第12章
12. Dvādasamo paricchedo
施设解说的注释
Paññattiniddesavaṇṇanā
这里是指对所列举诸法的解说结束之处。仅仅这些,就是指纯粹的心、心所、色和涅槃而已。应被施设,是因为它们不像胜义法那样按各自的自性显现,而是按世间的约定被施设。由施设,是因为按胜义对存在和不存在的法加以开显而施设。其中,用应被施设这个说法,按被施设即以某种方式被了知的业成就结构,说的是属于义施设的依止施设。用由施设这个说法,应知是按施设即以某种方式令知这样的作者成就结构,说的是作为那能表达者的名称施设。在施设二法的解说中,“称数……乃至……俗称”,用这四个词说的是依止施设。“名……乃至……称说”,用这六个词说的是名称施设,因为这是诸阿阇梨所欲,所以说“因此说”等。那些那些法,是指前面阿毗达摩论母中所说的善、不善等法。称数,指以“我”“我所”等而被计度。共称,指依约定而被认知。施设,指以不混杂的方式多种分别而被施设。俗称,指令明显而说,或按说的方式而被运用。朝向义而倾斜,故名。那又按随义、惯用而有两种,按普遍、功德、造作、化生之名而有四种。名业,指命名。名位,指安立名,或名位指最胜者之名。通过文字门引出义而作言说,是词源。文,指令明显。称说,指称说。
Etthāti yathāuddiṭṭhadhammānaṃ niddesapariyosāne. Ettakamevāti cittacetasikarūpanibbānamattameva. Paññāpetabbatoti paramatthadhammā viya sakasakasabhāvavasena apaññāyamānā hutvā lokasaṅketavasena paññāpiyamānattā. Paññāpanatoti paramatthavasena vijjamānāvijjamānadhammānaṃ pakāsanavasena paññāpanato. Tattha ‘‘paññāpetabbato’’ti iminā paññāpīyati pakārena ñāpīyatīti paññattīti evaṃ kammasādhanavasena atthapaññattibhūtā upādāpaññatti vuttā. ‘‘Paññāpanato’’ti iminā paññāpeti pakārena ñāpetīti paññattīti evaṃ kattusādhanavasena tassā abhidhāyakabhūtā nāmapaññattīti veditabbaṃ. Paṇṇattidukaniddese ‘‘saṅkhā…pe… vohāro’’ti (dha. sa. 1313-1314) catūhi padehi upādāpaññatti vuttā. ‘‘Nāmaṃ…pe… abhilāpo’’ti (dha. sa. 1313-1314) chahi padehi nāmapaññatti kathitāti ācariyānaṃ icchitattā vuttaṃ ‘‘tenevāhā’’tiādi. Tesaṃ tesaṃ dhammānanti heṭṭhā abhidhammamātikāya vuttānaṃ kusalākusalādidhammānaṃ. Saṅkhāti ‘‘ahaṃ mamā’’tiādinā saṅkhāyamānatā. Samaññāti saṅketavasena ñāyamānatā. Paññattīti asaṅkaravasena anekadhā vibhajitvā paññāpiyamānatā. Vohāroti pākaṭaṃ katvā vuccamānatā, kathanavasena upayujjamānatā vā. Atthābhimukhaṃ namatīti nāmaṃ. Taṃ pana anvattharuḷhīvasena duvidhaṃ, sāmaññaguṇakittimaopapātikanāmavasena catubbidhaṃ. Nāmakammanti nāmakaraṇaṃ. Nāmadheyyanti nāmaṭhapanaṃ, nāmadheyyanti vā seṭṭhānaṃ nāmaṃ. Akkharadvārena atthaṃ nīharitvā utti kathanaṃ nirutti. Byañjananti pākaṭakaraṇaṃ. Abhilāpoti abhilāpanaṃ.
他说“我”时,指的是这样一种依止施设:它脱离了色等,成为我慢之智的对象,是依于自己诸蕴的相续而被施设的,并且不能以与那些蕴相同或相异的方式来说明。因此他说“我”等语句。用“我……中略……作”显示了依止施设的生起之后,又以“如同”等语句来阐明它。
Ahanti rūpādivinimuttaṃ ahaṃkārabuddhivisayabhūtaṃ attano khandhasamūhasantānamupādāya paññattaṃ tadaññānaññabhāvena anibbacanīyaṃ upādāpaññattiṃ vadati. Tenāha ‘‘ahanti hī’’tiādi. ‘‘Ahanti…pe… katvā’’ti upādāpaññattiyā uppattiṃ dassetvā yathātiādinā taṃ pakāseti.
因为“共称、施设、惯用语”正是“如是称”的同义词,所以这么说:“今由施设而施设”等。
Yasmā ‘‘samaññā paññatti vohāro’’ti ‘‘evaṃ saṅkhā’’ti imasseva vevacanaṃ, tasmā vuttaṃ ‘‘idāni paññāpanato paññatti’’ntiādi.
随顺它而生的,就叫作“随生”。它不像那种根本不存在的施设那样,仅仅依靠世间的约定;而是随顺法的自性而生起的施设,这就是它的含义。名称施设也因为依于被称为“词义”的因缘而生起,所以得到“依止施设”这个称呼,因此也说它是依止施设的同义词。确实,注疏作者也是出于同样的意图,说“依止施设”就是有所依止的施设:把握有因的、作为因的义,然后依止它来施设。一切施设的种类都以这个特征归入依止施设,因为据说没有依止就没有施设。“比较施设”是指针对作为对立面的某个施设、观待它而生起的施设。以取眼、耳来显示内处;以取色、声来显示外处;以取地、火、风来显示触处的种种差别。应当知道,由此也显示了法处中可得的差别。
Tadanurūpā jātāti tajjā, avijjamānapaññatti viya kevalaṃ lokasaṅketavaseneva ahutvā dhammasabhāvassa anurūpavasena pavattā paññattīti attho. Nāmapaññattipi vacanatthasaṅkhātakāraṇaṃ upādāya paṭicca pavattanato upādāpaññattivohāraṃ labhatīti tassāpi upādāpaññattipariyāyo vutto. Gaṇṭhipadakārenāpi hi imināva adhippāyena upādāpaññattīti upādānavatī paññatti kāraṇavatiṃ kāraṇabhūtamatthamupādāya gahetvā tannissayena paññāpīyati, sabbopi paññattibhedo anena lakkhaṇena upādāpaññattimeva bhajati. Anupādāya hi paññatti natthīti vuttaṃ. Upanidhāpaññattīti paṭipakkhabhūtaṃ ekapaññattiṃ upanidhāya apekkhitvā pavattā paññatti. Cakkhusota-ggahaṇena ajjhattikāyatanāni dasseti, rūpasadda-ggahaṇena bāhirāyatanāni. Pathavītejovāyu-ggahaṇena phoṭṭhabbāyatanaṃ pabhedato dasseti. Eteneva dhammāyatanepi labbhamānabhedo dassitoti daṭṭhabbaṃ.
因为地等施设,是取具有组成部分的地的一个名称,然后依着集合体而被施设;而瓶等施设,则是取诸法集合中所有一切的名称,然后依着集合体而被施设,所以才说“或一者……”等。其中,为了搁置那种取一个名称、依集合体而被施设、以地等为明显表现的施设,而显示另一种施设,所以说了“如何……”等。这叫做集合施设,因为它是针对集合体而施设的。在方、空等当中:取“方”来显示依日月运转而被施设的东方等方施设;取“空”来显示依不接触的法而被施设的井穴等空施设;取“时”来显示依月运转等而被施设的上午等时施设;取“相”来显示依外地轮等以及内在修习的差别而被施设的遍相等相施设;取“无”来显示依修习力而不生起的自性——也就是空无边处定——所生起的无所有处定的所缘,即无施设;取“灭”来显示依修习力而灭尽的非想非非想处,依此而施设的灭施设;取“等”来涵盖依各种法的尽等自性而被施设的无常相等。这些也像方、空等一样,因为不是依诸法集合体而被施设,所以就是非集合施设。
Yasmā pathavādikā paññatti sasambhārapathaviyaṃ ekassa nāmaṃ gahetvā samūhamevopādāya paññāpīyati, ghaṭādikā ca paññatti dhammasamūhesu sabbesameva nāmaṃ gahetvā samūhamevopādāya paññāpīyati, tasmā vuttaṃ ‘‘ekassa vā’’tiādi . Tattha ekassa nāmaṃ gahetvā samūhamupādāya paññāpiyamānāya pathavādivasena pākaṭabhāvato taṃ ṭhapetvā itaraṃ dassetuṃ ‘‘katha’’ntiādi vuttaṃ. Ayaṃ samūhapaññatti nāma samūhassa paññāpanato. Disākāsādīsu disā-ggahaṇena candasūriyāvattanamupādāya paññāpiyamānaṃ puratthimādidisāpaññattiṃ dasseti. Ākāsa-ggahaṇena asamphuṭṭhadhamme upādāya paññāpiyamānaṃ kūpaguhādiākāsapaññattiṃ dasseti. Kāla-ggahaṇena candāvattanādikamupādāya paññāpiyamānaṃ pubbaṇhādikālapaññattiṃ dasseti. Nimitta-ggahaṇena bahiddhā pathavīmaṇḍalādikaṃ, ajjhattikañca bhāvanāvisesaṃ upādāya paññāpiyamānaṃ kasiṇanimittādikaṃ dasseti. Abhāva-ggahaṇena bhāvanābalena appavattanasabhāvaṃ ākāsānañcāyatanajhānaṃ upādāya pavattaṃ ākiñcaññāyatanajhānārammaṇaṃ abhāvapaññattiṃ dasseti. Nirodha-ggahaṇena bhāvanābalena niruddhaṃ nevasaññānāsaññāyatanaṃ nissāya paññattaṃ nirodhapaññattiṃ dasseti. Ādi-ggahaṇena khayādisabhāvaṃ taṃ taṃ dhammamupādāya paññāpiyamānaṃ aniccalakkhaṇādikaṃ saṅgaṇhāti. Sāpi hi disākāsādikā viya dhammasamūhamupādāya apaññattabhāvato asamūhapaññattiyevāti.
这就是两种依止施设。依义施设因为没有脱离词义而转起,所以仍然被归入依止施设之中,因此说“它阐明存在的胜义”。这样说了之后,下文又说“六种施设也都归摄在这里”。“存在的”,就是依自性可以找到的。“不存在的”,就是除了世间约定之外,依自性找不到的。“唯名”,就是只有名称。“耳门速行之后”,是指在以现在的声音为所缘的耳门速行路中,以及在紧随其后无间转起、以过去的声音为所缘的意门速行路中,无间生起的那一识。意门速行路也是在耳门速行之后无间转起的,所以这里用耳门速行来涵盖它,也就把它一并取入了。“依过去已得的约定”,就是“这是这个的意思,这个是这个的说法”——这样把握能说与所说的关系而先前已经得到的约定。“以彼”,是指以那个作为工具的名称施设,或以作为作者的意门速行识;也可以说,以意门速行识为工具,以那个名称施设为作者。“被施设”,是说依共许和胜义两种方式,义类被施设、被了知。因此古德说:
Sāti ayaṃ dvidhā upādāpaññatti. Tajjāpaññatti vacanatthaṃ amuñcitvā pavattito upādāpaññattiyaṃyeva saṅgayhatīti vuttaṃ ‘‘vijjamānaṃ paramatthaṃ jotayatī’’ti. Evañca katvā upari ‘‘cha paññattiyopi ettheva saṅgahaṃ gacchantī’’ti vuttaṃ. Vijjamānanti sabhāvena upalabbhamānaṃ. Avijjamānanti ṭhapetvā lokasaṅketaṃ sabhāvavasena anupalabbhamānaṃ. Nāmamattanti nāmamattavantaṃ. Sotadvārajavanānantaranti paccuppannasaddārammaṇāya sotadvārajavanavīthiyā, tadanusārappavattāya atītasaddārammaṇāya manodvārajavanavīthiyā ca anantarappavattena . Manodvārajavanavīthipi hi sotadvārajavanānantarappavattā taggahaṇeneva idha gahitā. Gahitapubbasaṅketenāti ‘‘ayaṃ imassa attho, idamimassa vācaka’’nti evaṃ vacanavacanatthasambandhaggahaṇavasena gahitapubbabhāvasaṅketena. Yāyāti yāya nāmapaññattiyā karaṇabhūtāya. Manodvārajavanaviññāṇena kattubhūtena. Manodvārajavanaviññāṇena vā karaṇabhūtena, yāya nāmapaññattiyā kattubhūtāyāti attho. Paññāpīyatīti sammutiparamatthavasena pana duvidhaṃ atthajātaṃ paññāpīyati viññāpīyatīti vuttaṃ hoti. Tenāhu porāṇā –
含义依循它而被了解,从那以后,
此施设应被了知为由世间约定所造。
‘‘Atthā yassānusārena, viññāyanti tato paraṃ; Sāyaṃ paññatti viññeyyā, lokasaṅketanimmitā’’ti.
那么,这是在哪种速行路上被了知的呢?老师们说:当人听到“瓶”等声音时,针对每一个单独的声音,依现在所缘和过去所缘,各有两回速行;接着,针对声音的总体,有一回速行;再接着,针对名称施设,有一回速行。这样一来,在以声音总体为所缘的速行路之后,名称施设立即变得明显,再之后就是意义的理解。
Katarajavanavīthiyaṃ panāyaṃ viññāyatīti? ‘‘Ghaṭo’’tiādisaddaṃ suṇantassa ekamekaṃ saddaṃ ārabbha paccuppannātītārammaṇavasena dve dve javanavārā honti, tato saddasamudāyamārabbha eko, tato nāmapaññattimārabbha ekoti evaṃ saddasamudāyārammaṇāya javanavīthiyā anantaraṃ nāmapaññatti pākaṭā hoti, tato paraṃ atthāvabodhoti ācariyā.
“六种论法”就是针对这个而说的,它们之间的关联应当这样理解。同样,“不存在的”,是指从胜义上说根本不存在的东西。“以某种方式”,是指无论从胜义上还是从世间约定来说,以某种方式。“找不到的,比如第五谛等”,是指虚空等第五谛等。“等”这个字还包括第八觉支等。“本性人我等”,是指被构想为“萨埵、尘、暗三者状态相同、本性、拇指等大小、作者、受者、我、人”这类说法中的本性人等。“等”这个字还包括虚空花等。用存在的东西来施设不存在的东西,意思是依靠胜义上存在的明等法,来施设不存在的人我。其余各处也应当依照这个道理来理解。这里说的“就在此处”,仅指依止施设。
Yaṃ sandhāya chakkanayo vuttoti sambandho. Tathā avijjamānānanti paramatthato avijjamānānaṃ. Kenaci ākārenāti paramatthato, lokasaṅketato vā kenaci pakārena. Anupalabbhamānānaṃ pañcamasaccādīnanti ākāsādipañcamasaccādīnaṃ. Ādi-ggahaṇena aṭṭhamabojjhaṅgādike saṅgaṇhāti. Pakatipurisādīnanti satvarajatamānaṃ samānāvatthā pakatiaṅguṭṭhādiparimāṇo kārako vedako attā purisotiādinā parikappitānaṃ pakatipurisādīnaṃ. Ādi-ggahaṇena ākāsakusumādiṃ saṅgaṇhāti. Vijjamānena avijjamānapaññatti paramatthato vijjamānāhi vijjādīhi avijjamānassa puggalassa paññattattā. Sesesupi imināva nayānusārena attho veditabbo. Etthevāti upādāpaññattiyameva.
用拘舍草尖取来水,我测量大海里的水;
人间欲乐在天界欲乐面前,也是这样。
‘‘Kusaggenudakamādāya, samudde udakaṃ mine; Evaṃ mānusakā kāmā, dibbakāmāna santike’’ti. (jā. 2.21.389) –
从文句本身来说,把人间转轮王的成就拿来跟天界的成就相比,那确实是低劣的,所以说“卑劣……相比”。mānusaka 的意思是“存在于人间的”。而胜义也是存在的,这是文句剩下的补充说明。
Vacanato manussaloke cakkavattisampattidibbasampattiṃ upanidhāya nihīnāyevāti vuttaṃ ‘‘kapaṇaṃ…pe… nidhāyā’’ti. Mānusakanti manussaloke bhavaṃ. Paramattho ca vijjatīti pāṭhaseso.
778第三边不存在,因为它无法被找到。这在《大注》中确实说过:
778.Tatiyā koṭi na vijjati anupalabbhamānattā. Vuttañhetaṃ mahāaṭṭhakathāyaṃ –
正等觉者、说法者中最殊胜的人,宣说了两种谛。
世俗谛和胜义谛之外,找不到第三种。
‘‘Duve saccāni akkhāsi, sambuddho vadataṃ varo; Sammutiṃ paramatthañca, tatiyaṃ nopalabbhatī’’ti. (dī. ni. aṭṭha. 1.439-443);
面对别人的言论时不动摇:意思是,当那些主张“本性”“人我”等说的其他人、或其他外道的言论出现时,或者当这些言论作为所缘境现前时,他不动摇、不颤抖、不晃动。
Paravādesu na kampatīti pakatipurisantarādivādīnaṃ paresaṃ titthiyānaṃ vādesu sampattesu, nimittabhūtesu vā na kampati na pavedhati na calatīti attho.