第二十二章
22. Bāvīsatimo paricchedo
智见清净详说之注
Ñāṇadassanavisuddhiniddesavaṇṇanā
1319-21现在讲到智见清净的说明时,为了先指出它是在哪一种智之后生起的,就先说明那个智,说了“从此以后”等话。“从此以后”就是从随顺智之后往上。因为处在转向的位置,就像唯作意界那样执行转向作用,处在道的转向位置上,但由于不具备两种清净的特征,所以只是不算数的。尽管如此,因为它是导向出起的观之终点,所以仍然属于观的部分,因此说“因为落入观之流,所以是观”。这样说,是为了显示它属于行道智见清净。
1319-21. Idāni ñāṇadassanavisuddhiyā niddese anuppatte sā yassa ñāṇassa anantaraṃ uppajjati, taṃ tāva dassento ‘‘ito para’’ntiādimāha. Ito paranti ito anulomañāṇato upari. Āvajjaniyaṭhānattāti āvajjanakiccaṃ karontaṃ kiriyamanodhātu viya maggassa āvajjanaṭṭhāne ṭhitattā abbohārikameva ubhayavisuddhilakkhaṇābhāvato. Kiñcāpi evaṃ, tathāpi vuṭṭhānagāminivipassanāya pariyosānattā vipassanāpakkhiyamevāti āha ‘‘vipassanāya sotasmiṃ, patitattā vipassanā’’ti. Etenassa paṭipadāñāṇadassanavisuddhibhajanaṃ dasseti.
1322凡夫当中的存在,属于凡夫;那同一个族姓不与圣者们混杂,只是凡夫的名称,所以叫凡夫族姓。因为同一族系的人有共同的名称,这被称为“族姓”;它保护地,保护智慧,并且以确定对象性守护名称,所以这样说。句中的“vā”是用来简择将要说的意义。由于征服而转起,所以叫族姓地——这是就关联来说。族姓被称为涅槃,因为以“圣”的智慧,并且因为守护名称而转起——这是就意旨来说。从那里存在:从那个族姓、以所缘缘而存在。这里的“iti”应当看作表示原因。因此,由于从那里存在,所以叫族姓地——这是就含义来说。
1322. Puthujjanesu bhavaṃ pothujjanikaṃ, tadeva gottaṃ ariyehi asammissā puthujjanasamaññāti pothujjanikagottaṃ. Ekavaṃsajānañhi samānā samaññā ‘‘gotta’’nti vuccati, gaṃ tāyati buddhiṃ, abhidhānañca ekaṃsikavisayatāya rakkhatīti katvā. Vā-saddo vakkhamānatthavikappane. Abhibhuyya pavattito gotrabhūti sambandho. Gottaṃ vuccati nibbānaṃ ‘‘ariyo’’ti buddhiyā, abhidhānassa ca tāyanato pavattanatoti adhippāyo. Tato bhavatīti tato gottato ārammaṇapaccayato bhavati. Iti-saddo cettha hetuttho daṭṭhabbo. Tena yasmā tato bhavati, tasmā gotrabhūti attho.
1323-5智见清净本身就是智见的清净。为了成就它,那位比丘没有任何其他需要做的事——这就是它们的关联。为什么没有呢?于是说“因为……”等。当被问“哪些?”时,因为“如何?”这个追问已经现起,所以用“因为随顺的终结……”等来证明这一点。
1323-5. Ñāṇadassanavisuddhi eva ñāṇadassanasuddhikaṃ. Taṃ sampādetuṃ panicchatā tena bhikkhunā yaṃ aññaṃ kiñcipi kātabbaṃ, taṃ natthīti sambandho. Kasmā natthīti ce āha ‘‘yaṃ hī’’tiādi. ‘‘Katamevā’’ti vutte ‘‘katha’’nti anuyogassa upaṭṭhitattā ‘‘anulomāvasānaṃ hī’’tiādinā taṃ samattheti.
1326-7如是生起随顺智者,当这三种随顺智各自随其力用,将覆盖诸谛的最粗重黑暗消除之后,心不再跃入、不再执著于一切诸行,就像荷叶上的水珠一样退缩、回旋;一切相所缘和一切转起所缘都因成为障碍而现前。当一切相所缘和转起所缘都因成为障碍而现前时,于彼,在第二或第三随顺智之后,种姓智无间生起。因此说“他的……”等。初转向和初作意:初转向即是初作意。这里“tā”这个后缀表示自体义。其中,转向应当理解为心相续的转向,作意应当理解为自身的倾向。
1326-7. Evaṃ uppannaanulomañāṇassa panassa etehi tīhipi anulomañāṇehi attano balānurūpena thūlathūle saccapaṭicchādakatamamhi antaradhāpite sabbasaṅkhāragate cittaṃ na pakkhandati , na laggati, padumapalāsato udakaṃ viya patikuṭati pativaṭṭati, sabbaṃ nimittārammaṇampi sabbaṃ pavattārammaṇampi palibodhato upaṭṭhāti, athassa sabbasmiṃ nimittappavattārammaṇe palibodhato upaṭṭhite dutiyassa vā tatiyassa vā anulomañāṇassa anantaraṃ gotrabhuñāṇaṃ uppajjati. Tenāha ‘‘tassā’’tiādi. Paṭhamāvajjanañceva paṭhamābhogatāpi cāti paṭhamāvajjanaṃ paṭhamābhogabhūtaṃ. Sakatthe hi ayaṃ tā-paccayoti. Tattha āvajjanaṃ cittasantānassa pariṇāmanavasena, ābhogo attano ābhujanavasena daṭṭhabbo.
1328-33以无间等六种缘——即无间、等无间、习行、亲依止、无有、离去——生起。顶:即成为顶。因为是决定性的,且只生起一次,不再回转,所以称为不回转。即使没有转向也是如此:即虽然是没有转向的。如同给出信号:即如同给出“应当这样生起”的信号。未曾刺穿:即未曾破开。正在摧毁:即正在破坏。生起:即产生。这里引一个譬喻:据说有一位射手,在约八乌沙巴远的地方放置了一百块木板,用布蒙住脸,搭好箭,站在转轮旁。另一个人转动转轮,当木板正对着射手时,就用小棍在那里给出信号。射手不放过小棍的信号,射出箭,贯穿了一百块木板。其中,给出小棍信号的人如同种姓智,射手如同道智,不放过小棍信号而贯穿百块木板,就如同道智不放过种姓智所给的信号,以涅槃为所缘,刺破那些从未被刺穿、从未被破开的贪嗔痴蕴。
1328-33.Anantarādīhīti anantarasamanantaraāsevanaupanissayanatthivigatavasena chahi paccayehi. Muddhanti muddhabhūtaṃ. Ekantikatāya ekavārameva ca uppajjanato punarāvattābhāvena pana anāvattaṃ. Anāvajjanampi cāti anāvajjanampisamānaṃ. Saññaṃ datvā viyāti ‘‘evaṃ uppajjāhī’’ti saññaṃ datvā viya. Anibbiddhapubbanti apadālitapubbaṃ. Viddhaṃsentovāti vināsento eva. Jāyatīti nibbattati. Ettha ca imaṃ upamaṃ āharanti – eko kira issāso aṭṭhausabhamatte padese phalakasataṃ ṭhapāpetvā vatthena mukhaṃ veṭhetvā saraṃ sannayhitvā cakkayante aṭṭhāsi, añño puriso cakkayantaṃ āvijjhitvā yadā issāsassa phalakaṃ abhimukhaṃ hoti, tadā tattha daṇḍakena saññaṃ deti. Issāso daṇḍakasaññaṃ amuñcitvāva saraṃ khipitvā phalakasatanibbijjhati. Tattha daṇḍakasaññaṃ dento viya gotrabhuñāṇaṃ, issāso viya maggañāṇaṃ, daṇḍakasaññaṃ amuñcitvāva phalakasataṃ nibbijjhanaṃ viya maggañāṇassa gotrabhuñāṇena dinnasaññaṃ amuñcitvāva nibbānaṃ ārammaṇaṃ katvā anibbiddhapubbānaṃ apadālitapubbānaṃ lobhadosamohakkhandhānaṃ nibbijjhananti.
1335-8从无始以来……中间省略……大海洋:就是从第八有开始生起的、没有边际的轮回苦海。杀生等五种怨仇以及二十五种大怖畏:就是一切怨仇和怖畏。多种利益:就是对三宝生起坚定信心等种种利益。以初道:就是以称为入流道的初道。这是初道智的解说。
1335-8.Anāmatagga…pe… mahodadhinti aṭṭhamabhavato paṭṭhāya nibbattakaṃ aññātakoṭiṃ saṃsāravaṭṭadukkhamahāsamuddaṃ. Pāṇātipātādipañcaverāni ceva pañcavīsati mahābhayāni cāti sabbaverabhayāni. Anekepi ānisaṃseti ratanattaye niviṭṭhasaddhādike ānisaṃse. Ādimaggenāti sotāpattimaggasaṅkhātena paṭhamamaggena. Paṭhamamaggañāṇavaṇṇanā.
1339紧随其后的,就是紧接在它之后。二或三:对于智慧不太锐利的人来说是二个,对于智慧锐利的人来说是三个果心。
1339.Tassevānantaranti tassa anantaraṃyeva. Dvepi tīṇi vāti nātitikkhapaññassa dve, tikkhapaññassa tīṇi phalacittāni.
1340-3说完“他们是不了解才这么说”之后,为了说明其中的理由,就讲了“一个……”等话。“第五道心”这一说法,正是凭此通过显示第六者不存在,说“一个果心”的瞿达塔长老之主张也被驳斥。
1340-3.‘‘Ajānitvāvadanti te’’ti vatvā tattha kāraṇaṃ dassetuṃ ‘‘ekassā’’tiādi vuttaṃ. Pañcamaṃ maggacittanti imināva chaṭṭhassa abhāvadīpanena ‘‘ekaṃ phalacitta’’nti vadato godattattherassa vādopi paṭikkhitto.
1344“到这一步”是指:初道生起之后,紧接着就以果的生起这一点(来称呼)。被称为“入流者”,也就是说,名为入流者的第二位圣者。即使他到了天王位、转轮王位等容易放逸的地方,变得非常放逸,也只要在欲界善趣中流转轮回七次,就能使苦彻底终结。正如所说的:
1344.‘‘Ettāvatā’’ti paṭhamamaggassa uppattianantaraṃ phalassa uppattimattena. Sotāpannoti vuccatīti sotāpanno nāma dutiyo ariyapuggaloti vuccati. So devarajjacakkavattirajjādipamādaṭṭhānaṃ āgamma bhusaṃ pamattopi hutvā kāmasugatiyaṃ sattakkhattumeva sandhāvitvā saṃsaritvā dukkhassantakaraṇasamattho hoti. Yathāha –
‘‘Kiñcāpi te honti bhusaṃ pamattā, Na te bhavaṃ aṭṭhamamādiyantī’’ti. (khu. pā. 6.9; su. ni. 232; netti. 115);
不过在色界和无色界中,并没有那样的定则——这是诸位导师的说法。
Rūpārūpalokesu pana na tathā niyamoti ācariyā.
1347“果等”中的“等”字,涵盖了已断除的烦恼等。接着,他先这样省察初道:“我就是以这条道而来的”;然后省察果:“我得到了这个利益”;接着省察已断的烦恼:“我这些烦恼已经断除了”;然后省察还剩下的烦恼:“我这些烦恼还残留着”,也就是省察后三道所应断的烦恼;最后省察不死的涅槃:“我以所缘通达了此法”。这样,入流者有五种省察智。一来者、不来者也是这样。但阿拉汉没有“省察残留烦恼”这回事。如此,总共是十九种省察智。所以说:“省察智有十九种。”
1347.Phalādīnanti ādi-saddena pahīnakilesādike saṅgaṇhāti. Tathā ca ‘‘iminā vatāhaṃ maggena āgato’’ti paṭhamaṃ maggaṃ paccavekkhati, tato ‘‘ayaṃ me ānisaṃso laddho’’ti phalaṃ paccavekkhati, tato ‘‘ime nāma me kilesā pahīnā’’ti pahīnakilese paccavekkhati, tato ‘‘ime nāma me kilesā avasiṭṭhā’’ti uparimaggattayavajjhe kilese paccavekkhati, avasāne ‘‘ayaṃ me dhammo ārammaṇato paṭividdho’’ti amataṃ nibbānaṃ paccavekkhati. Iti sotāpannassa pañca paccavekkhaṇañāṇāni honti. Yathā ca sotāpannassa, evaṃ sakadāgāmianāgāmīnampi. Arahato pana avasiṭṭhakilesapaccavekkhaṇaṃ nāma natthi. Evaṃ sabbānipi ekūnavīsati paccavekkhaṇañāṇāni. Tenāha ‘‘paccavekkhaṇañāṇāni, bhavantekūnavīsatī’’ti.
1348-50为了说明这些智是依哪些法而生起的省察,世尊说了“道与果”等话。不过,这只是就最上等的情况来划分的。因为对已断烦恼和残余烦恼的省察,对有学圣者来说,可能有,也可能没有,并不是所有有学都能做到这一点。正因为如此,摩诃男才问世尊:“我内心还有什么法没有断除,以至于有时候连贪欲的法都会占据我的心,持续不退?”等等。他致力于修行:或者就坐在那个座位上,或者在其他时候,为了证得第二地——也就是被称为一来道、能使欲贪和嗔恚变得微薄的那一层——而修习毗婆舍那。这“第二地”应当从教说和从生起两方面来理解。然而,那些相应法以依止的方式存在于其中,所以称为“地”;又因为即使同属出世间,它本身仍然存在,不像涅槃那样不显现,所以也称为“地”。他以智研磨:就是以各种方式使诸根变得更为锐利,使诸力和觉支变得更为明显,然后以推度三相的方式研磨。
1348-50. Yāsaṃ paccavekkhaṇavasena imāni ñāṇāni pavattanti, tā dassetuṃ ‘‘maggo phalañcā’’tiādimāha. Ukkaṭṭhaparicchedoyeva ceso. Pahīnāvasiṭṭhakilesapaccavekkhaṇañhi sekhānampi hoti vā na vā. Na hi sabbeva tattha samatthā honti. Teneva hi mahānāmo bhagavantaṃ pucchi ‘‘ko su nāma me dhammo ajjhattaṃ appahīno, yena me ekadā lobhadhammāpi cittaṃ pariyādāya tiṭṭhantī’’tiādi (ma. ni. 1.175). Yogamārabhateti tasmiṃyeva vā āsane nisinno, aparena vā samayena kāmarāgabyāpādānaṃ tanubhāvakarāya sakadāgāmimaggasaṅkhātāya dutiyāya bhūmiyā adhigamatthāya vipassanāyogaṃ karoti, dutiyabhāvo cassa desanāvasena, uppattivasena ca veditabbo. Sampayuttānaṃ pana nissayabhāvena te dhammā bhavanti etthāti bhūmi, yasmā vā samānepi lokuttarabhāve sayampi bhavati, na nibbānaṃ viya apātubhūtaṃ, tasmāpi ‘‘bhūmī’’ti vuccati. Ñāṇena parimajjatīti tena tenākārena indriyānaṃ tikkhatarataṃ sampādetvā, balabojjhaṅgānañca paṭutarabhāvaṃ sādhetvā lakkhaṇattayaṃ tīraṇavasena parimajjati.
1351-2在这里,他让智不断地前后运行、反复转动。因此说“进入观的道路”。依照下面所说的方式,就是指生灭智等生起时所说的方式。在种姓之后:这里的“种姓”如同种姓本身一样。第一道的前行智,因为克服了凡夫种姓、生起了圣者种姓,所以从直接意义上称为“种姓”;而这个智因为与它相似,所以从间接意义上称为种姓。又因为以部分烦恼的清净和彻底清净为所缘,所以称为“清净”。因此《发趣论》中说:“随顺智以无间缘为缘,是清净智的缘。”然而,因为在《无碍解道》中有“依止于定而生起的八种姓法,以克服生等为义;依止于观而生起的十种姓法”等说法,其中是以“种姓”这个名称出现的,所以这里也说“在种姓之后”,这是就“从称为种姓的涅槃而生起”来说的。第二道智的解释。
1351-2. Tattha aparāparaṃ ñāṇaṃ cārento parivatteti. Tenāha ‘‘vipassanāvīthiṃ ogāhatī’’ti. Heṭṭhā vuttanayenāti udayabbayañāṇādīnaṃ uppādane vuttanayeneva. Gotrabhussa anantaranti ettha gotrabhu viya gotrabhu. Paṭhamamaggapurecārikañāṇañhi puthujjanagottābhibhavanato, ariyagottabhavanato ca nippariyāyato ‘‘gotrabhū’’ti vuccati, idaṃ pana taṃsadisatāya pariyāyato gotrabhu. Ekaccasaṃkilesavisuddhiyā, pana accantavisuddhiyā ārammaṇakaraṇato ca ‘‘vodāna’’nti vuccati. Tenāha paṭṭhāne ‘‘anulomaṃ vodānassa anantarapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.1.417). Yasmā pana paṭisambhidāmagge ‘‘uppādādiabhibhavanaṭṭhaṃ upādāya aṭṭha gotrabhudhammā samādhivasena uppajjanti, dasa gotrabhudhammā vipassanāvasena uppajjantī’’tiādīsu (paṭi. ma. 1.60) gotrabhunāmavaseneva āgataṃ, tasmā idhāpi ‘‘gotrabhussa anantara’’nti vuttaṃ gottasaṅkhātanibbānato bhūtanti katvā. Dutiyamaggañāṇavaṇṇanā.
1355-7Yanti这个词,是因为。Sakidevāti的意思,是仅一次。Imaṃ lokaṃ āgantvāti这句话,意思是“来到此世间”,以此在五种一来者中排除四种,只取一种。因为有的人在这里证得一来果后,就在这里般涅槃;有的人在这里证得后,在天界般涅槃;有的人在天界证得后,就在那里般涅槃;有的人在天界证得后,再投生到这里才般涅槃——这四种在这里都没有被取。然而,有的人在这里证得后,在天界住满寿命,再投生到这里才般涅槃,只有这一种在这里被取。Antakaro bhaveti的意思是“应成为苦的终结者”,或者“有的终结者”,即“有的终结者”之意。Tatiyāya bhūmiyā pattiyāti是连接关系。Byāpādakāmarāgānaṃpahānāyāti是指断除那些由一来道令其变薄的结缚,令其无余断尽。第三道智解说。
1355-7.Yanti yasmā. Sakidevāti ekavārameva. Imaṃ lokaṃ āgantvāti iminā pañcasu sakadāgāmīsu cattāro vajjetvā ekova gahito. Ekacco hi idha sakadāgāmiphalaṃ patvā idheva parinibbāyati, ekacco idha patvā devaloke parinibbāyati, ekacco devaloke patvā tattheva parinibbāyati, ekacco devaloke patvā idhūpapajjitvā parinibbāyatīti ime cattāropi idha na gahitā. Yo pana idha patvā devaloke yāvatāyukaṃ vasitvā idhūpapajjitvā parinibbāyati, ayamekova idha gahitoti. Antakaro bhaveti dukkhassantakaro bhaveyya, bhave vā antakaro bhavassa antakaroti attho. Tatiyāya bhūmiyā pattiyāti sambandho. Byāpādakāmarāgānaṃpahānāyāti tesaṃyeva sakadāgāmimaggena tanukarānaṃ saṃyojanānaṃ niravasesappahānāya. Tatiyamaggañāṇavaṇṇanā.
1363-7因为不再以结生的方式回到欲界,所以叫不来者。因此说“就在那里般涅槃”。“就在那里”是指:不论投生在净居天还是别的地方,就在投生的那个地方般涅槃。他具有不还的本质:因为不再以结生执取的方式回到这个世间,所以有不还的本质;不过,为了见佛、见长老、听闻佛法,他还是会来。为了断除色贪等:为了彻底断除被称为色贪、无色贪、慢、掉举、无明的五种上分结。为了摧毁:为了灭尽。这是对第四道智的解释。
1363-7. Paṭisandhivasena kāmabhavassa anāgamanato anāgāmī. Tenāha ‘‘tattheva parinibbāyī’’ti. Tatthevāti suddhāvāse vā aññattha vā yattha uppanno, tattheva parinibbāyi. Anāvattisabhāvoti tasmā lokā idha paṭisandhiggahaṇavasena imaṃ lokaṃ punarāgamanābhāvato anāvattanasabhāvo, buddhadassanatheradassanadhammassavanānaṃ panatthāya āgamanaṃ hotiyeva. Rūparāgādipahānāyāti rūparāgaarūparāgamānauddhaccaavijjāsaṅkhātānaṃ pañcannaṃ uddhambhāgiyasaṃyojanānaṃ niravasesappahānāya. Viddhaṃsāyāti vināsāya. Catutthamaggañāṇavaṇṇanā.
1371-4“大漏尽者”:这是因为他有大威力,所以这是固定用来表达恭敬的说法,并不是像“大目犍连”那样是相对而立的称呼。因为实际上并不存在所谓的“小漏尽者”。“已到达自己的利益者”:他已经到达自己的利益、自己的目的,或者因为这一点而值得供养,所以叫“已到达自己的利益者”;而“自己的利益”应当理解为阿拉汉果。因为阿拉汉果以系缚于自己的意义、以不舍弃自己的意义、以自己的胜义之义,成为自己的利益,所以称为“自己的利益”。十种有结已被他断尽,所以是“断尽结者”。值得供养,所以是“应供者”。“四种”:就是入流道、一来道、不来道、阿拉汉道这四种。“欲求清净者”:就是希求自己清净的人。苦行就是他的财富,所以是“苦行财富者”,以此。
1371-4.Mahākhīṇāsavoti mahānubhāvato nibaddhapūjāvacanametaṃ, na upādāyavacanaṃ ‘‘yathā mahāmoggallāno’’ti. Na hi cūḷakhīṇāsavo nāma atthi. Anuppatto sadattho sakattho, pūjattho vā etenāti anuppattasadattho, sadatthoti ca arahattaṃ veditabbaṃ. Tañhi attupanibandhanaṭṭhena, attānaṃ avijahanaṭṭhena, attano paramatthaṭṭhena ca attano atthattā ‘‘sadattho’’ti vuccati. Khīṇāni dasapi bhavasaṃyojanāni etassāti khīṇasaṃyojano. Dakkhiṇaṃ arahatīti dakkhiṇeyyo. Catassopīti sotāpattimaggo sakadāgāmimaggo anāgāmimaggo arahattamaggoti catassopi. Visuddhikāmenāti attano visuddhiṃ icchantena. Tapoyeva dhanamassāti tapodhano, tena.