第5章巴利
5. Pañcamo paricchedo
地、人与心生的解说注释巴利
Bhūmipuggalacittuppattiniddesavaṇṇanā
从这以后,我要讲一种能让人智慧增长的方法。
诸心在各地生起的情况,以及依据个人来说的情况。巴利
Ito paraṃ pavakkhāmi, buddhivuddhikaraṃ nayaṃ; Cittānaṃ bhūmisuppattiṃ, puggalānaṃ vasena ca.
从今以后,我要讲说能增长智慧的方法、能增进理解的方法。我要讲说诸心的地生起,以及依人而说诸地在诸地中诸心的生起,依人而说诸地中诸心的生起。巴利
Ahaṃ ito paraṃ buddhivuddhikaraṃ nayaṃ mativaddhikaraṃ nayaṃ pavakkhāmi desessāmi. Cittānaṃ bhūmisuppattiṃ puggalānaṃ vasena ca bhūmīsu cittānaṃ uppattiṃ, puggalānaṃ vasena bhūmīsu cittānaṃ uppattiñca pavakkhāmi.
183 天界众生和人,以及三种恶趣之地,就是五趣。这五趣是世尊依据天、人、畜生、饿鬼、地狱这五种去处而开示说明的。而三有,则是世尊依据欲有、色有、无色有而开示说明的。巴利
183.Devāceva manussā ca, tisso ca apāyabhūmiyo honti, gatiyo pañca tesaṃ devamanussatiracchānapetanirayagatīnaṃ vasena pañca gatiyo niddiṭṭhā satthunā dassitā bhagavatā. Tayo bhavā pana kāmarūpārūpabhavavasena tayo satthunā niddiṭṭhā dassitā.
184-5 在这些当中,地正好有三十种;在那些地当中,人正好有三十种。在那些三有当中,地正好有三十种;生于那些地中的人,也正好有三十种。然而,生于这些地中的一切人,按结生心来算,则是十九种。所谓结生,这结生被世尊说为两类两种。巴利
184-5.Bhūmiyo tattha tiṃseva, tāsu tiṃseva puggalā tattha tesu tīsu bhavesu tiṃsa eva bhūmiyo honti, tāsu bhūmīsu uppannā puggalā tiṃsa eva honti, etāsu bhūmīsu uppannā sabbe ca pana puggalā paṭisandhikacittānaṃ vasena ekūnavīsati honti. Paṭisandhi ca nāmesā esā paṭisandhi ca nāma duvidhā dvippakārā samudīritā satthunā kathitā.
186 结生有两种:无心结生和有心结生。无想梵天的结生属于无心的色结生。除了色结生之外,其余皆是有心结生,智者应当了知、应当明白。而那种有心结生,共有十九种。巴利
186. Acittakā paṭisandhi, sacittakā paṭisandhi ca iti duvidhā paṭisandhi hoti, asaññibrahmānaṃ paṭisandhi acittakā rūpapaṭisandhi hoti. Sesā rūpapaṭisandhito sesā sacittakā sacittakapaṭisandhi ñeyyā paṇḍitena jānitabbā. Sā pana sacittakā paṭisandhi ekūnavīsati hoti.
187 187. 单从结生的方式来看,也就是单从有心的结生来看,就有二十种人。在这里,因为这是以心为主题的论题,所以无心的结生和色的结生,我都没有举出,也没有加以说明。巴利
187.Paṭisandhivaseneva sacittakapaṭisandhivasena eva vīsati puggalā honti. Idha imasmiṃ cittādhikāre cittādhikārattā acittakapaṭisandhi rūpapaṭisandhi na ca uddhaṭā na ca kathitā mayā.
188 188. 无因、二因、三因:人可以分为三种,也就是无因、二因、三因——这样,人就有这三种类别。而圣者则有八种。按照我以上所说的方式,世尊已经把一切人总说为十一种。巴利
188.Ahetudvitihetūti, puggalā tividhā siyuṃ ahetukadvihetukatihetukā iti tividhā tippakārā puggalā siyuṃ bhaveyyuṃ. Ariyā pana puggalā aṭṭha iti evaṃ iminā mayā vuttappakārena sabbe puggalā ekādasa īritā kathitā bhagavatā.
189 在诸地之中,也就是在三十地之中,心的生起——对于这一切人,按照他们的类别,以及在诸地中心如何生起,想要把握的人,请听明白我的话,你们要知道,要仔细听。巴利
189.Bhūmīsu tiṃsabhūmīsu cittānaṃ uppattiṃ etesaṃ pana sabbesaṃ puggalānaṃ pabhedato bhūmīsu cittānaṃ uppattiñca gaṇhato gaṇhantassa mama vacanaṃ nibodhatha, tumhe jānātha suṇātha.
190 在三地之中,有多少种心生起?请你告诉我,请你讲述这些心——在一切地之中,只有十四种心。具体如下:巴利
190. Tīsu bhūmīsu kati cittāni jāyanti? Me mayhaṃ vada tāni cittāni tvaṃ kathehi, sabbāsu bhūmīsu cuddasa eva cittāni. Taṃ yathā –
还有确定心和欲界善心,以及与邪见不相应的心;
与掉举相应的,则处处都有十四种。巴利
Voṭṭhabbaṃ kāmapuññañca, viyuttāni ca diṭṭhiyā; Uddhaccasahitañceva, honti sabbattha cuddasa.
191 二十种心永远只存在于欲有之中。这二十种心,在任何时候都只存在于欲有之中。即如下:巴利
191.Sadā vīsati cittāni, kāmeyeva bhave siyuṃ vīsati cittāni kāmeyeva bhave sadā sabbasmiṃ kāle siyuṃ bhaveyyunti. Taṃ yathā –
对诸欲有八种大果报,还有两种忧俱心;
同样地,鼻识等三种识是不善所生的果报。巴利
Kāme aṭṭha mahāpākā, domanassadvayampi ca; Tathā ghānādiviññāṇattayaṃ pākā apuññajā.
鼻识等三种识,就是善果报的鼻识等三种。由不善所生的果报,是从不善产生的无因的七种果报。五种心只存在于色界有中,只在色界有中生起。四种心只存在于无色界中,只在无色界中生起。即如下:巴利
Ghānādiviññāṇattayanti kusalavipākaghānādittayaṃ. Pākā apuññajā akusalato jātā ahetukā satta vipākā. Pañca rūpabhaveyeva pañca cittāni rūpabhaveyeva bhavanti. Cattāreva arūpisu cattāri cittāni arūpīsuyeva honti. Taṃ yathā –
色界异熟只在色界,无色异熟只在无色界;
九种广大异熟,只生在色界和无色界中。巴利
Rūpeva rūpapākā vāruppapākā arūpisu; Nava mahaggatā pākā, rūpārūpeva jāyare.
192 十八种心只存在于欲界和色界中。巴利
192. Kāmarūpabhavesveva aṭṭhārasa cittāni bhavanti.
五种福行心,以及福行所生的领受心;
眼根和耳根这两种是善果报,两种推度心。
善果报心,以及笑生心与意界唯作心;
连同初道共十八种道心,以及五种色界唯作心;
这些心只存在于欲有和色有之中,而且永远都是这样。巴利
Puññarūpāni pañceva, puññajaṃ sampaṭicchanaṃ; Cakkhusotadvayaṃ puññapākaṃ santīraṇadvayaṃ. Puññapākaṃ hasituppādamanodhātukriyāpi ca; Aṭṭhārasādimaggena, pañca rūpakriyāpi ca; Kāmarūpabhavesveva, etāneva sadā siyuṃ.
四十二种心,在三有中都存在,四十二种心都存在。具体如下:巴利
Dvecattālīsa cittāni, honti tīsu bhavesupi dvecattālīsa cittāni honti. Taṃ yathā –
远离两种嗔心,以及十种不善心;
八大善心,以及确定唯作心。
四种无色界善心,以及无色界唯作心;
除去最低的道心,还有七种出世间心;
四十二种心,也存在于三有之中。巴利
Paṭighadvayavajjitāni , apuññāni daseva ca; Mahāpuññāni aṭṭheva, voṭṭhabbanakriyāni ca. Puññāruppāni cattāri, āruppakiriyāni ca; Kaniṭṭhamaggavajjāni, satta lokuttarāni ca; Dvecattālīsa cittāni, honti tīsu bhavesupi.
193 不过,除了四恶趣地以外,对于其余一切补特伽罗来说,在二十六地当中,只有十三种心。即如下:巴利
193.Ṭhapetvā pana sabbesaṃ, catassopāyabhūmiyo catasso apāyabhūmiyo ṭhapetvā vajjetvā apāyato sesānaṃ sabbesaṃ puggalānaṃ chabbīsabhūmīsu terasa eva cittāni honti. Taṃ yathā –
第四无色界心,以及阿那含果等;
还有十三种大作用心会生起,它们远离恶趣。巴利
Catutthārūpāvacaraṃ, anāgāmiphalādayo; Mahākriyā ca jāyanti, terasāpāyavajjitā.
“阿那含果等”里的“等”字,确实已经包含了阿拉汉果。巴利
Anāgāmiphalādayoti ādi-saddena hi arahattaphalāni gahitāni.
194 另外,除了四无色地之外,排除四无色地,在其余二十六地中,会生起另外六种心。即如下:巴利
194.Aparāni catassopi, ṭhapetvāruppabhūmiyo catasso arūpabhūmiyo ṭhapetvā sesāsu chabbīsabhūmīsu aparāni cha cittāni jāyanti. Taṃ yathā –
意界唯作心,以及善果报领受心;
眼识和耳识这两种是善果报心,还有两种推度心;
六种心也生起,同样地,在除去上述那些之后。巴利
Manodhātukriyañceva , puññajaṃ sampaṭicchanaṃ; Cakkhusotadvayaṃ puññapākaṃ santīraṇadvayaṃ; Cheva cittāni jāyanti, tathā uparivajjite.
195 除了净居天众的五地之外,在二十五地中生起五种心。具体如下:巴利
195.Suddhāvāsikadevānaṃ, ṭhapetvā pañca bhūmiyo pañca bhūmiyo ṭhapetvā pañcavīsatibhūmīsu pañca cittāni jāyanti. Taṃ yathā –
与邪见相应的,以及同样与疑俱行的。
这五种心在一切处都能生起,只有净居天除外。巴利
Diṭṭhiyā sampayuttānaṃ, vicikicchāyutaṃ tathā; Pañca sabbattha jāyanti, suddhāvāsavivajjite.
另外还有两类,存在于二十五个地中。
除了非想非非想处,以及四种恶趣地。巴利
Aparāniduve honti, pañcavīsatibhūmisu; Ṭhapetvā nevasaññañca, catassopāyabhūmiyo.
除了四恶趣地和非想非非想地之外,在二十五地当中,还有另外两种心。即如下:巴利
Catassopāyabhūmiyo nevasaññānāsaññañca ṭhapetvāyeva pañcavīsatibhūmīsu aparāni duve cittāni honti. Taṃ yathā –
除了非想非非想处,以及四种恶趣地。
在其余诸地中,生起第三种无色界速行的两种心。巴利
Ṭhapetvā nevasaññañca, catassopāyabhūmiyo; Sesāsu tatiyāruppajavanaṃ jāyati dvayaṃ.
197 这两种心都会生起。在二十四地里,除了四恶趣地、无所有处地和非想非非想处地之外,在其余二十四地里,这两种心都会生起。具体如下:巴利
197.Dvepi cittāni jāyanti, catuvīsatibhūmisu catassopāyabhūmiyo ākiñcaññañca nevasaññañca ṭhapetvā sesāsu catuvīsatibhūmīsu dvepi cittāni jāyanti. Taṃ yathā –
除了第四与第三无色处地及恶趣诸地。
在其余诸地中,生起第二无色界速行心,两者。巴利
Catutthatatiyāruppaṃ, ṭhapetvāpāyabhūmiyo; Sesāsu dutiyāruppa-javanaṃ jāyati dvayaṃ.
198 舍去四恶趣地,又舍去上面的三无色地,在剩下的二十三种地中,只有两种心生起。其情形如下:巴利
198.Apāyabhūmiyo hitvā catasso apāyabhūmiyo tisso upari arūpabhūmiyo hitvā chaḍḍetvā sesāsu tevīsatibhūmīsu dveyeva pana cittāni honti. Taṃ yathā –
舍弃了恶趣地,也舍弃了三无色地;
在其余的地中,生起两种第一无色界的速行心。巴利
Apāyabhūmiyo hitvā, tissocāruppabhūmiyo; Sesāsu paṭhamāruppaṃ, javanadvayaṃ jāyati.
199 排除无色界和恶趣这八地之后,在其余二十二地中,有十一种心。具体如下——巴利
199.Arūpe ca apāye ca aṭṭha bhūmiyo ṭhapetvā sesāsu bāvīsatibhūmīsu ekādasavidhaṃ cittaṃ hoti. Taṃ yathā –
一切色与异熟,排除生笑心。
只在除去恶趣和无色界的地方,生起的就只有十一种。巴利
Sabbaṃ rūpañca vipākaṃ, ṭhapetvā sitamānasaṃ; Ekādaseva jāyati, apāyārūpavajjite.
200 除去净居天和恶趣这九地,在其余二十一种地中,恒常生起的只有四种心。具体如下——巴利
200.Suddhāvāseapāye ca nava bhūmiyo ṭhapetvā sesāsu ekavīsāsu bhūmīsu niccampi cattāro eva mānasā honti. Taṃ yathā –
入流果,以及一来果;
还有一来道,但除了那些已净化恶趣与净居天的(圣者)以外。
阿那含道并且确实存在于二十一个之中。巴利
Sotāpattiphalañceva, sakadāgāmiphalampi ca; Sakadāgāmimaggo ca, ṭhapetvāpāyasuddhake; Anāgāmimaggo ceva, ekavīsāsu honti hi.
201 除了净居地、恶趣地、无色地以外,在其余十七地中,只有一种心生起。它是这样的——巴利
201.Ekaṃ sattarasasveva, cittaṃ jāyati bhūmisu suddhāvāsaapāyāruppabhūmiyo ṭhapetvā avasesāsu sattarasasu bhūmīsu ekaṃ cittaṃ jāyati. Taṃ yathā –
除了净居天、恶趣和无色地之外,
最初之道只有一个,存在于十七地之中。巴利
Suddhāvāse apāye ca, ṭhapetvāruppabhūmiyo; Ādimaggo eko hoti, sattarasasu bhūmisu.
不过,它们仅十二种生起,在十一种地中。
然而,除去这一切之后,诸地确实都是广大的。巴利
Dvādaseva tu jāyante, ekādasasu bhūmisu; Ṭhapetvā pana sabbāpi, bhūmiyo hi mahaggatā. –
除了十九地以外,在其余十一种地里,有十二种心生起。具体如下——巴利
Ekūnavīsatibhūmiyo ṭhapetvā sesāsu ekādasasu bhūmīsu dvādasa cittāni jāyanti. Taṃ yathā –
两种忧俱心、七种不善果报心,以及善心生起的心。
在其余诸地中,鼻等三识被除去,一切广大地亦被除去。巴利
Domanassadvayāpuññapākā satta ca puññajaṃ; Ghānādittayaṃ sesāsu, hitvā sabbā mahaggatā.
203 以欲界天人和人类来说,在七层欲界地中,八种心在任何时候都会生起。具体如下:巴利
203.Kāmāvacaradevānaṃ vasena ca manussānaṃ vasena ca sattasu kāmāvacarabhūmīsu aṭṭha cittāni sabbadā jāyanti. Taṃ yathā –
对诸欲,天与人的大果报生起;
这些(心)始终在七地中生起,舍弃了二十三种地。巴利
Kāme devamanussānaṃ, mahāpākāni jāyare; Sadā sattasu etāni, hitvā tevīsa bhūmiyo.
204 一种第五禅的果报心,在六地中生起。也就是说,这一种第五禅果报心,在广果天等六地中生起。而四种色界果报心,则各在各的三地中生起。这里的意思是:一种初禅色界果报心,在梵众天、梵辅天、大梵天这三地中生起;一种第二禅色界果报心、一种第三禅色界果报心,在少光天、无量光天、光音天这三地中生起;一种第四禅色界果报心,在少净天、无量净天、遍净天这三地中生起。巴利
204.Pañcamajjhānapākeko, jāyate chasu bhūmisu eko pañcamajjhānavipāko vehapphalādīsu chasu bhūmīsu jāyati. Cattāri pana rūpavipākacittāni tīsu tīsu bhūmīsu jāyanti. Ayametthādhippāyo – eko paṭhamarūpavipāko brahmapārisajjabrahmapurohitamahābrahmānaṃ tīsu bhūmīsu jāyati, eko dutiyarūpavipāko, eko tatiyarūpavipāko ca parittābhāappamāṇābhāābhassarānaṃ tīsu bhūmīsu jāyati, eko catuttharūpavipāko parittasubhaappamāṇasubhasubhakiṇhānaṃ tīsu bhūmīsu jāyati.
205 还有四种心,依无色界果报心,在每一地中各有一种,在每一地、每一地中各自存在。如此,按照我刚才所说的方式,智者应当阐明一切地中心生起的生起。巴利
205.Cattāri pana cittāni, honti ekekabhūmisu arūpāvacaravipākānaṃ vasena cattāri pana cittāni ekekabhūmīsu ekekāsu bhūmīsu honti, iti evaṃ iminā mayā vuttappakārena sabbāsu bhūmīsu cittuppādaṃ paridīpaye paṇḍito katheyya.
206-7 在欲界,善与不善的心有二十种;它们的果报是无因心,其中属于这些善与不善心的无因果报有十五种,再加上两种转向心。像这样,按照我所说的这种方式,这三十七种心也在地狱等四恶趣中生起。其余五十二种心,则无论何时、在任何情况下都不生起。其情形如下:巴利
206-7.Kusalākusalā kāme kāme vīsati kusalākusalā, tesaṃ pākā ahetukā tesaṃ kusalākusalānaṃ ahetukā pañcadasa vipākā āvajjanadvayañca iti evaṃ iminā mayā vuttappakārena sattatiṃsa mānasā narakādīsu catūsu apāyesupi jāyare. Avasesāni dvipaññāsa cittāni kadācipi kismiñci kālepi nuppajjanti. Taṃ yathā –
在色界中,有十五种;在无色界中,则说有十二种。
八种唯出世间心,以及有因的欲界果报心。
八种大唯作心,以及生笑心;
五十二种心不会在恶趣中产生。巴利
Pañcadasāni rūpe tu, arūpe dvādasīritā; Aṭṭha lokuttarāneva, kāmapākā sahetukā. Aṭṭha mahākriyā ceva, hasituppādamānasaṃ; Dvipaññāsāni cittāni, apāyesu na jāyare.
208 在欲界的天和人当中,九种广大果报心不会生起,八十种心则始终在生起。具体如下——巴利
208.Kāme devamanussānaṃ kāmāvacare devamanussānaṃ mahaggatā nava pākā neva jāyanti, asīti hadayā mānasā sadā jāyanti. Taṃ yathā –
十二种非不善心,二十一种善心;
二十七种果报心,不包括广大心。
在欲界的天和人当中,有二十种唯作心。
有八十种心,是智者应当了知的。巴利
Dvādasākusalāneva, kusalānekavīsati; Sattavīsati pākā ca, mahaggatavivajjitā. Kāme devamanussānaṃ, kriyacittāni vīsati; Honti asīti cittāni, viññeyyāni vibhāvinā.
209-12 在欲界,有八种大果报心、两种忧俱心,同样还有鼻识等三种善果报识,以及七种不善果报心。无色界的果报心不存在;在色界地,四种无色界果报心也不存在。这里的要点是:在色界地,八种大果报心因为是欲界善趣众生的两种果报心,所以不存在;因为被禅那镇伏,两种忧俱心也不存在;因为没有鼻、舌、身净色,善果报的鼻识等三种识也不存在;因为没有不可爱的所缘,七种不善果报心也不存在;无色界果报心也不存在。为什么?因为它们是无色界的果报心。与这些心、与这二十四种心一起,三种道、两种果——入流道、一来道、不来道,以及入流果、一来果,四种邪见相应心和疑相应心,还有四种下劣果报心,在净居地中得不到、不存在。这里的要点是:因为凡夫、入流者、一来者不共住,所以叫净居;或者因为超越了怖畏而安住,不来者就叫净;因为渡过了四种瀑流,漏尽者就叫净;这两种净者、最上众生所住之处,所以叫净居。巴利
209-12.Kāme kāmāvacare aṭṭha mahāvipākā domanassadvayampi ca tathā ghānādiviññāṇattayaṃ kusalavipākaṃ apuññajā satta pākā. Natthi āruppapākā ca, rūpāvacarabhūmiyaṃ arūpapākā ca cattāro rūpāvacarabhūmiyaṃ natthi. Ayametthādhippāyo – rūpāvacarabhūmiyaṃ aṭṭha mahāvipākā kāmasugatisattānaṃ dvinnaṃ vipākacittattā na honti, jhānena vikkhambhitattā domanassadvayampi natthi, ghānajivhākāyapasādavirahitattā kusalavipākaṃ ghānādittayaṃ natthi, aniṭṭhārammaṇānaṃ abhāvato satta akusalavipākā ca natthi, arūpapākā ca natthi. Kasmā? Arūpānaṃ vipākacittattā. Imehi saha cittehi imehi catuvīsaticittehi saha tayo maggā phaladvayaṃ sotāpattimaggo sakadāgāmimaggo anāgāmimaggo ca sotāpattiphalasakadāgāmiphalāni ca cattāro diṭṭhisaṃyuttā vicikicchāsaṃyuttampi ca cattāro heṭṭhimā pākā ca suddhāvāse na labbhare na labbhanti. Ayametthādhippāyo – puthujjanasotāpannasakadāgāmipuggalānaṃ asādhāraṇattā suddho ca āvāso, atha vā ghorātikkamaṭṭhitattā anāgāmipuggalā suddhā nāma, caturoghatiṇṇattā khīṇāsavā suddhā nāma, tesaṃ suddhānaṃ dvinnaṃ uttamasattānaṃ āvāsotipi suddhāvāso, tasmiṃ.
这里的意思是:在净居天里,入流道、入流果、一来道、一来果、不来道都不存在。为什么呢?因为那里只生起不来果;而四种与邪见相应的心和一种与疑相应的心,这五种不善心已经被入流者断除,所以不再生起。四种下界果报心也不存在,因为它们是下界色界梵天的果报心。其余五十一种心,在净居天里则可以得到。如下——巴利
Ayametthādhippāyo – suddhāvāse pana sotāpattimaggasotāpattiphalasakadāgāmimaggasakadāgāmiphalaanāgāmimaggā na vijjanti. Kasmāti ce? Anāgāmiphalaṭṭhānaṃyeva tasmiṃ uppajjanato cattāro diṭṭhisaṃyuttā ca vicikicchāyuttañca pañca akusalacittānaṃ sotāpannena vināsitattā, iti tasmā kāraṇā na jāyanti. Cattāro heṭṭhimavipākā heṭṭhimānaṃ rūpabrahmānaṃ vipākacittattā natthi. Sesāni ekapaññāsa cittāni suddhāvāse pana labbhanti. Taṃ yathā –
与邪见不相应的,以及同样与掉举俱生的。
八种欲界善心,以及五种色界善心。
仅无色界善心,以及漏尽者的道;
眼界、耳界、意界,以及两种善果报的推度心。
还有第五禅的果报心,以及阿那含果等。
在净居天里,能生起二十种唯作心。巴利
Diṭṭhiyā vippayuttāni, uddhaccasahagataṃ tathā; Kāmapuññāni aṭṭha ca, rūpapuññāni pañca vā. Arūpakusalāneva, maggo khīṇāsavassa ca; Cakkhusotamanodhātu, puññajā tīraṇā duve. Pañcamajjhānapāko ca, anāgāmiphalādayo; Suddhāvāsesu labbhanti, kriyacittāni vīsati.
所有色界心,就是十五种色界心;在欲界中,则是二十三种果报心。巴利
Rūpāvacarikā sabbe sabbāni rūpāvacarāni pañcadasa cittāni, kāmadhātuyā sabbe tevīsati vipākā.
213 忧等道、两种忧俱心、初道以及须陀洹道,还有两种无因唯作心——五门转向心和生笑心,这四十三种心在无色界中不存在。五种色界果报心不存在,因为它们是色界众生的果报心。色界速行心不存在,因为已远离下禅。眼识和耳识不存在,因为它们是福业所生,没有净色。鼻识等识本来就不存在。善果报意界不存在,因为它以眼等所取的五境为所缘,而无色界众生只以法为所缘;既然没有眼识等,这福业所生的意界也不存在,因此眼识等也不存在。唯作意界也不存在,因为它同样以五境为所缘。生笑心也不存在,因为没有色身就没有微笑。圣者们先前已见谛,属于色界地,所以初道也不存在。巴利
213.Domanassādimaggo ca domanassadvayañca ādimaggo ca sotāpattimaggo ca, kriyā ca dve ahetukā pañcadvārāvajjanahasituppādāni kiriyāni cāti tecattālīsa cittāni arūpabhūmiyaṃ natthi. Pañca rūpāvacaravipākā rūpīnaṃ vipākacittattā natthi. Rūpajavanāni heṭṭhimajhānānaṃ virattattā natthi. Cakkhusotaviññāṇāni puññajāni pasādarahitattā natthi. Ghānādiviññāṇāni pakatiyāyeva natthi. Kusalavipākā manodhātu cakkhādiggahitapañcārammaṇattā arūpānaṃ dhammārammaṇattā natthi, asati cakkhādiviññāṇe sā ca puññajā manodhātu tāya ca asatiyā cakkhādiviññāṇampi natthiyeva. Kiriyāmanodhātupi pañcārammaṇattāyeva natthi, hasituppādopi rūpakāyābhāvā sitassābhāvā natthi, pubbeva diṭṭhasaccā ariyā rūpabhūmikā, tasmā ādimaggopi natthi.
214 智者应当这样依地来阐明心的生起,也就是按我刚才所说的方式,依地来阐明心的生起。同样地,智者还应当依十一种人來阐明心的生起。巴利
214.Evaṃ bhūmivaseneva, cittuppattiṃ vibhāvaye evaṃ iminā mayā vuttappakārena bhūmivasena cittuppattiṃ vibhāvaye dhīro katheyya. Tathā evaṃ ekādasannaṃ puggalānaṃ vasena cittuppattiṃ dhīro vibhāvaye katheyya.
欲界里的善与不善
它们的果报是无因的。
以及两种转向心,
正好是三十七种心。巴利
Kusalākusalā kāme, Tesaṃ pākā ahetukā; Āvajjanadvayañcāti, Sattatiṃseva mānasāti. –
这就是所说的含义。巴利
Ayaṃ vuttatthā.
216 如是,在四恶趣地和人地这五地中,诸心生起、产生于无因有情。其余五十二种心则任何时候都不生起,这些心从未生起、从未产生,它们已按各自的自相解说过。巴利
216. Evaṃ catūsvapāyabhūmīsu manussabhūmiyañcāti pañcabhūmīsu ahetukassa sattassa jāyante uppajjanti. Dvepaññāsāvasesāni, na jāyanti kadācipi avasesāni dvepaññāsa cittāni kadācipi na jāyanti na uppajjanti, tāni sarūpato vuttāneva.
217 无因众生心中生起的三十七种心,加上二因心和四大果报心,这四十种心同样在二因众生中单独生起。巴利
217.Ahetukassa sattassa uppajjantehi sattatiṃsacittehi saha duhetukā, catumahāvipākā cāti cattālīsa cittāni tathā ekakaṃ duhetukassa sattassa jāyanti.
218-23 二十七种广大心,八种出世间心,四种三因异熟心,欲界生笑心与有因大唯作心即九种唯作心——这四十种心,再加上八种心,在二因众生身上都不会生起。巴利
218-23.Sabbe mahaggatā ceva sabbe sattavīsatividhā mahaggatā ceva sabbepi ca anāsavā sabbe aṭṭha lokuttarā ceva cattāro tihetukavipākā ca kāme hasituppādo sahetukamahākiriyā cāti nava kriyāpi ceti cattālīsaṃ tathā aṭṭha ca duhetuno sattassa na jāyanti.
这里的意思是:二因的人因为没能力证得色界和无色界的定,所以二十七种广大心不会生起;因为没能力证得道和果,所以八种出世间心不会生起;三因的果报心因为是三因众生的果报心,所以不会生起;九种唯作心因为只在漏尽者身上生起,所以不会生起。欲界众生中,三因结生的凡夫有五十四种心会生起。是哪些呢?就是前面说过的二因众生的四十种心,再加上欲界中四种与智相应的果报心,以及色界和无色界中的九种善心,这样一共五十四种心会生起。三因的欲界凡夫,有三十五种心不会生起,也不会生起。如下:巴利
Ayametthādhippāyo – duhetuno rūpārūpasamāpattiyā asamatthatāya sattavīsa mahaggatā na jāyanti, maggaphalaṃ adhigantuṃ asamatthatāya aṭṭha lokuttarā na jāyanti, tihetukavipākā tihetukānaṃ sattānaṃ vipākacittattā na jāyanti, nava kiriyāni khīṇāsavānaṃyeva uppajjamānattā na jāyantīti. Kāmāvacarasattassa, tihetupaṭisandhino puthujjanassa catupaññāsa mānasā jāyanti. Katamāni tāni? Duhetukassa vuttāni cattālīsa cittāni tathā ekañca kāmadhātuyaṃ cattāro ñāṇasampayuttavipākā rūpārūpesu nava puññāni cāti catupaññāsa mānasā jāyanti. Puthujjanassa tihetuno kāmasattassa pañcatiṃsa cittāni na jāyare na jāyanti. Taṃ yathā –
舍弃两种转向心,以及十八种唯作心;
九种广大果报心,以及八种出世间心。
仅欲界凡夫之、三因结生者之。
三十五种心,从来都不会生起。巴利
Āvajjanadvayaṃ hitvā, aṭṭhārasa kriyāpi ca; Nava mahaggatā pākā, aṭṭha lokuttarāni ca. Kāmaputhujjanasseva, tihetupaṭisandhino; Pañcatiṃseva cittāni, na jāyanti kadācipi.
在六欲天和人间这七地投生的入流有身者,生起五十心。智者应当这样说明。即如下:巴利
Chadevesu manussesu cāti sattasu bhūmīsu jātassa sotāpannassa dehino sattassa paññāsa cittāni jāyanti. Iti vacanaṃ dhīro niddise katheyya. Taṃ yathā –
与邪见不相应的,以及两种忧俱心;
与掉举相应的,以及八种欲界善心;
九种广大善法,以及两种转向心;
一切欲界果报心,以及入流果。巴利
Diṭṭhiyā vippayuttāni, domanassadvayampi ca; Uddhaccasahitañceva, kāmapuññāni aṭṭha ca. Nava mahaggatapuññāni, āvajjanadvayampi ca; Sabbe kāmavipākā ca, sotāpattiphalampi ca.
对于这位入流者来说,仅有三十九种心不会生起。智者应当阐明、宣说此言。即如下:巴利
Assa sotāpannassa navatiṃseva cittāni na uppajjanti. Iti vacanaṃ dhīro dīpaye deseyya. Taṃ yathā –
舍弃两种转向心,以及十八种唯作心;
九种广大果报心,以及七种出世间心。
与邪见相应的诸法,以及同样与疑俱行的诸法;
三十九种心不会在入流者身上生起。巴利
Āvajjanadvayaṃ hitvā, aṭṭhārasa kriyāpi ca; Nava mahaggatā pākā, satta lokuttarāni ca. Diṭṭhiyā sampayuttāni, vicikicchāyutaṃ tathā; Navatiṃsa na jāyanti, sotāpannassa dehino.
224 把最初的果心排除之后,所说的入流者那些心,连同他自己的斯陀含果心一起,就属于斯陀含人。巴利
224. Paṭhamaṃ phalaṃ ṭhapetvā sotāpannassa puggalassa vuttāni cittāni attano sakadāgāmino phalena sakadāgāmiphalena saha sakadāgāmipuggalassa siyuṃ.
225 入流者已被说到的那些心中,除去两种嗔心,再除去第二果即一来果心,然后连同阿那含者自己的阿那含果心,这样属于入流有情的四十八种心,就是阿那含有情所生起的心。智者应当这样明确说明。巴利
225.Sotāpannassa vuttāni, ṭhapetvā paṭighadvayaṃ dutiyañca phalaṃ sakadāgāmiphalañca hitvā attano anāgāmiphalena saha sotāpannassa sattassa vuttāni yāni aṭṭhacattālīsa cittāni atthi, tāni anāgāmissa sattassa jāyanti. Iti vacanaṃ dhīro viniddise.
226 在欲界中,阿罗汉生起多少种心?而在七欲界地中投生的阿罗汉、漏尽者,又有多少种心生起?在七欲界地中投生的阿罗汉,会有四十四种心生起。具体如下——巴利
226.Kati cittāni jāyanti, kāme arahato pana kāme sattasu kāmabhūmīsu jātassa arahato khīṇāsavassa kati cittāni jāyanti? Cattāri ca cattārīsañca cittāni kāme sattasu kāmabhūmīsu jātassa arahato siyuṃ bhaveyyuṃ. Taṃ yathā –
欲界果报心二十三种,唯作心二十种。
前述诸心唯以阿罗汉果于欲界阿罗汉而有。巴利
Tevīsa kāmapākāni, kriyacittāni vīsati; Arahattaphaleneva, kāme arahato siyuṃ.
227 对于处于道上的那四种人,各自都有自己的道心,这应该是成立的。因为那些道确实只存在于一个心识刹那之中,这就是我所说的真实之语。那些道都是一个心识刹那。巴利
227.Maggaṭṭhānaṃcatunnampi tesaṃ puggalānaṃ sakaṃ sakaṃ maggacittaṃ siyā bhaveyya. Ekacittakkhaṇā hi te hi saccaṃ taṃ mayā vuttaṃ vacanaṃ. Te maggā ekacittakkhaṇā.
228 凡夫只有生于初禅三地的初禅地凡夫梵天,才仅生起三十五种心。智者应当这样明确地宣说。如下:巴利
228.Puthujjanassa tīsveva, paṭhamajjhānabhūmisu tīsu eva paṭhamajjhānabhūmīsu jātassa puthujjanassa brahmuno pañcatiṃsa eva cittāni jāyanti. Iti vacanaṃ dhīro viniddise uccāreyya. Taṃ yathā –
舍弃两种忧俱心,以及十种不善心;
八种欲界善心,九种广大善心。
眼识和耳识这两种善果报心,以及两种推度心;
两种转向心,以及善业所生的领受心;
初禅的果报心,也只在三十五种心生起。巴利
Domanassadvayaṃ hitvā, apuññāni daseva ca; Kāmapuññāni aṭṭheva, nava puññā mahaggatā. Cakkhusotadvayaṃ puññapākaṃ santīraṇadvayaṃ; Āvajjanadvayañceva, puññajaṃ sampaṭicchanaṃ; Paṭhamajjhānapāko ca, pañcatiṃseva jāyare.
229-234 在鼻等净色中生起的善异熟识有三种,不善异熟有七种,大异熟有八种;同样,在更高的禅那地所生的异熟,以及四种无色界异熟;还有两种忧俱心、除去两种转向心的十八种唯作心,以及八种出世间心——这五十四种心,对于生在三种初禅地的凡夫众生来说,是不可得的。
对于生在那三地的凡夫梵天来说,从上述诸心中除去五种不善心,那么,在三种初禅地投生的入流者梵天,连同初果心一起,有三十一种心生起。
对于在那三种初禅地投生的斯陀含梵天,从上述诸心中放入初果心,加入斯陀含果心,同样只有三十一种心生起。
对于就在那三种初禅地投生的阿那含,放入第二果心,连同自己的果心一起,同样有三十一种心生起。巴利
229-234.Ghānādīsu pasādesu pavattaṃ kusalavipākaṃ viññāṇattayaṃ satta apuññajā pākā aṭṭha mahāpākā tathā uparijhānabhūmīsu jātā pākā āruppā cattāro vipākāpi ca domanassadvayampi ca āvajjanadvayavajjā aṭṭhārasa kriyā ceva aṭṭha lokuttarāni ca etāni catupaññāsa cittāni paṭhamajjhānabhūmīsu tīsu nibbattassa puthujjanassa dehino sattassa na ca labbhare na labbhanti. Tāsu tīsu bhūmīsu nibbattassa puthujjanassa brahmuno vuttesu cittesu apuññapañcakaṃ hitvā tattha tīsu paṭhamajjhānabhūmīsu nibbattassa sotāpannassa brahmuno paṭhamaphalena saha ekatiṃsa cittāni jāyare jāyanti. Sakadāgāmino tattha tīsu paṭhamajjhānabhūmīsu jātassa sakadāgāmino brahmuno tesu cittesu paṭhamaṃ phalaṃ ṭhapetvā sakadāgāmiphalaṃ pakkhipitvā ekatiṃseva cittāni jāyare. Anāgāmissa tattheva tīsu paṭhamajjhānabhūmīsu eva jātassa anāgāmissa dutiyaṃ phalaṃ ṭhapetvā attano phalacittena saha ekatiṃseva cittāni jāyanti.
眼识和耳识,以及由善业所生的领受识;
两种推度心,以及二十种唯作心。巴利
Viññāṇaṃ cakkhusotānaṃ, puññajaṃ sampaṭicchanaṃ; Santīraṇadvayañceva, kriyacittāni vīsati.
236-7 阿拉汉果与从初禅生起的异熟,在阿拉汉、漏尽者身上有二十七种心生起。凡夫生在第二禅地的梵天时(只有那三个地方),连同第二禅异熟和第三禅异熟一起,有三十六种心生起。如下所示:巴利
236-7. Arahattaphalaṃ paṭhamajjhānato sambhavo pāko sattavīsati cittāni arahantassa khīṇāsavassa jāyare. Puthujjanassa tīsveva tīsu eva dutiyajjhānabhūmīsu jātassa puthujjanassa brahmuno dutiyajjhānatatiyajjhānapākena saha chattiṃsa cittāni jāyanti. Taṃ yathā –
舍弃两种忧俱心,以及十种不善心;
欲界善心只有八种,广大善心则有九种。
眼识和耳识这两种是善异熟,还有两种推度心;
两种转向心,以及善异熟领受心。
以第二禅的异熟果报,从第三禅的异熟果报;
而第二禅地者,共有三十六心。巴利
Domanassadvayaṃ hitvā, apuññāni daseva ca; Kāmapuññāni aṭṭheva, nava puññamahaggatā. Cakkhusotadvayaṃ puññapākaṃ santīraṇadvayaṃ; Āvajjanadvayañceva, puññajaṃ sampaṭicchanaṃ. Dutiyajjhānapākena, tatiyajjhānapākato; Chattiṃseva ca cittāni, dutiyajjhānadehino.
238-241 凡夫所说的那些心里,去掉五不善心,再加上自己的果心,入流者生起三十二心。入流者所说的那些心里,除去初果,再加上自己的果心,有三十二心;斯陀含所说的那些心里,除去第二果,连同阿那含果,也有三十二心,属于那位阿那含。阿罗汉则只有二十八心,在三种第二禅地中出生的阿罗汉,连同自己的果、第二禅异熟、第三禅异熟,共有二十八心。即如下:巴利
238-241.Puthujjanassa vuttesu, hitvā vāpuññapañcakaṃ attano phalena saha bāttiṃsa cittāni sotāpannassa jāyanti. Sotāpannassa vuttesu, ṭhapetvā paṭhamaṃ phalaṃ sotāpannassa vuttesu paṭhamaṃ phalaṃ ṭhapetvā attano phalacittena saha bāttiṃsa cittāni, sakadāgāmissa vuttesu dutiyaṃ phalaṃ ṭhapetvā anāgāmiphalena saha bāttiṃseva cittāni assa anāgāmino bhavanti. Arahantassa tīsveva, aṭṭhavīsati attano tīsu eva dutiyajjhānabhūmīsu jātassa arahato attano phalena dutiyajjhānatatiyajjhānapākato pākehi saha aṭṭhavīsati cittāni honti. Taṃ yathā –
眼识和耳识,以及由善业所生的领受识;
还有两种推度心,以及二十种唯作心。
阿拉汉果与异熟,由第二禅产生;
还有第三禅的异熟心,以及二十八种心。巴利
Viññāṇaṃ cakkhusotānaṃ, puññajaṃ sampaṭicchanaṃ; Santīraṇadvayañceva, kriyacittāni vīsati. Arahattaphalaṃ pāko, dutiyajjhānasambhavo; Tatiyajjhānapāko ca, aṭṭhavīsati mānasā.
242-6 在少净天等三地中,诸天连同第四禅异熟一起,正好有三十五种心生起。投生到这三地——少净天等地的入流者,有三十一种心生起。同样,一来者也有三十一种心生起。同样,不来者也有三十一种心生起。就在这三地中投生的漏尽者,有二十七种心。同样,在广果天、广果地投生的凡夫和有学等五种人,他们的心数也是如此。在五净居地投生的不来者,有三十一种心生起。智者应当这样阐明这个说法。就在那些净居地中投生的阿罗汉,有二十七种心。如此,按照我所说的这种方式,在十五个色界地中投生的一切人的心,应当由善于分别的智者去了知、去认识。巴利
242-6.Parittakasubhādīnaṃ, devānaṃ tīsu bhūmīsu catutthajjhānavipākena saha pañcatiṃseva cittāni jāyanti. Sotāpannassa tattheka-tiṃsa cittāni jāyaretattha tāsu tīsu parittakasubhādīnaṃ bhūmīsu sotāpannassa ca ekatiṃsa cittāni jāyare. Yathā evaṃ sakadāgāmino ekatiṃsa cittāni jāyare. Tathā anāgāmino ekatiṃsa jāyare. Tattheva tāsu tīsu bhūmīsu eva jātassa khīṇāsavassa sattavīsati mānasā honti, tathā evaṃ vehapphale vehapphalabhūmiyaṃ jātānaṃ puthujjanasekkhānaṃ pañcannaṃ sabbesaṃ puggalānaṃ mānasā honti. Pañcasu suddhāvāsikabhūmīsu jātassa anāgāmino sattassa ekatiṃseva cittāni honti. Iti vacanaṃ dhīro paridīpaye deseyya. Tattheva tāsu suddhāvāsabhūmīsu eva jātassa arahato sattavīsati mānasā honti. Evaṃ iminā mayā vuttappakārena rūpīsu pañcadasasu rūpibhūmīsu jātānaṃ sabbesaṃ puggalānaṃ cittāni vibhāvinā dhīrena viññeyyāni jānitabbāni.
247 在第一无色地,投生到那里的凡夫会生起二十四种心。智者应当这样清楚地说明。具体如下:巴利
247.Catuvīsati cittāni, paṭhamāruppabhūmiyaṃ paṭhamaāruppabhūmiyaṃ jātassa puthujjanassa catuvīsati cittāni jāyanti. Iti vacanaṃ dhīro viniddise. Taṃ yathā –
舍弃两种忧俱心,以及十种不善心;
欲界善心只有八种,还有无色界善心;
还有第一无色界的异熟,以及唯作确定。巴利
Domanassadvayaṃ hitvā, apuññāni daseva ca; Kāmapuññāni aṭṭheva, āruppakusalāni ca; Paṭhamāruppapāko ca, kriyāvoṭṭhabbanampi ca.
248-251 在初禅无色地的那个地方,除了五不善心之外,入流者连同自己的果心,共有二十种心。同样,在那个初禅无色地的那个地方,一来者和不来者,除去各自先前的果心,连同自己的果心,也有二十种心生起。就在那个初禅无色地的那个地方,漏尽者生起时,有十五种心生起。即如下:巴利
248-251.Sotāpannassa tattheva, ṭhapetvāpuññapañcakaṃtattha tissaṃ paṭhamāruppabhūmiyaṃ eva sotāpannassa puggalassa apuññapañcakaṃ hitvā attano phalena saha vīsati cittāni honti. Tathā tattha tissaṃ paṭhamāruppabhūmiyaṃ sakadāgāmino, anāgāminopi ca puggalassa pubbaṃ pubbaṃ phalaṃ vinā vajjetvā attano phalena saha vīsati cittāni jāyanti. Khīṇāsavassa tattheva tattha tissaṃ paṭhamāruppabhūmiyaṃ eva jātassa khīṇāsavassa dasa pañca mānasā ca jāyanti. Taṃ yathā –
八大唯作心,以及四种无色界唯作心;
阿拉汉果是异熟,确定亦是心。巴利
Mahākriyāni aṭṭheva, catvāruppakriyāni ca; Arahattaphalaṃ pāko, voṭṭhabbañcāpi mānasaṃ.
生在第二无色地的凡夫众生,有二十三种心。具体如下:巴利
Dutiyāruppabhūmiyaṃ jātassa puthujjanassa sattassa tevīsati cittāni honti. Taṃ yathā –
舍弃两种忧俱心之后,不善心唯有十种;
欲界善心只有八种,善的色界心和无色界心则有三种;
第二无色界异熟,以及确定的心。巴利
Domanassadvayaṃ hitvā, apuññāni daseva ca; Kāmapuññāni aṭṭheva, puññārūpūparī tayo; Dutiyāruppapāko ca, voṭṭhabbañcāpi mānasaṃ.
就这样,用这种方式说完、讲完之后,智者、有智慧的人应当阐明、开示。在这里,这第二无色地中投生起来的三类有学圣者,也有十九种心。即如下:巴利
Iti evaṃ iminā pakārena vatvā kathetvā dhīro paṇḍito vibhāvaye deseyya. Ettha etissaṃ dutiyāruppabhūmiyaṃ jātānaṃ tiṇṇannaṃ sekkhānampi ekūnavīsati cittāni honti. Taṃ yathā –
与见解不相应,与掉举相伴。
欲界善心只有八种,色界及以上善心有三种。
还有第二无色界的异熟,以及确定的心。
各自依靠各自的果报,心共有十九种。巴利
Diṭṭhiyā vippayuttāni, uddhaccasahitaṃ tathā; Kāmapuññāni aṭṭheva, puññārūpūparī tayo. Dutiyāruppapāko ca, voṭṭhabbañcāpi mānasaṃ; Sakasakaphaleneva, cittānekūnavīsati.
252 生在第二无色界地的漏尽者,只有十四种心:十二种唯作心,一种果报心,以及阿拉汉果心,加起来正好十四种心。如下所说——巴利
252.Cuddaseva tu cittāni dutiyāruppabhūmiyaṃ jātassa khīṇāsavassa kiriyacittāni dvādasa eko pāko arahattaphalañcāti cuddaseva cittāni honti. Taṃ yathā –
八种大唯作心,以及色界之上的三种唯作心;
确定心与自己的果报,还有阿拉汉果。巴利
Mahākriyāni aṭṭheva, kriyārūpūparī tayo; Voṭṭhabbañca sako pāko, arahattaphalampi ca.
253 凡夫众生如果生在第三无色界地,就有二十二种心。智者应当阐明这句话,如下所说:巴利
253.Puthujjanassa sattassa, tatiyāruppabhūmiyaṃ tatiyaarūpabhūmiyaṃ jātassa puthujjanassa sattassa bāvīsati cittāni bhavanti. Iti vacanaṃ dhīro pakāsaye. Taṃ yathā –
舍弃两种忧俱心之后,不善心唯有十种;
欲界善心确实有八种,无色界善心则有两种。
第三无色界异熟心,以及确定心。巴利
Domanassadvayaṃ hitvā, apuññāni daseva ca; Kāmapuññāni aṭṭheva, puññārūpūparī duve; Tatiyāruppapāko ca, voṭṭhabbañcāpi mānasaṃ.
254-5 入流者只有十八种心,生起的也只有十八种心。即:巴利
254-5.Aṭṭhāraseva cittāni, sotāpannassa puggalassa aṭṭhārasa eva cittāni jāyare. Taṃ yathā –
与邪见不相应的心,以及和掉举相应的心,也是这样。
大善心确实有八种,其上还有两种无色界善心。
连同异熟心与入流果,一共就是十八种。
以及确定心,也于入流者生起。巴利
Diṭṭhiyā vippayuttāni, uddhaccasahitaṃ tathā; Mahāpuññāni aṭṭheva, puññārūpūparī duve. Aṭṭhāraseva pākena, sotāpattiphalena ca; Voṭṭhabbañcāpi mānasaṃ, sotāpannassa jāyare.
对斯陀含来说,除去初果心,以他自己的果心计算,这些心共有十八种。在所说的斯陀含诸心中,除去第二果心,连同他自己的果心,也同样有十八种心在阿那含身上生起。巴利
Sakadāgāmino paṭhamaṃ phalaṃ ṭhapetvā attano phalena tāni aṭṭhārasa cittāni honti. Sakadāgāmino vuttesu cittesu dutiyaṃ phalaṃ ṭhapetvā attano phalena saha aṭṭhārasa cittāni eva anāgāmissa jāyare.
256 另外,只有十三种心。生在第三无色界地的漏尽者,也只有十三种心生起。智者应当这样明确指出这句话。如下所说——巴利
256.Teraseva ca cittāni, tatiyāruppabhūmiyaṃ tatiyaarūpabhūmiyaṃ jātassa khīṇāsavassa teraseva cittāni jāyanti. Iti vacanaṃ dhīro viniddise. Taṃ yathā –
大唯作心确有八种,色界以上二种唯作心。
阿拉汉果是果报,确定亦是心。巴利
Mahākriyāni aṭṭheva, kriyārūpūparī duve; Arahattaphalaṃ pāko, voṭṭhabbañcāpi mānasaṃ.
257 二十一种心:生于第四无色界地的凡夫众生,有二十一种心生起。智者应当阐明这句话。具体如下——巴利
257.Ekavīsati cittāni, catutthāruppabhūmiyaṃ catutthaarūpabhūmiyaṃ jātassa puthujjanassa sattassa ekavīsati cittāni jāyanti. Iti idaṃ vacanaṃ dhīro viniddise. Taṃ yathā –
舍弃两种忧俱心,以及十种不善心;
欲界善心确实有八种,还有确定心;
第四无色界的善心,连同它的果报,一共二十一种。巴利
Domanassadvayaṃ hitvā, apuññāni daseva ca; Kāmapuññāni aṭṭheva, voṭṭhabbañcāpi mānasaṃ; Catutthāruppapuññañca, sapākenekavīsati.
258-260 智者应当讲明入流者的十七种心。如下所说——巴利
258-260.Sotāpannassa sattassa, sattarasa cittāni dhīro pakāsaye. Taṃ yathā –
与见不相应的,以及同样与掉举相应的;
欲界的善心确实有八种,还有入流果;
第四无色界的善心,连同它的果报,以及确定心。巴利
Diṭṭhiyā vippayuttāni, uddhaccasahitaṃ tathā; Kāmapuññāni aṭṭheva, sotāpattiphalampi ca; Catutthāruppapuññañca, sapāko voṭṭhabbampi ca.
斯陀含圣者除了初果之外,那些心都与果俱。在所说的斯陀含诸心中,除了第二果,有十七种心连同自己的果,在阿那含身上生起。而生于第四无色界地的阿拉汉,则只有十二种心生起。如下所说:巴利
Sakadāgāmino paṭhamaṃ phalaṃ ṭhapetvā tāni eva cittāni saphalena honti. Sakadāgāmino vuttesu cittesu dutiyaṃ phalaṃ ṭhapetvā attano phalena sattarasa mānasā anāgāmissa honti. Dvādaseva tu cittāni, catutthāruppabhūmiyaṃ jātassa arahantassa dvādasa eva cittāni jāyanti. Taṃ yathā –
八种大唯作心,以及确定心;
第四种是无色界唯作心,异熟则是阿罗汉果。巴利
Mahākriyāni aṭṭheva, voṭṭhabbañcāpi mānasaṃ; Catutthañca kriyārūpaṃ, pāko arahato phalaṃ.
智者应当依照我以上所说的方式,根据诸人,阐明心在诸地中的生起情况。巴利
Iti evaṃ iminā mayā vuttappakārena puggalānaṃ vasena bhūmīsu cittappavattiṃ vidū dhīro vibhāvaye.
261-2 生于较低层无色界梵天的众生,其更上层的无色界善心和唯作心也会生起。但生于更高层无色界梵天的众生,下分所生的无色界心则不会生起。这是什么原因呢?我听说,是因为他们见到较低层禅那的过患和过失,所以不再生起。巴利
261-2.Heṭṭhimānaṃ arūpīnaṃ, brahmānaṃ uparūpari jātā arūpakusalā ceva kiriyāpi ca uppajjanti. Uddhaṃ uddhaṃ bhāge jātānaṃ arūpīnaṃ brahmānaṃ heṭṭhimā heṭṭhimā āruppā heṭṭhābhāge jātā arūpāvacarā pana neva jāyanti. Kasmā kāraṇāti? Kira mayā sutaṃ, heṭṭhimajhānesu diṭṭhādīnavato diṭṭhadosabhāvato neva jāyanti.
263-5 除去最初的入流道,剩下三种无上善道、八种欲界善心、十种不善心、四种无色界善心,以及所有无上果报(即一切出世间果)、初无色界果报、九种欲界唯作心、所有无色界唯作心——这四十三种心,在初无色界地生起。巴利
263-5.Ṭhapetvā paṭhamaṃ maggaṃ sotāpattimaggaṃ ṭhapetvā kusalānuttarā tayo tayo anuttarā kusalā tayo maggā, kāmāvacarapuññāni aṭṭha, tathā dasa apuññāni cittāni, arūpapuññāni cattāri. Sabbe pākā anuttarā sabbāni lokuttaraphalāni, paṭhamāruppapāko ca nava kāmakiriyāpi ca, arūpāpi sabbā kiriyā, etāni pana tecattālīsa mānasā paṭhamāruppabhūmiyaṃ uppajjanti.
266-7 二十三种欲界果报心全部在内,十五种广大色界心生起全部在内,意界和唯作意界,两种忧俱心,以及初道,再加上后来生起的三种无色界果报心——这四十六种心,在这个初无色界地中都不存在。巴利
266-7. Sabbo tevīsatikāmavipāko, sabbo pannarasavidho mahaggato rūpo cittuppādo, manodhātu kiriyāmanodhātu, domanassadvayampi ca ādimaggo ca tathā upari jātā tayo arūpapākā cāti chacattālīsa cittāni ettha etissaṃ paṭhamāruppabhūmiyaṃ natthi.
268-9 在刚才所说的那些心里,对于初无色界地所说的那些心,按照善、果报、唯作来算,除去初无色界的三类心以及它们各自的果报,共有四十四种心在第二无色界地生起。就像这样,按照我上面所说的方式,在其余两个地方——也就是从初、第二无色界地之后剩下的无所有处地和非想非非想处地这两个地方,按照善、果报、唯作来算,除去在下层生起的那三类无色界心以及它们各自的果报,智者应当像我所说的那样去了知、去明白。巴利
268-9.Vuttesupana cittesu, paṭhamāruppabhūmiyaṃ vuttesu cittesu kusalapākakiriyāvasena paṭhamāruppattayaṃ ṭhapetvā attano pāko cāti cattālīsa cittāni dutiyāruppabhūmiyaṃ jāyanti. Evaṃ iminā mayā vuttappakārena sesadvaye paṭhamadutiyāruppato sesaākiñcaññāyatananevasaññānāsaññāyatanabhūmidvaye heṭṭhimaheṭṭhimaṃ kusalavipākakiriyāvasena heṭṭhābhāge jātaṃ arūpattayaṃ hitvā attano attano pākā evaṃ iminā mayā vuttappakārena paṇḍitena ñeyyā jānitabbā.
270-3 四种无漏果报心,也就是四种出世间果心,在四无色界地全都有。连同确定心一起,八种大唯作心和四种无色界唯作心,一共十三种唯作心,会生在于初无色界地投生的漏尽者心中。在第二无色界地投生的漏尽者,除去初无色界唯作心,就只有十二种唯作心。在第三无色界地投生的漏尽者,除去初和第二无色界唯作心,就有十一种唯作心。在第四无色界地投生的漏尽者,除去初、第二、第三无色界唯作心,应当知道只有十种唯作心。巴利
270-3.Cattāro ca anāsavā, vipākā cattāri lokuttaraphalacittāni, sabbe sabbāni ca catūsu āruppabhūmīsu honti. Voṭṭhabbanena cittena saha kāme aṭṭha mahākiriyā, catasso arūpakiriyāpi cāti terasa eva kiriyā paṭhamāruppabhūmiyaṃ jātassa khīṇāsavassa jāyanti. Dutiyāruppabhūmiyaṃ jātassa khīṇāsavassa paṭhamāruppakiriyaṃ hitvā dvādasa eva kiriyā honti. Tatiyāruppabhūmiyaṃ jātassa khīṇāsavassa paṭhamadutiyāruppakiriyāni hitvā ekādasa kiriyā honti. Catutthāruppabhūmiyaṃ jātassa khīṇāsavassa paṭhamadutiyatatiyāruppakiriyāni hitvā daseva kiriyā ñeyyā jānitabbā.
阿罗汉的心,有十九种。
阿罗汉果心与一切唯作心,除了两种转向心。巴利
Arahato pana cittāni, honti ekūnavīsati; Arahattaṃ kriyā sabbā, ṭhapetvāvajjanadvayaṃ.
把两种转向心排除之后,所有唯作心以及阿罗汉果心,这十九种心只有阿罗汉才有。两种转向心虽然也是漏尽者所有的,但其他凡夫和有学也同样有。这十九种心只有漏尽者才有,不是其他人有。为了说明这个道理,才说“把两种转向心排除之后”。巴利
Āvajjanadvayaṃ ṭhapetvā sabbā kiriyā, arahattaphalañcāti ekūnavīsati cittāni arahato pana honti. Āvajjanadvayaṃ kiñcāpi khīṇāsavassa honti, evampi aññesaṃ puthujjanasekkhānampi hontiyeva. Ekūnavīsati cittāni khīṇāsavassa eva honti, na aññesanti ñāpanatthaṃ ‘‘āvajjanadvayaṃ ṭhapetvā’’ti vuttaṃ.
275-6 证得四种果位的人以及三因凡夫,都只有十三种心。智者应当这样宣说:也就是四种与智相应的大异熟心,以及九种色界和无色界的异熟心,这十三种心。巴利
275-6.Catunnaṃphalaṭṭhānaṃ puggalānañca tihetukaputhujjane ca teraseva cittāni bhavanti. Iti vacanaṃ dhīro pakāsaye. Taṃ yathā – cattāro ñāṇasampayuttā mahāvipākāni, nava rūpārūpapākā ca ime teraseva cittāni bhavanti.
277-9 四种果位的人以及二因凡夫,只有四种离开智的异熟心生起。三种凡夫以及四种圣者所摄的七种人,则有十七种心。具体来说:两种五识、三种意界、三种推度心、以及确定心,这些正好是十七种。巴利
277-9.Catunnaṃ phalaṭṭhānaṃ puggalānañca duhetukaputhujjane ca ñāṇaparihīnāni cattāri vipākāni eva jāyare. Puthujjanānaṃ tiṇṇampi, catunnaṃ ariyadehinaṃ ariyagatānaṃ sattannaṃ puggalānaṃ sattaraseva cittāni bhavanti. Taṃ yathā – duve pañcaviññāṇāni, manodhātuttayasantīraṇāni, voṭṭhabbanañca ime sattarasa eva honti.
280-5 在下面三种果位上,以及三因凡夫这四种人那里,只生起广大善心。对于三种凡夫和最初三种圣者,这些下位圣者只生起十三种心。智者如此宣说:也就是八种欲界福行心,从非福行方面说,属于不善的四种离见心,再加上掉举相应心,一共是十三种心。在下面两种果位上,也就是入流者和一来者这两种人,以及一切凡夫——无论无因、二因还是三因凡夫——只生起与忧俱的两种心。三种凡夫则只生起五种心。即:巴利
280-5.Heṭṭhā tiṇṇaṃ phalaṭṭhānaṃ, tihetukaputhujjane catunnaṃ puggalānaṃ mahaggatāni eva kusalāni honti. Tiṇṇaṃ puthujjanānañca, ādito tiṇṇaṃ ariyānaṃ heṭṭhā ariyānaṃ teraseva cittāni uppajjanti. Iti vacanaṃ dhīro niddise. Aṭṭheva kāmapuññāni, apuññato akusalavasena diṭṭhihīnā cattāro cittuppādāpi, uddhaccasampayuttañcāti terasa cittāni honti. Heṭṭhā dvinnaṃ phalaṭṭhānaṃ sotāpannasakadāgāmipuggalānaṃ sabbaputhujjane ahetukaduhetukatihetukaputhujjane domanassayuttaṃ dvayameva cittaṃ jāyate. Tiṇṇaṃ puthujjanānañca pañca eva jāyare. Taṃ yathā –
四种与见相应的心,以及与疑相应的心;
四种道位,各有各的道心。巴利
Cattāri diṭṭhiyuttāni, vicikicchāyutampi ca; Maggaṭṭhānaṃ catunnampi, maggacittaṃ sakaṃ sakaṃ.
这四种道位的人,各自只有一种道心,可能在每一生中现起。像这样,按照我所说的这种方式,智者、有智慧的人应当辨明并清楚地揭示心的活动方式。巴利
Tesaṃ catunnaṃ maggaṭṭhānaṃ puggalānaṃ sakaṃ sakaṃ ekameva maggacittaṃ bhave bhaveyya. Iti evaṃ iminā mayā vuttappakārena dhīro paṇḍito vibhāvaye cittappavattiṃ pakāsaye.
286-9 我根据各种生命存在状态以及不同的人,开示了心的生起活动。在一切生命存在状态中,我根据不同的人,为了比丘们——那些阿毗达摩比丘们——能够善巧、精通,而开示了心的生起活动。如此,根据地和人的区别,按照我所说的这种方式,这一切心有多种多样,也有多种类别。能辨别的人应当这样理解这个概括。按照我所说的,能辨别的人能够知道、能够了知心的区别。我因为害怕论著过于广繁,所以把这部说明心生起的言论简略地说了。能辨别的人应当前后对照,反复思考,再三审察其中的义理,然后领受。巴利
286-9.Mayā bhavesu cittānaṃ, puggalānaṃ vasena ca. Bhavesu sabbabhavesu cittānaṃ, puggalānaṃ vasena ca cittappavatti bhikkhūnaṃ ābhidhammikabhikkhūnaṃ pāṭavatthāya chekabhāvāya mayā pakāsitā. Evaṃ sabbamidaṃ cittaṃ, bhūmipuggalabhedato evaṃ iminā mayā vuttappakārena bhūmipuggalabhedato idaṃ sabbaṃ cittaṃ bahudhāpi ca bahuppakārampi ca hoti. Iti gahaṇaṃ vibhāvinā viññātabbaṃ. Sakkā vuttānusārena mayā vuttassa anusārena bhedo cittabhedo vibhāvinā ñātuṃ vijānituṃ sakkā. Ganthavitthārabhītena mayā idaṃ cittappavattidīpakavacanaṃ saṃkhittaṃ, pubbāparaṃ viloketvā, cintetvā ca punappunaṃ atthaṃ upaparikkhitvā vibhāvinā gahetabbaṃ.
290 这部《阿毗达摩入门》具有善妙的精义,是破除有情愚痴黑暗的殊胜明灯。如果有人好好思惟、读诵这部《阿毗达摩入门》论——它善妙而具足妙精义,殊胜而在如同有情黑暗一般的愚痴中如灯、光明之灯——那么贪和嗔很久很久都不会靠近这个人。巴利
290.Imañcābhidhammāvatāraṃ susāraṃ, varaṃ sattamohandhakārappadīpaṃ imañca abhidhammāvatārappakaraṇaṃ susāraṃ sundarasārabhūtaṃ varaṃ sattaandhakārasadise mohe padīpaṃ pajjotappadīpaṃ yo naro sādhukaṃ cinteti vācetipi, taṃ naraṃ rāgadosā ciraṃ cirakālaṃ nopayanti na upagacchanti.