第11章
11. Ekādasamo paricchedo
涅槃解说注释
Nibbānaniddesavaṇṇanā
768-9从开头紧接在色之后所标出的,就是涅槃,这是连接关系。我要随自己的能力对它加以阐明,这是连接关系。
768-9. Ādito rūpānantaramuddiṭṭhaṃ yaṃ nibbānanti sambandho. Tassa vibhāvanaṃ yathābalaṃ pavakkhāmīti sambandho.
从有到有,就是从一有到另一有,或是小有,或是大有。编织,就是缀合的意思。因为渴爱以轮回向导的身份,把从一有到另一有,或依善趣恶趣而有的小大有,为一个又一个的存在而缀合编织,如裁缝所作。已出离故,就是依离系而脱出。因为与死亡相反,或者与不死相似,所以叫不死。因为脱离一切苦,所以叫至高乐。一切行都止息、寂静,以此达到不生法,所以叫一切行寂止。五蕴取等一切取即是过患,以此舍离它们,所以叫一切取舍离。因为依靠涅槃,欲爱等种种渴爱完全灭尽、离贪、消失,所以称为爱尽、离贪、灭。再者,有情在这里被烦恼的枷锁束缚而受困,所以叫阻,这是轮回的名称;从那里出离,所以叫灭。
Bhavābhavanti bhavato bhavaṃ, khuddakaṃ, mahantaṃ vā bhavaṃ. Vinanatoti saṃsibbanato. Taṇhā hi saṃsāranāyikabhāvena bhavato bhavaṃ, sugatiduggativasena khuddakamahantaṃ bhavaṃ vā aparāparabhāvāya saṃsibbati, tunnakaraṇaṃ viya karoti. Nikkhantattāti visaṃyogavasena nissaṭattā. Maraṇapaṭipakkhatāya, amatasadisatāya vā amataṃ. Sabbadukkhanissaṭattā paramaṃ sukhaṃ. Sabbepi saṅkhārā samanti upasamanti anuppattidhammataṃ āpajjanti etenāti sabbasaṅkhārasamatho. Khandhūpadhiādayo sabbepi upadhī upaddavā paṭinissajjīyanti etenāti sabbūpadhipaṭinissaggo. Yasmā taṃ āgamma kāmataṇhādibhedā taṇhā sabbaso khayaṃ gacchati, virajjati, nirujjhati ca, tasmā taṇhākkhayo virāgo nirodhoti ca vuccati. Apica rujjhanti ettha sattā kilesanigaḷabandhāti rodho, saṃsārassetaṃ adhivacanaṃ, tato nikkhantoti nirodho.
770证得:就是按照与它相应的修行,通过圣道来了悟。
770.Adhigamāti tadanurūpāya paṭipattiyā ariyamaggena paṭivijjhanena.
以贪的灭尽等而成为一切苦止息的缘,又因为没有烦恼的热恼,所以是寂止的特征。不死的作用:因为不舍弃自性,所以是不退转的成就。作安慰的作用:就是能作安慰的作用。就像在空无饮食、遍布恐怖的荒野中游荡而疲惫不堪的旅人面前,出现了能带来安慰的林边水一样;同样,在一切知佛的言说之道都无法触及、充满大苦恐怖的轮回荒野中游荡而疲惫的瑜伽行者,依照相应的修行道路修行时,即使在无始轮回中连梦中都从未见过,就在见道的同时,生起无上的安慰。因为诸蕴相的杂多差别,成为无体而被取,这是无相现起。因为能作为出离一切有为法的方法,所以令出离现起,这是出离现起。
Rāgakkhayādibhāvena sabbadukkhasantiyā paccayatāya, kilesasantāpābhāvena ca santilakkhaṇaṃ. Accutirasanti sabhāvāpariccajanato acavanasampattikaṃ. Assāsakaraṇarasanti assāsakaraṇakiccaṃ. Tañhi pānabhojanādisuññe sabhayakantāre paribbhamanena parissantassa addhikapurisassa assāsajanakabhāvena upaṭṭhitaṃ vanantodakaṃ viya sabbaññubuddhānampi vacanapathātikkantamahādukkhabherave saṃsārakantāre paribbhamanena parissantassa yathānurūpaṃ paṭipattimaggaṃ paṭipannassa yogāvacarassa anādimati saṃsāre supinantenapi adiṭṭhapubbatāya dassanasamakālameva paramassāsaṃ janeti. Khandhanimittavicittatāya aviggahaṃ hutvā gayhatīti animittapaccupaṭṭhānaṃ. Sabbasaṅkhatanissaraṇupāyabhāvato nissaraṇaṃ paccupaṭṭhāpetīti nissaraṇapaccupaṭṭhānaṃ.
像这样显示了涅槃的特相等之后,现在为了显示并回应异论者的立场,而说“此处说”等话。意思是:从胜义上说,除了施设概念之外,并没有别的什么。那么,这种执着是从哪里来的呢?于是说“外道的……乃至……被引导”。所谓“随顺相应的修行”,就是指被称为戒、定、慧的正修行。正如只有获得他心通的圣者才能知道他人的出世间心,而在那之中也只有阿罗汉才能知道一切人的心;同样,涅槃也只能通过戒等正修行这个途径才能证得。因此,不应说“不存在”,因为它是圣者们所能证得的。正如对天生盲人、患眼病者等来说,由于看不见,不应说“太阳等不存在”,因为以有眼者的境界而言,它们确实是存在的;同样,这涅槃也不应仅因愚痴凡夫看不见而说“不存在”。然而,对于圣者来说,以智慧眼仅部分显现,就应完全接受“涅槃存在”。这就是此处的意趣。其次,所谓“贪等的灭尽本身就是涅槃”,这是连接关系。所谓“由具寿……乃至……长老所示”,这是连接关系。显示贪灭尽等的经典是应引伸义的,出于此意,在作了“那不对”的否定之后,应当完全接受这一点;否则,若按字面依经文之义而取,则会犯许多过失,为了显示那些过失,而说“连阿罗汉果也”等话。所谓“被问阿罗汉果的正是那位具寿舍利弗长老”,这是意趣。所谓“依你的见解”,是指不考察教理、仅凭经文显示而乱说者的你的见解。然而这并不合理,即使如此,这是意趣。把出世间果心说成只是贪等的灭尽,是不合理的,因为那最高果在经中是以四蕴的方式出现的。因此,由于不考察教理、仅凭经文显示而说者的不悦意过失。所谓“依文句的影子”,是指与争论相伴的、仅取字义的影子。所谓“两者的”,是指以涅槃为缘和以阿罗汉果为缘而来的两部经典。所谓“义”,是指意趣之义。
Evaṃ nibbānassa lakkhaṇādikaṃ dassetvā idāni vitaṇḍavādipakkhaṃ dassetvā pariharanto āha ‘‘etthāhā’’tiādi, na paramatthato atthi aññatra paññattimattatoti adhippāyo. Kuto panāyamabhinivesoti āha ‘‘titthiyānaṃ…pe… nīyato’’ti. Yathānurūpāya paṭipattiyāti sīlasamādhipaññāsaṅkhātaṃ sammāpaṭipattiyā. Yathā hi cetoñāṇalābhino eva ariyā paresaṃ lokuttaracittaṃ jānanti, tatthāpi ca arahā eva sabbesaṃ cittaṃ jānāti, evaṃ nibbānampi sīlādisammāpaṭipattibhūtena upāyeneva upalabbhatīti ‘‘natthī’’ti na vattabbaṃ ariyehi upalabbhanīyato. Yathā hi jaccandhatemirikādīnaṃ adassanena ‘‘sūriyādayo natthī’’ti na vattabbā cakkhumantānaṃ gocarabhāvena atthevāti siddhattā, evametampi bālaputhujjanassa adassanamattena ‘‘natthī’’ti na vattabbaṃ. Ariyānaṃ pana paññācakkhuno padeseneva upaṭṭhānato ekantena sampaṭicchitabbaṃ ‘‘atthi nibbāna’’nti. Ayamettha adhippāyo. Atha rāgādīnaṃ khayamattameva nibbānanti ceti sambandho. Āyasmatā…pe… therena dassitoti sambandho. Rāgakkhayādidīpakaṃ suttaṃ neyyatthanti adhippāyena ‘‘taṃ na’’iti paṭikkhepaṃ katvā ekaṃsena cetaṃ sampaṭicchitabbaṃ, itarathā yathārutavasena pāḷiyā atthe gayhamāne bahudosā āpajjantīti te dassetuṃ ‘‘arahattassāpī’’tiādi vuttaṃ. Arahattaṃ puṭṭhena tenevāyasmatā sāriputtattherenāti adhippāyo. Tava matenāti sāsanayuttiṃ avicāretvā pāḷidassanamatteneva vippalapato tavajjhāsayena. Na ca panetaṃ yuttaṃ, tathāpīti adhippāyo. Lokuttaraphalacittassa rāgādīnaṃ khayamattatāpajjanaṃ na yuttaṃ tassa aggaphalassa catukkhandhabhāvena pāḷiyaṃ āgatattā. Tasmāti yuttiṃ avicāretvā pāḷidassanamatteneva voharantassa aniṭṭhappasaṅgato. Byañjanacchāyāyāti vimaddāsahabhūtāya saddatthamattacchāyāya. Ubhinnanti nibbānavasena, arahattavasena ca āgatānaṃ ubhinnaṃ suttānaṃ. Atthoti adhippāyattho.
那么,这个含义到底是什么呢?他说“若有人……”等等。贪等的灭尽,就是贪等不再生起的止灭。那个法虽然本身并不是灭尽,但因为它是贪等灭尽的依托,所以用“灭尽”这个称呼来代指它,说“贪等的灭尽就是涅槃”,就像在“黄瓜是衰老、糖蜜是痰”等说法中,用结果来代指原因一样,这就是这里的关联。涅槃是那道——即烦恼不再生起的止灭之尽——的所缘,从意义上说,它可以被称为“灭尽的依托”,所以说“因为是灭尽的依托”。“以灭尽的借代”是指:对于自身所作之果的灭尽,以在自身上的借代,也就是以那名称来说。使生衰老的原因是黄瓜,所以说“黄瓜是衰老”;使生痰的原因是糖蜜,所以说“糖蜜是痰”。“在灭尽之末”是指贪等完全灭尽的最终。或者说,“灭尽”是指道,如同“灭智”等中所说,由于果是在那道终了、灭尽之末生起,故以果的借代或邻近的借代而说为“灭”。
Ko pana so atthoti āha ‘‘yassa panā’’tiādi. Rāgādīnaṃ khayoti rāgādīnaṃ anuppādanirodho. So dhammo akkhayopi samāno rāgādīnaṃ khayassa upanissayattā khayopacārena ‘‘rāgādīnaṃ khayo nibbāna’’nti vutto ‘‘tipusaṃ jaro, guḷo semho’’tiādīsu phalūpacārena vuttaṃ viyāti sambandho. Kilesānaṃ anuppattinirodhakkhayassa maggassa ārammaṇabhūtaṃ nibbānaṃ atthato ‘‘khayassa upanissayo’’ti vattabbataṃ labbhatīti āha ‘‘khayassa upanissayattā’’ti. Khayopacārenāti attano kāriyabhūtassa khayassa attani upacārena tassa nāmavasenāti vuttaṃ hoti. Jarakāraṇaṃ tipusaṃ jaroti vutto, semhakāraṇaṃ guḷo semhoti vutto. Khayanteti rāgādīnaṃ parikkhayāvasāne. Khayoti vā maggo vuccati ‘‘khaye ñāṇa’’ntiādīsu (dha. sa. dukamātikā 142) viya, tassa ante nirodhāvasāne uppannattā khayoti vuttaṃ phalūpacārena, samīpūpacārena vā.
一切愚痴凡夫,比如豺狼之类,所有愚痴凡夫也可能已经证得……因为就刹那而言,贪等的灭尽在他们那里也存在。如果真是这样,修行就会变得毫无意义——这就是这段话的意旨。所谓“贪等灭尽有多种”,意思是:就像贪等有多种,它们的灭尽也因为与它们相应的差别而有多种。因为这样一来,贪的灭尽就是贪灭,而不是嗔等的灭尽;同样,嗔的灭尽也只是嗔灭,痴的灭尽也只是痴灭——于是,一个贪灭、一个嗔灭、一个痴灭,三不善根的灭尽就成了三种涅槃,四取的灭尽就成了四种涅槃等等,这样就出现了许多种涅槃。现在为了显示“等”字所包含的过失,说了“有为相”等话。依据“诸比丘,有为法有三种有为相:生起显现、灭去显现、住立者的变异显现”(增支部3.47)的说法,被称为灭去的灭尽就是有为相,所以说“涅槃也会成为有为相”。依据“诸比丘,老死是无常、有为、缘起”(相应部2.20)的说法,说了“属于有为”。凡是属于有为的,就像其他有为法一样是无常的,是依赖条件而存在的,所以说“因为属于有为,所以是无常”。因为经中说“诸行确实无常”(长部2.221)。说到这里,究竟说了什么呢?意思是:如果我们为了满足您的愿望而说灭尽就是涅槃,那么无为法就有了有为相,与有为法相对立的东西就成了属于有为的,恒常的东西就成了无常,而那无上的快乐也就成了苦。
Sabbe bālaputhujjanāpīti soṇasigālādayo sabbepi bālaputhujjanā samadhigata…pe… bhaveyyuṃ khaṇavasena rāgādīnaṃ khayassa tesampi atthitāya. Tathā ca sati paṭipattiyā niratthakabhāvo āpajjeyyāti adhippāyo. Rāgādikkhayānaṃ bahubhāvatoti rāgādīnaṃ viya tesaṃ khayānampi tabbikārabhāvena bahubhāvato. Evañhi sati rāgassa khayo rāgakkhayo, na dosādīnaṃ, tathā dosakkhayopīti añño rāgakkhayo, añño dosakkhayo, añño mohakkhayoti tiṇṇaṃ akusalamūlānaṃ khayabhūtāni tīṇi nibbānāni, catunnaṃ upādānānaṃ khayabhūtāni cattārītiādinā bahūni nibbānāni nāma honti. Idāni ādi-saddasaṅgahite dose dassetuṃ ‘‘saṅkhatalakkhaṇa’’ntiādi vuttaṃ. ‘‘Tīṇimāni, bhikkhave, saṅkhatassa saṅkhatalakkhaṇāni, uppādo paññāyati, vayo paññāyati, ṭhitassa aññathattaṃ paññāyatī’’ti (a. ni. 3.47) vacanato vayasaṅkhāto khayo saṅkhatalakkhaṇaṃ hotīti vuttaṃ ‘‘saṅkhatalakkhaṇañca nibbānaṃ bhaveyyā’’ti. ‘‘Jarāmaraṇaṃ, bhikkhave, aniccaṃ saṅkhataṃ paṭiccasamuppanna’’nti (saṃ. ni. 2.20) vacanato āha ‘‘saṅkhatapariyāpanna’’nti . Yaṃ pana saṅkhatapariyāpannaṃ, taṃ itarasaṅkhatadhammo viya aniccaṃ hoti paccayādhīnavuttitoti āha ‘‘saṅkhatapariyāpannattā anicca’’nti. ‘‘Aniccā vata saṅkhārā’’ti (dī. ni. 2.221) hi vuttaṃ. Ettāvatā ca kiṃ vuttaṃ hoti? Yadi bhavato manorathaparipūraṇatthaṃ khayaṃ nibbānanti vadāma, asaṅkhatassa saṅkhatalakkhaṇattā, saṅkhatapaṭipakkhassa saṅkhatapariyāpannattā sabbakālikabhāvena niccassa aniccatā, tato ca paramasukhassa dukkhatā ca āpajjeyyāti vuttaṃ hoti.
到这里,已经显示了把坏灭之灭尽当作涅槃的过失。现在为了否定无生之灭也是涅槃,就说了“如果灭尽是涅槃”等话。作为初道无间缘的智,名叫种姓。其余道的前行,名叫清净。果等至的前行,名叫随顺。不过,那是以诸行为所缘的,所以这里没有取它。“贤者”是对别人亲切的称呼。用“正在灭尽”这一现在时的说明,是在问现在正在灭尽的状态。这个道理也适用于其余几项。“审察后”就是仔细考察之后。“种姓……贤者”这一提问的用意是:请以念为先导来说,而且不要违背你先前回答的“我说的是贪等的灭尽”。种姓心等,就是种姓、清净、道。因为在种姓那一刹那,并没有烦恼的无生之灭,所以说“贪等将会灭尽”。“唯果”就是烦恼灭尽时生起的果心。“不见所缘”是指不见种姓等应当说的所缘。或者,当其他法成为所缘时,不见应当取的缘。
Ettāvatā bhaṅgakkhayassa nibbānadosaṃ dassetvā idāni anuppādakkhayassa tabbhāvaṃ nisedhetuṃ ‘‘yadi khayo nibbānaṃ bhaveyyā’’tiādi vuttaṃ. Paṭhamamaggassa anantarapaccayabhūtaṃ ñāṇaṃ gotrabhu nāma. Sesamaggapurecaraṃ vodānaṃ nāma. Phalasamāpattipurecaraṃ anulomaṃ nāma. Taṃ pana saṅkhārārammaṇamevāti idha na gahitaṃ. Bhadramukhāti parassa anunayavacanaṃ. ‘‘Khīyantī’’ti vattamānaniddesena idāni khīyamānataṃ pucchati. Esa nayo sesesupi. Upadhāretvāti upaparikkhitvā. ‘‘Gotrabhu…pe… mukhā’’ti pucchāya ‘‘rāgādīnaṃ khayameva vadāmī’’ti tayā dinnapaṭivacanassa avirujjhanavasena satipurekkhāraṃ kathehīti adhippāyo. Gotrabhucittādīnaṃ gotrabhuvodānamaggānaṃ. Gotrabhukkhaṇe kilesānaṃ anuppādanirodhassa abhāvato āha ‘‘rāgādayo khīyissantī’’ti. Phalamevāti kilesānaṃ khīṇakāle uppajjamānaṃ phalacittameva. Ārammaṇaṃ apassantoti gotrabhuādīnaṃ vattabbārammaṇaṃ apassanto. Atha vā itaresaṃ ārammaṇabhāve sati gahetabbapaccayaṃ apassanto.
“再者”这一段,是用另一种方式否定“无生灭即是涅槃”这个说法。“生起”的意思是:由于道生起,烦恼的灭尽也可以叫作“被生起”。因为如果不是这样,灭尽本身根本谈不上有什么“生起”。或者,前面用“确实他……将成为无上”这段文字,已经指出了把刹那灭和无生灭都当作涅槃的过失;现在,因为道也有“灭尽”这个同义说法,比如“灭尽智”等处,如果仅仅因为“贪的灭尽”这类说法字面上相同,就把道和涅槃同等看待,那就会推出“道也是涅槃”的过失,从而导致不想要的结论。为了说明这一点,才说“再者”这一段。这样一来,“生起”一词就只是针对道来说的。如果这里成立“道是涅槃”的过失,那么种姓心以道为所缘等过失是不是也该提出来?确实该提,但仅凭上面这些就已经足以驳倒对方的说法,所以这里转而致力于说明其他回避的方法。“依适当的行道”,就是指名为七清净次第的随顺行道。
‘‘Apicā’’tiādi pariyāyantarenapi anuppādanirodhassa nibbānabhāvanisedhanaṃ. ‘‘Uppādīyatīti attho’’ti pana maggassa uppattiyā kilesakkhayopi uppādito nāma hotīti katvā vuttaṃ. Na hi itarathā khayassa uppādo nāma atthi. Atha vā ‘‘addhā so…pe… niruttaro bhavissatī’’ti ettakena ganthena khaṇanirodhassa ceva anuppādanirodhassa ca nibbānabhāve dosaṃ dassetvā idāni ‘‘khaye ñāṇa’’ntiādīsu (dha. sa. dukamātikā 142) viya maggassāpi khayapariyāyattā ‘‘rāgakkhayo’’tiādivacanamatteyeva samānabhāvena gahite maggassāpi nibbānabhāvappasaṅgaṃ, tathā ca sati aniṭṭhāpattiṃ sambhāvento āha ‘‘apicā’’tiādi. Evañhi sati ‘‘uppādīyatī’’ti maggameva sandhāya tiṭṭhati. Yadi maggassa nibbānabhāvappasaṅgo idha sambhāvito, evaṃ sati gotrabhussa maggārammaṇatādidosā vattabbāti? Saccaṃ vattabbā, ettakenāpi pana parassa vacanapaṭibāhanaṃ sakkā kātunti parihārantaradassane byāpāro katoti. Yathānurūpāya paṭipattiyāti chavisuddhiparamparāsaṅkhātāya yathānulomapaṭipattiyā.
771不信者:指已经觉醒而具足信心的人,他具备由证道而生的不动摇的信心。因为具足证道之信的人,即使有人在空中化现为佛的形象,说“是常、是乐、是我”,他也不会相信,就像苏兰跋陀那样(增支部1.255)。知无作者:他了知无作的涅槃,所以叫知无作者。断连结者:通过斩断那造成“有”之连结的渴爱之恶,未来的“有”之结生也被斩断,因此安住于结生已尽。除去机会者:正因为结生已尽,未来在任何地方、任何世间界中都不会再出现,所以叫除去机会者。已吐弃者:因为在任何地方都没有执著,所以是已舍弃渴爱的意思。最上人:在人天世间中也是最上的应供者,所以是殊胜的人。
771.Assaddhoti pabuddhasaddho, maggāgatāya acalasaddhāya samannāgato, maggāgatasaddhāya hi samannāgato ākāse buddhavesaṃ māpetvāpi ‘‘niccaṃ sukhaṃ attā’’ti vadantassa na saddahati seyyathāpi sūrambaṭṭhoti (a. ni. 1.255). Akataññūti akataṃ nibbānaṃ jānātīti akataññū. Sandhicchedoti bhavasandhānakarassa taṇhāpāpassa chindanena puna bhavapaṭisandhiyāpi chinnatāya paṭisandhiṃ khepetvā ṭhito. Hatāvakāsoti khīṇapaṭisandhikattāyeva āyatiṃ katthaci okāsaloke adissamānattā vihatāvakāso. Vantāsoti katthaci abhisaṅgābhāvato chaḍḍitataṇhoti attho. Uttamaporisoti sadevaloke aggadakkhiṇeyyatāya visiṭṭho poriso.
难以透彻通达:就是难以证悟、难以获得。因为它是欲等法的出离,所以叫“出离”,也就是这个出离——即离欲。这就是欲的出离,文句应如此连接。其中,“欲的出离”就是从欲中出来;或者,是借它而出来、离开,所以叫出离,也就是欲的出离之处、出离的方法,这是它的意思。“离欲”指初禅。因为初禅是从欲中出来的,所以这里把它取为“离欲”;但在别的地方,出家等也被称为“离欲”。正如所说的——
Duppaṭividdhāti paṭivijjhituṃ, paṭilabhituñca dukkarā. Kāmādīnaṃ nissaraṇīyatāya nissaraṇīyā, yadidaṃ nekkhammaṃ, etaṃ kāmānaṃ nissaraṇanti sambandho. Tattha kāmānaṃ nissaraṇanti kāmehi niggamanaṃ, atha vā nissaranti niggacchanti ettha etenāti vā nissaraṇaṃ, kāmānaṃ nissaraṇaṭṭhānaṃ, nissaraṇupāyanti attho. Nekkhammanti paṭhamajjhānaṃ. Tañhi kāmehi nikkhantanti ‘‘nekkhamma’’nti idha gahitaṃ, aññattha pana pabbajjādayopi ‘‘nekkhamma’’nti pavuccanti. Vuttañhi –
出家、初禅、涅槃和观;
一切善法,都被称为“出离”。
‘‘Pabbajjā paṭhamaṃ jhānaṃ, nibbānañca vipassanā; Sabbepi kusalā dhammā, ‘nekkhamma’nti pavuccare’’ti. (itivu. aṭṭha. 109; dī. ni. ṭī. 2.360; a. ni. ṭī. 2.3.66; visuddhi. mahā. 1.56; netti. ṭī. 76 missakahārasampātavaṇṇanā);
无色,就是空无边处。“已生”指存在的,意思是五蕴。“舍利弗,我观此已生”等语句里,五蕴被称为“已生”。依自己的因缘而平等、正确地生起,所以叫缘生。初禅……中略……若存在,那么依照有为法出离之理而说的涅槃就不存在了;涅槃不存在故,依次所说的欲界出离、色界出离——初禅和空无边处——也就都不存在了。现在为了用经典证明所要说明的义理,所以说“并非坏灭”等语。
Arūpaṃ ākāsānañcāyatanaṃ. Bhūtanti vijjamānaṃ, khandhapañcakanti attho. ‘‘Bhūtamidanti, sāriputta, samanupassāmī’’tiādīsu khandhapañcakaṃ ‘‘bhūta’’nti vuccati. Attano kāraṇaṃ paṭicca samaṃ, sammā ca uppannanti paṭiccasamuppannaṃ. Paṭhama…pe… bhaveyyāti saṅkhatanissaraṇabhāvena vuttassa nibbānassa abhāvappattiyā ca tadekayoganiddiṭṭhānaṃ yathākkamaṃ kāmarūpanissaraṇānaṃ paṭhamajjhānākāsānañcāyatanānampi abhāvoyeva āpajjeyya. Idāni yathādhippetamatthaṃ āgamena dassetuṃ ‘‘na tu khayo’’tiādi vuttaṃ.
“有……中略……善触”这句话,是魔用来障碍人的。魔这样说:世间没有出离,何必靠远离来离欲?被魔这样障碍之后,阿罗毗长老为了确立涅槃,说出了“有……中略……善触”。“善触”就是很好地触证,也就是已亲自证得的意思。“不生”等四个词,是彼此同义的表达。或者也可以说:不像受等法那样,由因缘和合、由各种条件聚集而生起、而产生,所以叫“不生”。没有因缘条件,它自身就不存在、不显现、不生起,所以叫“非有”。这样,因为不生、因为非有,就不由任何因缘所造作,所以叫“无作”。而“生”“有”“作”这些状态,是属于色等有为法的,不是无为法自性的涅槃所有的——为了说明这一点,所以说“无为”。或者反过来讲:由诸缘和合共同造作而成的,是有为;不是那样被造作的,不具备有为法特征的,就是无为。这样从多方面否定了它是被造作出来的之后,有人可能会怀疑:是不是像自性论者所说的自性那样,只由单一因造成?为了说明它不是由任何因造成的,所以说“无作”。又有人可能怀疑:虽然没有因缘,这东西是不是自己本来就有、自己显现?为了排除这个疑问,所以说“非有”。为了说明这种无为、无作、非有的状态,完全是因为此法从根本上就是不生的,所以说“不生”。
‘‘Atthi…pe… suphusitanti cā’’ti natthi nissaraṇaṃ loke, kiṃ vivekena kāmāpīti evaṃ mārena paṭibāhite. ‘‘Atthi…pe… suphusita’’nti nibbānaṃ patiṭṭhapentena āḷavakattherena vuttaṃ. Suphusitanti suṭṭhu phusitaṃ, sacchikatanti vuttaṃ hoti. Ajātantiādīni cattāri padāni aññamaññavevacanāni. Atha vā vedanādayo viya hetupaccayasamavāyasaṅkhātāya kāraṇasāmaggiyā na jātaṃ na nibbattanti ajātaṃ. Kāraṇena vinā sayameva ca na bhūtaṃ na pātubhūtaṃ na uppannanti abhūtaṃ. Evaṃ ajātattā abhūtattā yena kenaci kāraṇena na katanti akataṃ. Jātabhūtakatabhāvo ca nāma rūpādīnaṃ saṅkhatadhammānaṃ hoti, na asaṅkhatasabhāvassa nibbānassāti dassanatthaṃ asaṅkhatanti vuttaṃ. Paṭilomato vā samecca sambhūya paccayehi katanti saṅkhataṃ, na tathā saṅkhataṃ, saṅkhatalakkhaṇarahitanti ca asaṅkhatanti. Evaṃ anekehi kāraṇehi nibbattitabhāve paṭisiddhe pakativādīnaṃ pakati viya siyā nu kho, ekeneva kāraṇena etaṃ katanti āsaṅkāya na kenaci katanti dassanatthaṃ ‘‘akata’’nti vuttaṃ. Evaṃ apaccayampi samānaṃ sayameva nu kho idaṃ bhūtaṃ pātubhūtanti āsaṅkāya tannivattanatthaṃ ‘‘abhūta’’nti vuttaṃ. Ayañcetassa asaṅkhatākatābhūtabhāvo sabbena sabbaṃ ajātadhammattāti dassetuṃ ‘‘ajāta’’nti vuttaṃ.
“无为”这个词里的“iti”是“等等”的意思。因此——
Asaṅkhatantīti iti-saddo ādiattho. Tena –
比丘们,如果这个不生、非有、无作、无为不存在,那么对于生、有、作、有为的出离,就无法被了知。比丘们,正因为有不生、非有、无作、无为,所以对于生、有、作、有为的出离,才能被了知。
‘‘No cetaṃ, bhikkhave, abhavissa ajātaṃ abhūtaṃ akataṃ asaṅkhataṃ. Nayidha jātassa bhūtassa katassa saṅkhatassa nissaraṇaṃ paññāyetha. Yasmā ca kho, bhikkhave, atthi ajātaṃ abhūtaṃ akataṃ asaṅkhataṃ, tasmā jātassa bhūtassa katassa saṅkhatassa nissaraṇaṃ paññāyatī’’ti (udā. 73) –
像这样,就把这类经句收摄进来了。因此说“在众多经典中”。他如法地成为包括天界在内的世间之主,或者因为能随自己的意愿说法,所以是法主、自在者,因此称为法主。“如来”这个词的含义,前面已经讲过了。他正确地、自己觉悟了一切法,正确地、靠自己灭除了愚痴的睡眠而觉醒,或者说以智慧而开显,因此称为正自觉者。
Evamādisuttapadaṃ saṅgaṇhāti. Tenāha ‘‘anekesu suttantesū’’ti. Dhammena sadevakassa lokassa sāmī, dhammassa vā yathicchitaṃ desanato sāmī issaroti dhammasāmī. Tathāgata-saddassa attho heṭṭhā kathitova. Sammā sāmaṃ sabbadhamme abhisambuddho, sammā sayameva sammohaniddāvigamena paṭibuddho, buddhiyā vikasitavāti vā sammāsambuddho.
在小三法中,也就是按照“小法、大法、无量法”这样的方式,依小法等诸法而说的小三法。
Parittattiketi ‘‘parittā dhammā, mahaggatā dhammā, appamāṇā dhammā’’ti (dha. sa. tikamātikā 12) evaṃ parittādidhammavasena āgate parittattike.
所谓“不可说所缘性”,是因为它带有“不可说所缘”这一性质。因此说“它们应归入不可说所缘那一类”。色界的三禅和四禅,按四法分类是三禅,按五法分类是四禅。因为善和唯作的神通已经达到成就,也能以小所缘等为对象生起,所以说是“第四禅的果报”。“因此”是指按照上面所说的道理以及按照巴利圣典。还有更进一步的理由:观智以有为法为所缘,而且即使达到了随顺智的阶段,也只能以彼分断的方式舍断烦恼,不能以正断的方式舍断;同样,以世俗谛为所缘的初禅等善智,也只能以镇伏的方式舍断烦恼,不能以正断的方式舍断。这样一来,以有为法为所缘的智和以世俗谛为所缘的智,既然都不能以正断舍断烦恼,那么能正断舍断它们的圣道智,它的所缘就必须与这两者相反,而那所缘就是涅槃。所以古德说——
Navattabbārammaṇattāti navattabbārammaṇattappasaṅgato. Tenāha ‘‘navattabbārammaṇapakkhaṃ bhajeyyu’’nti. Rūpāvacarattikacatukkajjhānāti catukkanayena tikajjhānā, pañcakanayena catukkajjhānā. Kusalakiriyānaṃ abhiññābhāvappattiyā parittādikepi ārabbha pavattanato ‘‘catutthassa jhānassa vipāko’’ti āha. Tasmāti yathāvuttayuttito ceva pāḷito ca. Kiñca bhiyyo – saṅkhatadhammārammaṇaṃ vipassanāñāṇaṃ, apica anulomabhāvappattaṃ kilese tadaṅgavasena pajahati, samucchedavasena pajahituṃ na sakkoti, tathā sammutisaccārammaṇaṃ paṭhamajjhānādikusalañāṇaṃ vikkhambhanavaseneva kilese pajahati, na samucchedavasena. Iti saṅkhatadhammārammaṇassa, sammutisaccārammaṇassa ca ñāṇassa kilesānaṃ samucchedappahāne asamatthabhāvato tesaṃ samucchedappahānakarassa ariyamaggañāṇassa tadubhayaviparītabhāvena ārammaṇena bhavitabbaṃ, tañca nibbānameva. Tenāhu porāṇā –
以有为法为所缘的智,或者纯粹以概念施设为所缘的智;
该智灭除诸恶,并非以彼为所缘,而是领受另一所缘。
‘‘Ñāṇaṃ yaṃ saṅkhatālambaṃ, paññattālambameva vā; Pāpe hanti na taṃ vatthuṃ, tadaññaṃ sampaṭicchiya’’nti.
“没有色法的自性”:通过这句话说明,就像色法有变坏的自性、有对碍性、依靠聚合而生起、与方所有关联等自性,同样地,涅槃在任何地方都没有对碍,也没有方所。因为涅槃不能被指认为“在某个方向”“在某个地方”。“没有戏论”:因为不与渴爱、慢、见的戏论共住,所以戏论不存在;也因为涅槃是那些戏论不存在的条件。实际上,渴爱、见、慢让众生在轮回中陷入戏论,所以被称为戏论。
Rūpasabhāvābhāvatoti etena yathā rūpadhammānaṃ ruppanasabhāvo, paṭighātavantatā kalāpato vuttiyā padesasambandho sabhāvo, evaṃ nibbānassa katthaci paṭighāto, sappadesatā ca natthīti dasseti. Na hi nibbānaṃ ‘‘asukadisāya, asukapadese’’ti vā niddisīyati. Papañcābhāvatoti taṇhāmānadiṭṭhipapañcehi saha avaṭṭhānavasena abhāvato, tesaṃ abhāvapaccayatāya ca. Taṇhādiṭṭhimānā hi saṃsāre satte papañcentīti papañcā nāma.
772-5像这样通过理证和经证成立涅槃之后,现在为了显示它的不同名称,说了“极尽、无限”等话。其中,因为它是轮回流转的终点,所以叫“尽”。有人说,这是指无余涅槃界;但有余涅槃界也说得通,也有人读作“无作”,意思和前面说的一样。因为不存在生灭的边际,所以叫“无限”。因为没有烦恼的热恼,也没有烦恼的扰动,所以叫“寂静”。因为没有崩坏,所以叫“不崩坏”。因为不会让人感到满足,所以叫“殊妙”。因为能摧破一切苦,所以叫“皈依”。因为不被烦恼贼所侵害、无所畏惧,所以叫“安稳”。因为能遮止一切灾患,所以叫“救护”。因为对于被生等诸苦所跟随、想要依附的人来说,它是合适的依止处,所以叫“庇护所”。因为它能给如法修行的人带来寂静,没有比它更高的依止处,所以叫“归宿”。
772-5. Evaṃ nibbānaṃ yuttito, suttato ca sādhetvā idāni tassa pariyāyasandassanatthaṃ ‘‘accantamananta’’ntiādi vuttaṃ. Tattha saṃsārappavattiyā pariyosānabhūtattā antaṃ. Iminā anupādisesanibbānadhātu kathitāti vadanti, sopādisesanibbānadhātupi vaṭṭati, akatantipi paṭhanti. So heṭṭhā vuttatthova. Sauppādavayantābhāvena anantaṃ. Kilesapariḷāhābhāvena, kilesakkhobhābhāvena ca santaṃ. Palokitābhāvena apalokitaṃ. Atittikarabhāvena paṇītaṃ. Sabbadukkhahananato saraṇaṃ. Kilesacorehi anupaddutattā nibbhayatāya khemaṃ. Sabbupaddavanivāraṇato tāṇaṃ. Jātiādidukkhehi anubandhassa allīyituṃ yuttaṭṭhānatāya leṇaṃ. Yathāpaṭipannassa santidāyakattena paraṃ patiṭṭhābhāvato parāyaṇaṃ.
因为彻底解脱了一切逼迫,所以是吉祥。所依不足的人,即使从一切知者的口中听闻了法,也因不依功德之力、难以按其自性通达,所以是微细。因为没有颠倒,所以是真实。因为能灭尽一切苦,所以是苦灭。因为热力炽盛,犹如苍蝇无法停在烧热的铁丸上,四种漏也无法以它作为所缘而生起,所以是无漏。即使令大悲者对说法生起无意讲说之心,也因难以通达,所以是极难见。即使在出世间法中,也以无为的功德而最为殊胜,所以是最上。因为是轮回大海的岸,所以是彼岸。因为不是肉眼或天眼所能见的境界,所以是不可见;又因为没有可称为譬喻的示现,所以是不可见。
Sabbapīḷāvimuttatāya sivaṃ. Upanissayahīnānaṃ sabbaññumukhato sutvāpi ṭhapetvā guṇavasena sabhāvato paṭivijjhituṃ dukkaratāya nipuṇaṃ. Aviparītatāya saccaṃ. Sabbadukkhaparikkhayakarattā dukkhakkhayaṃ. Tejussadatāya santattaayoguḷe makkhikāhi viya catūhi āsavehi ārammaṇakaraṇavasena pavattituṃ asakkuṇeyyatāya anāsavaṃ. Mahākāruṇikassāpi dhammadesanāya appossukkabhāvāpādanena paṭivijjhituṃ dukkaratāya sududdasaṃ. Lokuttaradhammesupi asaṅkhataguṇena visiṭṭhatāya paraṃ. Saṃsāramahāsamuddassa tīrabhūtattā pāraṃ. Maṃsacakkhuno, dibbacakkhuno vā agocaratāya anidassanaṃ. Nidassanasaṅkhātāya upamāya abhāvato vā anidassanaṃ.
因为不会变易,所以是恒常。正因为如此,它是最高的依止处,所以是洲岛。因为没有疾病等的逼迫,所以是无恼害。正因为如此,所以是无灾患。因为没有渴爱的巢穴,所以是无窟宅。因为在有为法和无为法中属于无为这一部分,或者因为是最高的依止处,所以是处。以不坏灭的本性,所以是不灭。因为不可毁坏、不可灭尽,所以是不可坏。
Avipariṇāmadhammattā dhuvaṃ. Tatoyeva paramapatiṭṭhābhāvato dīpaṃ. Rogādipīḷābhāvato abyāpajjhaṃ. Tatoyeva anītikaṃ. Taṇhālayābhāvato anālayaṃ. Saṅkhatāsaṅkhatesu asaṅkhatakoṭṭhāsabhūtattā, paramapatiṭṭhābhāvato vā padaṃ. Avināsabhāvena accutaṃ. Akkharaṇato avinassanato akkharaṃ.
因为脱离了有为法,所以是解脱;因为它是脱离存在束缚的原因,所以是救脱。
Saṅkhatanissaṭattā vimutti. Bhavabandhanavimuttihetutāya mokkhaṃ.
776-7“如是”就是按照前面所说的方式。“了知”是通过学习和提问而知道。“证悟的方法”就是作为证悟途径的三种修学。“应当去做”就是应当去实践。
776-7.Evanti yathāvuttanayena. Viññāyāti uggahaparipucchāvasena jānitvā. Adhigamūpāyoti paṭivijjhanūpāyabhūtā tisso sikkhā. Kātabboti paṭipajjitabbo.
能让人生起并增长信心与智慧,所以叫“生信慧”。所谓“如来教法中”,就是在三藏佛语中,或者在四圣谛中。由智慧而生,或者其生起是由于慧,所以叫“慧所生”;那本身就是对佛等生起的清净信心与坚定胜解,而能生起它,所以叫“生慧生净信”。具足义与文,就是具足极其美妙的意义与文句,或者说是具足义与文的精华,这里是把ra音转成了la音。能了知精华,就是“知精华者”;令他们感到惊奇,所以叫“令知精华者惊奇”。“究竟”是终结,意指以闻所成慧为根本的无取涅槃。
Saddhaṃ, buddhiñca karoti vaḍḍhetīti saddhābuddhikaraṃ. Tathāgatamateti tipiṭakabuddhavacane, catūsu saccesu vā. Paññāya sambhūtaṃ, paññāya vā sambhavo etassāti paññāsambhavaṃ, tadeva sampasādanaṃ buddhādīsu adhimuccanaṃ, taṃ karotīti paññāsambhavasampasādanakaraṃ. Atthabyañjanasālinanti atimadhurehi atthabyañjanehi samannāgataṃ, atthabyañjanasāravantanti vā attho ra-kārassa la-kāraṃ katvā. Sāraṃ jānantīti sāraññū, te vimhāpetīti sāraññuvimhāpanaṃ. Niṭṭhanti pariyosānaṃ, sutamayamūlakaṃ anupādāparinibbānanti adhippāyo.