharaṇiyā tīre paccekabuddhānaṃ vasanaṭṭhāne. Kasmā? Vihāragarutāya. So hi paññavā mahāsāvako. Yatheva bhagavato, evamassa dasasahassacakkavāḷe devamanussānaṃ abbhantare guṇā patthaṭāva. Devamanussā tathāgatassa santikaṃ gantvā gandhamālādīhi pūjaṃ katvā ‘‘aggadhammaṃ paṭividdhasāvako’’ti anantaraṃ theraṃ upasaṅkamitvā pūjenti. Santikaṃ āgatānañca nāma tathārūpā dhammakathā vā paṭisanthāro vā kātabbo hoti. Thero ca vihāragaruko, tenassa so papañco viya upaṭṭhāti. Iti vihāragarutāya tattha gantvā vihāsi.
还有一个原因:在出去托钵的时候,所有弟子都按戒腊高低依次而行。可是在说法的时候,世尊坐在中间装饰好的佛座上,右边坐着法将舍利弗,左边坐着大目犍连长老,在他们背后,大家为阿若憍陈如长老铺好座位。其余比丘围绕着他坐下。两位上首弟子因为已经通达最殊胜的法,又年长腊高,对憍陈如长老怀着恭敬,把他看作大梵天、火聚、毒蛇一样,所以坐在上座时总觉得惶恐羞惭。长老心想:为了这个上座的位置,他们已经在百千劫以上、无数劫中圆满了波罗蜜,如今坐在上座,却对我心怀惶恐羞惭。我要让他们住得安稳舒适。于是他在合适的时候来到如来面前,说:尊者,我想去乡间居住。世尊同意了。巴利
Aparampi kāraṇaṃ – bhikkhācāravelāyaṃ tāva sabbasāvakā vassaggena gacchanti. Dhammadesanākāle pana majjhaṭṭhāne alaṅkatabuddhāsanamhi satthari nisinne dakkhiṇahatthapasse dhammasenāpati, vāmahatthapasse mahāmoggallānatthero nisīdati, tesaṃ piṭṭhibhāge aññāsikoṇḍaññattherassa āsanaṃ paññāpenti. Sesā bhikkhū taṃ parivāretvā nisīdanti. Dve aggasāvakā aggadhammapaṭividdhattā ca mahallakattā ca there sagāravā theraṃ mahābrahmaṃ viya aggikkhandhaṃ viya āsīvisaṃ viya ca maññamānā dhurāsane nisīdantā ottappanti harāyanti. Thero cintesi – ‘‘imehi dhurāsanatthāya kappasatasahassādhikaṃ asaṅkhyeyyaṃ pāramiyo pūritā, te idāni dhurāsane nisīdantā mama ottappanti harāyanti, phāsuvihāraṃ nesaṃ karissāmī’’ti. So patirūpe kāle tathāgataṃ upasaṅkamitvā ‘‘icchāmahaṃ, bhante, janapade vasitu’’nti āha, satthā anujāni.
长老收拾好住处,带上钵和袈裟,前往六牙象林中的曼达基尼河畔。八千头象王在过去世曾侍奉辟支佛,因此结下了善缘。它们一见到长老,就认出:“我们的福田来了。”于是用象蹄指甲把经行处踏平,清除遮挡的树枝,为长老整理好居住的地方,做完应做的事,然后全部聚集在一起商议:“如果我们这样安排——‘这头象去做长老该做的事,那头象去做’——那长老就会像去了亲戚众多的村庄一样,虽然钵洗得干干净净,却什么也得不到。我们应该轮流照顾他。不过,即使轮到某一头象当值,其余的象也不能懈怠。”于是它们排定了轮值。轮到当值的象清早便为长老备好洗脸水和嚼齿木,履行自己的职责。巴利
Thero senāsanaṃ saṃsāmetvā pattacīvaramādāya chaddantabhavane mandākinitīraṃ gato. Pubbe paccekabuddhānaṃ pāricariyāya kataparicayā aṭṭhasahassā hatthināgā theraṃ disvāva ‘‘amhākaṃ puññakkhettaṃ āgata’’nti nakhehi caṅkamanaṃ nittiṇaṃ katvā āvaraṇasākhā haritvā therassa vasanaṭṭhānaṃ paṭijaggitvā vattaṃ katvā sabbe sannipatitvā mantayiṃsu – ‘‘sace hi mayaṃ ‘ayaṃ therassa kattabbaṃ karissati, ayaṃ karissatī’ti paṭipajjissāma, thero bahuñātikagāmaṃ gato viya yathādhoteneva pattena gamissati, vārena naṃ paṭijaggissāma, ekassa pana vāre patte sesehipi nappamajjitabba’’nti vāraṃ ṭhapayiṃsu. Vārikanāgo pātova therassa mukhodakañca dantakaṭṭhañca ṭhapeti, vattaṃ karoti.
这个名叫曼达基尼的池塘,方圆五十由旬。在它大约二十五由旬的范围内,没有苔藓,也没有水草,水就像水晶一样清澈。再往外,在水深齐腰的地方,有一片宽半由旬的剩余莲花林,环绕着这座五十由旬的湖。紧接着往外,是一大片红莲花林;再接着是红睡莲林;再接着是白睡莲林;再接着是青莲花林;再接着是红莲花林;再接着是芳香红稻林;再接着是甜味的黄瓜、葫芦、南瓜等藤本果实;再接着是一片宽半由旬的甘蔗林,那里的甘蔗有槟榔树干那么粗;再接着是香蕉林,在那里吃两根熟香蕉就会累饱;再接着是波罗蜜林,果实有罐子那么大;再接着是阎浮林;再接着是芒果林;再接着是木苹果林。总之,在那个湖里,没有一样适合吃的东西是没有的,这根本不必说。花开的时候,风把花粉卷成一条条,落在莲叶上,那里又有水珠滴下来。经过太阳晒熟,就像煮熟的奶酪一样凝住,这叫做莲花蜜,象群取来送给长老。莲藕有犁头那么大,它们也取来送给长老。藕茎有大鼓的莲蓬那么大,其中一节里就有脚踝那么大的乳汁,它们也取来送给长老。莲籽用蜜糖调和后送给长老。它们把甘蔗放在石板上,用脚踩踏,汁液流出来,灌满榨槽,经过太阳晒熟,就像乳石一样凝成块,它们取来送给长老。至于波罗蜜、香蕉、芒果等熟果,那就更不用说了。巴利
Mandākinipokkharaṇī nāma cesā paṇṇāsayojanā hoti. Tassā pañcavīsatiyojanamatte ṭhāne sevālo vā paṇakaṃ vā natthi, phalikavaṇṇaṃ udakameva hoti. Tato paraṃ pana kaṭippamāṇe udake aḍḍhayojanavitthataṃ sesapadumavanaṃ paṇṇāsayojanaṃ saraṃ parikkhipitvā ṭhitaṃ. Tadanantaraṃ tāva mahantameva rattapadumavanaṃ, tadanantaraṃ rattakumudavanaṃ, tadanantaraṃ setakumudavanaṃ, tadanantaraṃ nīluppalavanaṃ, tadanantaraṃ rattuppalavanaṃ, tadanantaraṃ sugandharattasālivanaṃ, tadanantaraṃ eḷālukalābukumbhaṇḍādīni madhurarasāni valliphalāni, tadanantaraṃ aḍḍhayojanavitthārameva ucchuvanaṃ, tattha pūgarukkhakkhandhappamāṇā ucchū, tadanantaraṃ kadalivanaṃ, yato duve pakkāni khādantā kilamanti, tadanantaraṃ cāṭippamāṇaphalaṃ panasavanaṃ, tadanantaraṃ jambuvanaṃ, tadanantaraṃ ambavanaṃ, tadanantaraṃ kapitthavananti. Saṅkhepato tasmiṃ dahe khāditabbayuttakaṃ phalaṃ nāma natthīti na vattabbaṃ. Kusumānaṃ pupphanasamaye vāto reṇuvaṭṭiṃ uṭṭhāpetvā paduminipattesu ṭhapeti, tattha udakaphusitāni patanti. Tato ādiccapākena paccitvā pakkapayoghanikā viya tiṭṭhati, etaṃ pokkharamadhu nāma , taṃ therassa āharitvā denti. Muḷālaṃ naṅgalasīsamattaṃ hoti, tampi āharitvā denti. Bhisaṃ mahābheripokkharappamāṇaṃ hoti, tassa ekasmiṃ pabbe pādaghaṭakappamāṇaṃ khīraṃ hoti, taṃ āharitvā denti. Pokkharaṭṭhīni madhusakkharāya yojetvā denti. Ucchuṃ pāsāṇapiṭṭhe ṭhapetvā pādena akkamanti. Tato raso paggharitvā soṇḍiāvāṭe pūretvā, ādiccapākena paccitvā khīrapāsāṇapiṇḍo viya tiṭṭhati, taṃ āharitvā denti. Panasakadaliambapakkādīsu kathāva natthi.
在盖拉瑟山上,住着一位名叫龙授的天子。长老时常会去他天宫门口。天子就把钵盛满混合了新鲜酥油、莲花蜜和花粉的无水乳粥,供养给长老。据说,这位天子在迦叶佛时代,曾用香酥油和乳药布施了两万年,因此如今能得到这样的食物。长老就这样住了十二年,观察自己的寿行,知道寿命已经耗尽,便想:“我该在哪里入般涅槃呢?”接着又想:“这些象群侍奉我十二年,做了极难做到的事。我应当先请求世尊允许,就在它们身边入般涅槃。”于是他从空中前往世尊那里。因此说:“过了很久之后,他来到世尊那里。”巴利
Kelāsapabbate nāgadatto nāma devaputto vasati. Thero kālena kālaṃ tassa vimānadvāraṃ gacchati. So navasappipokkharamadhucuṇṇayuttassa nirudakapāyāsassa pattaṃ pūretvā deti. So kira kassapabuddhakāle vīsativassasahassāni sugandhasappinā khīrasalākaṃ adāsi. Tenassetaṃ bhojanaṃ uppajjati. Evaṃ thero dvādasa vassāni vasitvā attano āyusaṅkhāraṃ olokento parikkhīṇabhāvaṃ ñatvā ‘‘kattha parinibbāyissāmī’’ti cintetvā – ‘‘hatthināgehi maṃ dvādasa vassāni upaṭṭhahantehi dukkaraṃ kataṃ, satthāraṃ anujānāpetvā etesaṃyeva santike parinibbāyissāmī’’ti ākāsena bhagavato santikaṃ agamāsi. Tena vuttaṃ ‘‘sucirasseva yena bhagavā tenupasaṅkamī’’ti.
“报上名字”这句话,他为什么要把名字说出来呢?因为有些人认得这位长老,有些人却不认得。长老当时心里想:“那些不认识我的人,可能会想:‘这个白头、驼背、身子弯得像屋梁一样的老家伙是谁?他居然还跟导师互相问候。’于是心里生出恶念,这些人就会堕入恶趣。而那些认识我的人,则会想:‘这是在十千个世界中都像导师一样有名、广为人知的大弟子。’于是心里生出净信,这些人就会往生天界。”他为了堵住众生通往恶趣的路,打开通往天界的路,所以把名字说了出来。巴利
Nāmañcāti kasmā nāmaṃ sāveti? Therañhi keci sañjānanti, keci na sañjānanti. Tattha thero cintesi – ‘‘ye maṃ ajānantā ‘ko esa paṇḍarasīso obhaggo gopānasivaṅko mahallako satthārā saddhiṃ paṭisanthāraṃ karotī’ti cittaṃ padūsessanti, te apāyapūrakā bhavissanti. Ye pana maṃ jānantā – ‘dasasahassacakkavāḷe satthā viya paññāto pākaṭo mahāsāvako’ti cittaṃ pasādessanti, te saggūpagā bhavissantī’’ti, sattānaṃ apāyamaggaṃ pidahitvā saggamaggaṃ vivaranto nāmaṃ sāveti.
“随佛而觉”是说:导师先觉悟了四圣谛,长老随后觉悟,所以称为“随佛而觉”。“精进勇猛”是说精进力很强。“远离”是指三种远离。“三明者”“通晓他心者”,这是在六神通中举出四种来说;另外两种虽然没有提到,但长老确实具足六神通。这首偈颂结束时,大众安静地坐了下来。长老知道大众已经安静,便与导师互相问候,然后说:“尊者,我的寿行已尽,我要般涅槃了。”并请求导师允许他入般涅槃。导师问:“憍陈如,你要在哪里般涅槃?”长老说:“尊者,那些服侍我的象群曾为我做了极难做到的事,就在它们那里吧。”导师同意了。巴利
Buddhānubuddhoti paṭhamaṃ satthā cattāri saccāni bujjhi, pacchā thero, tasmā buddhānubuddhoti, vuccati. Tibbanikkamoti bāḷhavīriyo. Vivekānanti tiṇṇaṃ vivekānaṃ. Tevijjo, cetopariyāyakovidoti chasu abhiññāsu catasso vadati. Itarā dve kiñcāpi na vuttā, thero pana chaḷabhiññova. Imissā ca gāthāya pariyosāne parisā sannisīdi. Parisāya sannisinnabhāvaṃ ñatvā thero satthārā saddhiṃ paṭisanthāraṃ katvā ‘‘parikkhīṇā me, bhante, āyusaṅkhārā, parinibbāyissāmī’’ti, parinibbānakālaṃ anujānāpesi . Kattha parinibbāyissasi koṇḍaññāti? Upaṭṭhākehi me, bhante, hatthināgehi dukkaraṃ kataṃ, tesaṃ santiketi. Satthā anujāni.
长老向右绕了十力世尊一圈,然后向世尊顶礼,说道:“尊者,从前那是我第一次见到您,这是最后一次见到您了。”在大众悲泣之际,长老礼敬世尊后便离开了。他站在门楼处,教导大众说:“不要忧愁,不要悲叹。无论是佛陀还是佛弟子,一切已生起的诸行,没有不坏灭的。”他就这样在大众眼前升上虚空,降落在曼达纪尼河边,进入水池沐浴,整理好下裙和上衣,把上衣搭好,收拾好卧具,以果定度过了三个夜分,在黎明时分般涅槃了。
长老般涅槃的同时,雪山中所有的树木都因果实和花朵累累而下垂弯曲。那头当值的象还不知道长老已经般涅槃,清早照常备好洗脸水和齿木,做完日常事务,又取来可嚼的果子,站在经行道的尽头等着。它一直等到太阳升起,也没见长老出来,心想:“这是怎么回事?以前尊者一大早就出来经行、洗脸,今天怎么连叶室都不出来?”于是它摇动小屋的门往里看,见长老还端坐着,便伸出鼻子去探他的呼吸,发现气息已经断了,知道“长老已经般涅槃了”,就把鼻子放进嘴里,发出巨大的悲鸣。整个雪山回荡着同一个声音。八千头象聚集过来,把长老的遗体安放在为首那头象的头顶上,折下开满花的树枝围绕在四周,巡游了整个雪山,然后各自回到自己的地方。巴利
Thero dasabalaṃ padakkhiṇaṃ katvā – ‘‘pubbaṃ taṃ me, bhante, paṭhamadassanaṃ, idaṃ pacchimadassana’’nti paridevante mahājane satthāraṃ vanditvā nikkhamitvā, dvārakoṭṭhake ṭhito – ‘‘mā socittha, mā paridevittha, buddhā vā hontu buddhasāvakā vā, uppannā saṅkhārā abhijjanakā nāma natthī’’ti mahājanaṃ ovaditvā passantasseva mahājanassa vehāsaṃ abbhuggamma mandākinitīre otaritvā pokkharaṇiyaṃ nhatvā nivatthanivāsano katuttarāsaṅgo senāsanaṃ saṃsāmetvā phalasamāpattiyā tayo yāme vītināmetvā balavapaccūsasamaye parinibbāyi. Therassa sahaparinibbānā himavati sabbarukkhā pupphehi ca phalehi ca onatavinatā ahesuṃ. Vārikanāgo therassa parinibbutabhāvaṃ ajānanto pātova mukhodakadantakaṭṭhāni upaṭṭhapetvā vattaṃ katvā khādanīyaphalāni āharitvā caṅkamanakoṭiyaṃ aṭṭhāsi. So yāva sūriyuggamanā therassa nikkhamanaṃ apassanto ‘‘kiṃ nu kho etaṃ? Pubbe ayyo pātova caṅkamati, mukhaṃ dhovati. Ajja pana paṇṇasālatopi na nikkhamatī’’ti kuṭidvāraṃ kampetvā olokento theraṃ nisinnakameva disvā hatthaṃ pasāretvā parāmasitvā assāsapassāse pariyesanto tesaṃ appavattibhāvaṃ ñatvā – ‘‘parinibbuto thero’’ti soṇḍaṃ mukhe pakkhipitvā mahāravaṃ viravi. Sakalahimavanto ekaninnādo ahosi. Aṭṭhanāgasahassāni sannipatitvā theraṃ jeṭṭhakanāgassa kumbhe nisīdāpetvā supupphitarukkhasākhā gahetvā parivāretvā sakalahimavantaṃ anuvicaritvā sakaṭṭhānameva āgatā.
帝释天吩咐毗首羯磨:“亲爱的,我们的长兄已经般涅槃了,我们要做供养。你去造一座九由旬大、全部由珍宝做成的尖顶阁吧。”毗首羯磨照办了,把长老的遗体安放在里面,然后把它交给了象群。象群抬起尖顶阁,在方圆三千由旬的雪山中来回巡游。空中的天人们从大象手中接过来,举行了隆重的礼敬庆典。接着,降雨云、冷云、热云的天人,四大王天的天人,三十三天的天人,就这样一层层往上传递,尖顶阁一直传到了梵天界。然后梵天们又传给天人们,这样依次往下传,最后又交回到象群手中。每一位天人都带来了一块大约四指宽的旃檀木,火葬堆于是长达九由旬。他们把尖顶阁安放在火葬堆上。五百位比丘从空中飞来,整夜诵经。阿那律长老开示佛法,许多天人对法生起了通达。第二天,就在曙光初现的时候,火葬堆熄灭了。大众把如同素馨花花苞颜色的舍利装满了筛滤器,等世尊刚从竹林精舍的门楼出来,就拿来放在世尊手中。世尊接过装满舍利的筛滤器,把手伸向大地,大地裂开,涌出一座像银泡一样的塔庙。世尊亲手把舍利安放在塔庙中。据说那座塔至今仍然存在。第九。巴利
Sakko vissakammaṃ āmantesi – ‘‘tāta, amhākaṃ jeṭṭhabhātā parinibbuto, sakkāraṃ karissāma, navayojanikaṃ sabbaratanamayaṃ kūṭāgāraṃ māpehī’’ti. So tathā katvā theraṃ tattha nipajjāpetvā hatthināgānaṃ adāsi. Te kūṭāgāraṃ ukkhipitvā tiyojanasahassaṃ himavantaṃ punappunaṃ āvijjhiṃsu . Tesaṃ hatthato ākāsaṭṭhakā devā gahetvā sādhukīḷitaṃ kīḷiṃsu. Tato vassavalāhakā sītavalāhakā uṇhavalāhakā cātumahārājikā tāvatiṃsāti etenupāyena yāva brahmalokā kūṭāgāraṃ agamāsi, puna brahmāno devānanti anupubbena hatthināgānaṃyeva kūṭāgāraṃ adaṃsu. Ekekā devatā caturaṅgulamattaṃ candanaghaṭikaṃ āhari, citako navayojaniko ahosi. Kūṭāgāraṃ citakaṃ āropayiṃsu. Pañca bhikkhusatāni ākāsenāgantvā sabbarattiṃ sajjhāyamakaṃsu. Anuruddhatthero dhammaṃ kathesi, bahūnaṃ devatānaṃ dhammābhisamayo ahosi. Punadivase aruṇuggamanavelāyameva citakaṃ nibbāpetvā sumanamakuḷavaṇṇānaṃ dhātūnaṃ parisāvanaṃ pūretvā bhagavati nikkhamitvā veḷuvanavihārakoṭṭhakaṃ sampatte āharitvā satthu hatthe ṭhapayiṃsu. Satthā dhātuparisāvanaṃ gahetvā pathaviyā hatthaṃ pasāresi, mahāpathaviṃ bhinditvā rajatabubbuḷasadisaṃ cetiyaṃ nikkhami. Satthā sahatthena cetiye dhātuyo nidhesi. Ajjāpi kira taṃ cetiyaṃ dharatiyevāti. Navamaṃ.
第十 目犍连经的注释巴利
10. Moggallānasuttavaṇṇanā
218 第十部中,“观察”就是寻求、审察。“山”指山岳。“牟尼”指佛陀牟尼。“已到达苦的彼岸”指已经超越苦、到达彼岸。“正在观察”指正在这样审视。“如此具足一切支分”指这样具足一切功德。“具足种种相”指具备种种功德。第十部结束。巴利
218. Dasame samannesatīti pariyesati paccavekkhati. Nagassāti pabbatassa. Muninti buddhamuniṃ. Dukkhassa pāragunti dukkhapāraṃ gataṃ. Samannesanti samannesanto. Evaṃ sabbaṅgasampannanti evaṃ sabbaguṇasampannaṃ. Anekākārasampannanti anekehi guṇehi samannāgataṃ. Dasamaṃ.
第十一 伽伽拉经的注释巴利
11. Gaggarāsuttavaṇṇanā
219 在第十一品中,“tyāssudaṃ”就是“te assudaṃ”。“assudaṃ”只是一个虚词。“以容色”指以身体的外貌。“以名声”指以随从眷属。“如同无垢、光明的太阳”指像远离了一切尘垢的太阳那样。第十一品结束。巴利
219. Ekādasame tyāssudanti te assudaṃ. Assudanti nipātamattaṃ. Vaṇṇenāti sarīravaṇṇena. Yasasāti parivārena. Vigatamalova bhāṇumāti vigatamalo ādicco viya. Ekādasamaṃ.
第十二 鹏耆舍经的注释巴利
12. Vaṅgīsasuttavaṇṇanā
220 220. 在第十二品中,“尊者”是亲切的称呼。“鹏耆舍”是那位长老的名字。据说他过去在莲华上佛的时代,见到一位辩才具足的声闻弟子,便作了布施并发愿,在十万劫中圆满诸波罗蜜。到了我们世尊的时代,他因为喜好辩论,他的母亲手持阎浮树枝游历整个赡部洲,与一位游方者辩论;由于辩论有胜有负,她便与那位游方者一起生活;他投生于这位与他们同住的女性游方者腹中。成年后,他从母亲那里学了五百种论,从父亲那里也学了五百种论,总共掌握了一千种论并四处游历。他还通晓一种明,念诵此明后,用手指敲打死者的头骨,便能知道此人投生在何处。他渐次游历各村、城镇等地,与五百位年轻人一起,抵达舍卫城,坐在城门处的厅堂里。巴利
220. Dvādasame āyasmāti piyavacanaṃ. Vaṅgīsoti tassa therassa nāmaṃ. So kira pubbe padumuttarakāle paṭibhānasampannaṃ sāvakaṃ disvā dānaṃ datvā patthanaṃ katvā kappasatasahassaṃ pāramiyo pūretvā amhākaṃ bhagavato kāle sakalajambudīpe vādakāmatāya jambusākhaṃ pariharitvā ekena paribbājakena saddhiṃ vādaṃ katvā vāde jayaparājayānubhāvena teneva paribbājakena saddhiṃ saṃvāsaṃ kappetvā vasamānāya ekissā paribbājikāya kucchimhi nibbatto vayaṃ āgamma mātito pañcavādasatāni, pitito pañcavādasatānīti vādasahassaṃ uggaṇhitvā vicarati. Ekañca vijjaṃ jānāti, yaṃ vijjaṃ parijappitvā matānaṃ sīsaṃ aṅguliyā paharitvā – ‘‘asukaṭṭhāne nibbatto’’ti jānāti. So anupubbena gāmanigamādīsu vicaranto pañcahi māṇavakasatehi saddhiṃ sāvatthiṃ anuppatto nagaradvāre sālāya nisīdati.
那时,城里的居民在午前布施完,午后穿着洁净的上衣,手里拿着香、花等物,为了听法而前往精舍。年轻人看见他们,问道:“你们去哪里?”他们回答说:“我们去十力尊那里听法。”他也带着随从,和他们一起前去,互相问候之后,站在一旁。这时,世尊对他说:“鹏耆舍,听说你懂一门好技艺啊。”“乔达摩尊者,我懂很多技艺。您说的是哪一种?”“替死人看骨相的技艺。”“是的,乔达摩尊者。”于是世尊以自己的威神力,示现一个投生到地狱的人的头骨,问道:“鹏耆舍,这个人投生到哪里了?”他念了咒语,用手指敲了敲,说:“地狱。”“很好,鹏耆舍,说对了。”世尊又示现一个投生到天界的人的头骨。他也同样准确地说了出来。接着,世尊又示现一位诸漏已尽者的头骨。他一遍又一遍地念咒、敲指,却怎么也看不出投生之处。巴利
Tadā ca nagaravāsino purebhattaṃ dānaṃ datvā pacchābhattaṃ suddhuttarāsaṅgā gandhamālādihatthā dhammassavanāya vihāraṃ gacchanti. Māṇavo disvā, ‘‘kahaṃ gacchathā’’ti? Pucchi. Te ‘‘dasabalassa santikaṃ dhammassavanāyā’’ti āhaṃsu. Sopi saparivāro tehi saddhiṃ gantvā paṭisanthāraṃ katvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Atha naṃ bhagavā āha – ‘‘vaṅgīsa, bhaddakaṃ kira sippaṃ jānāsī’’ti. ‘‘Bho gotama, ahaṃ bahusippaṃ jānāmi. Tumhe kataraṃ sandhāya vadathā’’ti? Chavadūsakasippanti. Āma, bho gotamāti. Athassa bhagavā attano ānubhāvena niraye nibbattassa sīsaṃ dassetvā, ‘‘vaṅgīsa, ayaṃ kahaṃ nibbatto’’ti pucchi. So mantaṃ jappitvā aṅguliyā paharitvā ‘‘niraye’’ti āha. ‘‘Sādhu, vaṅgīsa, sukathita’’nti devaloke nibbattassa sīsaṃ dassesi. Tampi so tatheva byākāsi. Athassa khīṇāsavassa sīsaṃ dassesi. So punappunaṃ mantaṃ parivattetvāpi aṅguliyā paharitvāpi nibbattaṭṭhānaṃ na passati.
这时,世尊问他:“鹏耆舍,你累了吗?”他回答:“是的,乔达摩尊者。”世尊说:“你再反复仔细看看。”他照做了,却还是看不出来,就说:“乔达摩尊者,您知道吗?”世尊说:“是的,鹏耆舍,这个人是依靠我而命终的,我知道他去了哪里。”他又问:“乔达摩尊者,您是用咒术知道的吗?”世尊说:“是的,鹏耆舍,我只用一种咒术就知道。”他说:“乔达摩尊者,请把您的咒术传给我吧。”世尊说:“鹏耆舍,我的咒术是非对价可换的。”他又求:“乔达摩尊者,请传给我吧。”世尊说:“没有出家的人,在我这里是不能传的。”于是鹏耆舍叫来自己的弟子们,说:“孩子们,沙门乔达摩掌握着一种超胜的技艺。我要在他那里出家,把技艺学到手。这样一来,在整个赡部洲里,就没有人比我们懂得更多了。在我回来之前,你们不要闷闷不乐,四处走走等着吧。”把他们打发走以后,他说:“让我出家吧。”大师把他交给尼哥罗达咖巴长老。长老把他带到自己的住处,为他剃度出家。他出家后,来到世尊身边,礼敬之后站在一旁,请求说:“请把技艺传给我吧。”世尊说:“鹏耆舍,你们学技艺的时候,都要先做不吃盐味的食物、露地睡卧等准备工作才学。这个法也有它的准备工作,你先去做吧。”他回答:“好的,大德。”于是世尊为他讲说了三十二行相的业处。他顺着、逆着作意,增长观智,逐渐证得了阿拉汉果。巴利
Atha naṃ bhagavā ‘‘kilamasi, vaṅgīsā’’ti āha? Āma bho, gotamāti. Punappunaṃ upadhārehīti. Tathā karontopi adisvā, ‘‘tumhe, bho gotama, jānāthā’’ti āha. Āma, vaṅgīsa, maṃ nissāya cesa gato, ahamassa gatiṃ jānāmīti. Mantena jānāsi, bho gotamāti? Āma, vaṅgīsa, ekena manteneva jānāmīti. Bho gotama, mayhaṃ mantena imaṃ mantaṃ dethāti. Amūliko, vaṅgīsa, mayhaṃ mantoti. Detha, bho gotamāti. Na sakkā mayhaṃ santike apabbajitassa dātunti. So antevāsike āmantesi – ‘‘tātā samaṇo gotamo atirekasippaṃ jānāti, ahaṃ imassa santike pabbajitvā sippaṃ gaṇhāmi, tato sakalajambudīpe amhehi bahutaraṃ jānanto nāma na bhavissati. Tumhe yāva ahaṃ āgacchāmi, tāva anukkaṇṭhitvā vicarathā’’ti te uyyojetvā ‘‘pabbājetha ma’’nti āha. Satthā nigrodhakappassa paṭipādesi. Thero taṃ attano vasanaṭṭhānaṃ netvā pabbājesi. So pabbajitvā satthu santikaṃ āgamma vanditvā ṭhito ‘‘sippaṃ dethā’’ti yāci. Vaṅgīsa, tumhe sippaṃ gaṇhantā aloṇabhojanathaṇḍilaseyyādīhi parikammaṃ katvā gaṇhatha, imassāpi sippassa parikammaṃ atthi, taṃ tāva karohīti. Sādhu, bhanteti. Athassa satthā dvattiṃsākārakammaṭṭhānaṃ ācikkhi. So taṃ anulomapaṭilomaṃ manasikaronto vipassanaṃ vaḍḍhetvā anukkamena arahattaṃ pāpuṇi.
感受解脱之乐:这样证得阿罗汉果之后,正在感受解脱之乐。沉醉于诗作:沉醉于写诗作偈。蕴、处、界:开示这些蕴、处、界等而说法。那些得见决定者:指那些已到达决定并且见到决定的人。善来:善妙的到来。我得神通:这一句含摄了神变智。通晓他心:这一句含摄了他心智。至于天耳,虽然经文没有直接说出,其实也已经包含在内了。由此应当知道,这位大弟子已经圆满证得六种神通。第十二品完毕。巴利
Vimuttisukhaṃ paṭisaṃvedīti evaṃ arahattaṃ patvā vimuttisukhaṃ paṭisaṃvedento. Kāveyyamattāti kāveyyena kabbakaraṇena mattā. Khandhāyatanadhātuyoti imāni khandhādīni pakāsento dhammaṃ desesi. Ye niyāmagataddasāti ye niyāmagatā ceva niyāmadassāti ca. Svāgatanti suāgamanaṃ. Iddhipattomhīti iminā iddhividhañāṇaṃ gahitaṃ. Cetopariyāyakovidoti iminā cetopariyañāṇaṃ. Dibbasotaṃ pana avuttampi gahitameva hoti. Evaṃ cha abhiññāpatto eso mahāsāvakoti veditabbo. Dvādasamaṃ.
《相应部注》巴利
Saṃyuttanikāya-aṭṭhakathāya