第5章巴利
5. Pañcamo paricchedo
地、人、心生起的说明注释巴利
Bhūmipuggalacittuppattiniddesavaṇṇanā
182-8 令智慧增长、壮大,所以叫“令智慧增长”。为了说明所承诺的每一种理趣,他说“诸心之地之生起”。这样说之后,为了以地为依处,显示附带提到的趣的分别和有的分别,所以说了“诸天以及”等语。说了“四恶趣地”之后,因为阿修罗趣已经包括在饿鬼趣里,所以他们说“趣有五种”。不过我们认为,应该是“三恶趣地”这样的读法。因为这位言辞清晰的阿阇梨,不会说出这种前后矛盾、让人迷惑的话。巴利圣典里也确实这样说:巴利
182-8. Buddhiyā vuddhiṃ viruḷhiṃ karotīti buddhivuddhikaraṃ. Yassa yassa nayassa kathanaṃ paṭiññātaṃ, taṃ taṃ dassento āha ‘‘cittānaṃ bhūmīsuppatti’’nti. Taṃ vatvā bhūmīnaṃ ādhāravasena pasaṅgāgataṃ gatibhedaṃ, bhavabhedañca dassetuṃ ‘‘devā cevā’’tiādi vuttaṃ. ‘‘Catassopāyabhūmiyo’’ti vatvā asuragatiyā petagatiyaṃyeva saṅgahitattā ‘‘gatiyo pañcā’’ti vuttanti vadanti. Mayaṃ pana ‘‘tissovāpāyabhūmiyo’’ti pāṭhena bhavitabbanti maññāma. Na hi esa anākulavacano ācariyo īdisaṃ pubbāparaviruddhaṃ viya sammohajanakaṃ vacanaṃ bhāsati. Pāḷiyampi hi –
舍利弗,确实有这五种趣。哪五种?地狱、畜生道、饿鬼界、人、天人。巴利
‘‘Pañca kho imā, sāriputta, gatiyo. Katamā pañca? Nirayo tiracchānayoni pettivisayo manussā devā’’ti (a. ni. 9.68) –
这样是只按三恶趣来说的。依欲界、色界、无色界,有三种存在界。那里的意思就是在这三种存在界当中。三十地的意思是:四恶趣地、七种欲界善趣地、十六色界梵天界、四无色界地,一共三十一地;因为在这三十一地当中,是以心生起为讨论重点,所以除去无想有情地,剩下的正好就是三十地,这就是它的含义。在那些地当中的“人”,就是指投生到那些地里的众生,按地的数量来算,正好是三十。虽然按地来分有三十种,但按结生心来算则有十九种。为了说明这一点,所以说“在这些地中”等等。巴利
Evaṃ tiṇṇameva apāyānaṃ vasena vuttaṃ. Kāmarūpārūpavasena tayo bhavā. Tatthāti tesu tīsu bhavesu. Tiṃsevāti catasso apāyabhūmiyo, sattavidhā kāmasugatibhūmi, soḷasa rūpībrahmalokā, catasso arūpabhūmiyoti ekatiṃsabhūmīnamantare cittappavattiadhikārattā asaññabhūmiṃ apanetvā avasesā tiṃseva bhūmiyoti attho. Tāsu tiṃseva puggalāti tāsu bhūmīsu uppannā puggalā bhūmigaṇanavasena tiṃseva honti. Bhūmivasena tiṃsavidhāpi pana paṭisandhicittagaṇanāya ekūnavīsati hontīti dassento āha ‘‘bhūmīsvetāsū’’tiādi.
所谓“结生心”,是就这十九种结生心来说的:十种欲界结生心、五种色界结生心、四种无色界结生心。所谓“无想有情没有心”,是说无想有情的结生没有心。这确实是说过的:巴利
Paṭisandhikacittānanti dasa kāmāvacarapaṭisandhicittāni, pañca rūpāvacarapaṭisandhicittāni, cattāri arūpāvacarapaṭisandhicittānīti imesaṃ ekūnavīsatipaṭisandhicittānaṃ vasena. Asaññīnamacittakāti asaññasattānaṃ acittakā paṭisandhi. Vuttañhetaṃ –
无想有情天人没有因,没有食物,没有触,没有受,没有想,没有思,没有心,就这样生起。巴利
‘‘Asaññasattā devā ahetukā anāhārakā aphassakā avedanakā asaññakā acetanakā acittakā pātubhavantī’’ti.
如果按结生来算,人是二十种,那为什么按地来算又说成三十种呢?其实应该说成三十一种。所以经文才说“在此”等等。巴利
Yadi paṭisandhivasena vīsati puggalā, kathaṃ bhūmivasena tiṃsāti vuttā. Ekatiṃsāti hi vattabbanti āha ‘‘idhā’’tiādi.
没有这些的因,就是“无因”;有两个因,就是“二因”;有三个因,就是“三因”。依结生来说,就是无因者、二因者、三因者,这是它的意思。其中,无因者是恶趣众生、某些地居天,以及人类中的生来眼盲、生来耳聋、生来疯癫、黄门、双性人等。其余所说的欲界善趣众生,则唯是二因者。三因者则唯是欲界善趣众生。而圣者有八种,就是四种圣道具足者和四种圣果具足者,合起来是八种圣者。难道圣者不也是三因者吗?确实如此,但要知道,就心生起而言,因为彼等有特别殊胜的状态,所以被单独列出来。巴利
Na vijjati hetu imesanti ahetū, duve, tīṇi ca hetū imesanti dvitihetū, paṭisandhivasena ahetukā, duhetukā, tihetukā cāti attho. Tattha ahetukā āpāyikā ca, ekacce bhūmadevā, manussesu jaccandhajaccabadhirajaccummattakanapuṃsakaubhatobyañjanakādayo ca. Vuttāvasesā kāmasugativāsinova duhetukā. Tihetukā pana kāmasugativāsinova. Ariyā pana aṭṭhāti catunnaṃ ariyamaggasamaṅgīnaṃ, catunnañca ariyaphalasamaṅgīnaṃ vasena aṭṭha ariyapuggalā . Nanu ca ariyāpi tihetukāyevāti? Saccaṃ, cittuppādaṃ pana patvā tesaṃ visesasabbhāvato visuṃyeva uddhaṭāti daṭṭhabbaṃ.
189-92 听完“请听我说在诸地中的生起”之后,提问的人就用“在三十地中”等说法,问一切地共通的心;另一方回答“只有十四”。其中,八种欲界善心、四种与邪见不相应的心、掉举相应心,以及意门转向心,正好是十四种,不多不少,在全部三十地里都存在,是一切地共通的心,这就是这段话的意思。巴利
189-92.‘‘Bhūmīsuppattiṃ bhaṇato me nibodhathā’’ti sutvā codako ‘‘tiṃsabhūmīsū’’tiādinā sabbesaṃ bhūmīnaṃ sādhāraṇacittāni pucchati, itaro ‘‘cuddasevā’’ti vissajjeti. Tattha aṭṭha parittakusalāni, cattāri diṭṭhivippayuttāni, uddhaccasahagataṃ, manodvārāvajjanañcāti cuddaseva, na ūnāni nādhikāni, sabbāsu tiṃsabhūmīsu honti, sabbabhūmīnaṃ sādhāraṇānīti attho.
“恒常……中略……有”说的是:两种嗔根心,再加上除了善果报的眼识、耳识、领受心和两种推度心之外的十八种欲界果报心——这二十种心永远只存在于欲界有中,绝不会在其他地方生起,这就是这段话的意思。难道梵天众那里不会生起不善果报心吗?确实会生起,但那些心是缘取欲界有中的不可爱色等所缘才生起的,而梵天界没有这些所缘,所以它们被限定只在欲界有中生起。五种色界果报心只存在于色界有中,四种无色界果报心只存在于无色界有中,因此说“五种在色界有”等。巴利
Sadā…pe… siyunti dve dosamūlāni, kusalavipākacakkhusotaviññāṇasampaṭicchanasantīraṇadvayavajjitāni aṭṭhārasa kāmāvacaravipākacittānīti vīsati cittāni sadā kāmeyeva bhave siyuṃ, na kadāci aññattha uppajjantīti attho. Nanu ca brahmūnampi akusalavipākāni uppajjantīti? Saccaṃ uppajjanti, tāni kāmabhave aniṭṭharūpādayo ārabbha uppajjanti brahmaloke tesaṃ abhāvatoti kāmabhaveyeva niyamitāni. Rūpāvacaravipākacittāni pañca rūpāvacarabhaveyeva siyuṃ, cattāro ca arūpāvacaravipākā arūpīsūti āha ‘‘pañca rūpabhave’’tiādi.
欲界……乃至……有:也就是色界善心和唯作心、善果报心,以及除确定心之外的眼识、耳识、领受心、推度心,还有两种无因唯作心和初道心,这十八种心只存在于欲界有和色界有中,不在无色界有中。因为在无色界里,色想已被完全超越,所以色界善心和唯作心不生起;眼识等因为没有依处和门而不生起;笑心因为完全依赖依处而不生起;入流道心因为只以他人音声为缘才能生起,所以也不生起。四十二种心:即八种欲界小善心、四种无色界善心、除去初道心的七种出世间心、除去两种瞋恚心的十种不善心、除去前面所说的两种无因唯作心的九种欲界唯作心、四种无色界唯作心——这样一共四十二种心,存在于三有之中。巴利
Kāma…pe… bhavantīti rūpāvacarakusalakiriyacittāni ceva kusalavipākāni ca cakkhusotaviññāṇasampaṭicchanasantīraṇāni voṭṭhabbanavajjāni ca dve ahetukakiriyacittāni paṭhamamaggaviññāṇanti aṭṭhārasa cittāni kāmarūpabhaveyeva bhavanti, na arūpabhave. Tattha hi sabbaso rūpasaññānaṃ samatikkantattā rūpāvacarakusalakiriyā nuppajjanti. Cakkhuviññāṇādīni vatthudvāravirahato, hasituppādo ekantavatthunissayattā, sotāpattimaggo paratoghosapaccayāyeva nibbattanato na uppajjati. Dvecattālīsāti aṭṭha parittakusalāni, cattāri arūpakusalāni, paṭhamamaggavajjāni satta lokuttaracittāni, paṭighadvayavajjitāni ca dasa akusalacittāni, pubbe vuttaahetukakiriyādvayavajjitāni nava kāmāvacarakiriyacittāni, cattāri arūpāvacarakiriyacittānīti evaṃ dvecattālīsa cittāni tīsu bhavesu honti.
193-204 193-204. 这样按“有”说明了心的生起之后,现在按时间来解说,所以说“然而除了”等。“一切”是表示简别义的属格。八种大唯作心、阿罗汉道心与果心、阿那含果心、非想非非想处的善心和唯作心,这十三种心只存在于没有恶趣的二十六地中;因为在恶趣里有果报障,这些心不会在那里生起。接着是“另外六种心”这个连接语。不过应当知道,那六种心是就与色界共通的五种小果报心以及唯作意界来说的。巴利
193-204. Evaṃ bhavavasena cittuppattiṃ dassetvā idāni kālavasena dassento āha ‘‘ṭhapetvā panā’’tiādi. Sabbāsanti niddhāraṇatthe sāmivacanaṃ. Aṭṭha mahākiriyā, arahattamaggaphalacittāni, anāgāmiphalaṃ, nevasaññānāsaññāyatanakusalakiriyāti teraseva cittāni apāyarahitāsu chabbīsabhūmīsu honti apāyesu vipākāvaraṇasabbhāve etesaṃ anuppajjanato. Aparāni cha cittānīti sambandho. Tāni pana rūpabhavasādhāraṇānaṃ pañcaparittavipākānaṃ, kiriyamanodhātuyā ca vasena veditabbāni.
所谓五种心,就是与邪见相应和与疑相应的五种心。这五种心在五净居地中找不到。因为在那些地方,只有阿那含和漏尽者才住在那儿,而且他们通过初道就已经让这五种识达到了不再生起的法性。巴利
Pañca cittānīti diṭṭhisampayuttavicikicchāvasena pañca cittāni. Tāni hi pañcasu suddhāvāsabhūmīsu na labbhanti. Tattha anāgāmikhīṇāsavānameva adhivutthattā, tesañca paṭhamamaggeneva imesaṃ pañcannaṃ viññāṇānaṃ anuppādadhammataṃ āpāditattā.
另外两种是指第三无色界的善心和唯作心。这两种心确实不在非想非非想处生起,因为那里的所缘已经超越(它们);也不在恶趣生起,因为恶趣的结生是无因的。在二十四地中有两种,就是识无边处的善心和唯作心这两种心。在二十三地中只有两种,就是空无边处的善心和唯作心。巴利
Aparāni duveti tatiyāruppakusalakiriyacittāni. Tāni hi nevasaññānāsaññāyatanesu atikkantārammaṇattā, apāyesu ca ahetukapaṭisandhikattā nuppajjanti. Catuvīsatībhūmisu dve cāti viññāṇañcāyatanakusalakiriyāvasena dve cittāni. Tevīsabhūmisu dveyevāti ākāsānañcāyatanakusalakiriyacittāni.
十一种,是指色界善心、色界唯作心和生笑心,一共十一种。从入流果直到不来道,这四种心,在除去净居天和恶趣的二十一种地中生起。入流道心一种,在除去净居天、恶趣和无色界的十七种地中生起。两种嗔根心、善异熟的鼻识、舌识、身识,以及七种不善异熟,这十二种心,在除去广大地的十一种欲界地中生起。八种大异熟心,按欲界天和人的情况,在七种地中生起。在六种地中,是指广果天和净居天所摄的六种第五禅地。巴利
Ekādasavidhanti rūpāvacarakusalakiriyā hasituppādoti ekādasa. Sotāpattiphalaṃ yāva anāgāmimaggo cattāri ca cittāni suddhāvāsaapāyavajjāsu ekavīsatibhūmīsu bhavanti. Ekaṃ sotāpattimaggacittaṃ suddhāvāsaapāyaarūpabhūmivajjesu sattarasasu bhūmīsu jāyati. Dve dosamūlāni, kusalavipākaghānajivhākāyaviññāṇāni, satta akusalavipākāti dvādasa cittāni mahaggatabhūmivajjāsu ekādasasu kāmabhūmīsu jāyanti. Aṭṭha mahāvipākacittāni kāmāvacaradevamanussavasena sattabhūmīsu jāyanti. Chasu bhūmisūti vehapphalasuddhāvāsasaṅkhātāsu chasu pañcamajjhānabhūmīsu.
四种……地:第四禅的异熟心,按少净天、无量净天、遍净天,在三地中生起;第二禅的异熟心和第三禅的异熟心,按少光天、无量光天、光音天,在三地中生起;初禅的异熟心,按梵众天、梵辅天、大梵天,在三地中生起。如此,这四种心各自分别在各三地中生起。巴利
Cattāri…pe… bhūmisūti catutthajjhānavipāko parittasubhaappamāṇasubhasubhakiṇhavasena tīsu bhūmīsu jāyati, dutiyajjhānavipāko, tatiyajjhānavipāko ca parittābhāappamāṇābhāābhassaravasena tīsu bhūmīsu, paṭhamajjhānavipāko brahmapārisajjabrahmapurohitamahābrahmāvasena tīsu bhūmīsu hotīti evaṃ cattāri cittāni ekekavasena tīsu tīsu bhūmīsu jāyanti.
206-9 前面已经按“心的限定”说明了:只有这些心在那些地生起。现在为了按“地的限定”说明:只有在那些地,才有这些心生起,所以接着开始讲“善与不善在欲界”等等。
其中,在欲界,善与不善的心有二十种;它们的十五种无因异熟,再加上两种转向心,这三十七种意识心,在地狱等四恶趣里都能生起。至于其余的五十二种心,也就是十七种欲界异熟心和唯作心,再加上三十五种的广大心和出世间心,这些意识心在那些地方任何时候都不会生起,因为它们不属于那些地。巴利
206-9. Evaṃ ettakāneva cittāni ettakāsu bhūmīsu uppajjantīti cittaniyamavasena uppattiṃ dassetvā idāni ettakāsu eva bhūmīsu ettakāneva cittāni uppajjantīti bhūminiyamavasena dassetuṃ ‘‘kusalākusalā kāme’’tiādi āraddhaṃ. Tattha kāme kusalākusalā vīsati, tesaṃ pannarasa ahetukā pākā, āvajjanadvayañcāti sattatiṃseva mānasā narakādīsu catūsupi apāyesu jāyare. Avasesāni pana sattarasa kāmāvacaravipākakiriyacittāni, pañcatiṃsa mahaggatalokuttarānīti dvepaññāsa mānasā kadācipi tesu nuppajjanti abhūmibhāvatoti attho.
八十心,说的是前面剩下的那八十种心。鼻识等三识,就是善异熟的鼻识等三识。因为“非福所生异熟”这句话已经把一切不善异熟全都包括进去了,所以鼻识等三识虽然没有单独提出来,但通过“剩下的”这个说法,可以知道这里指的只是善异熟。巴利
Asīti hadayāti vuttāvasesāni asīti cittāni. Ghānādiviññāṇattayanti kusalavipākaghānādiviññāṇattayaṃ. ‘‘Apuññajā pākā’’ti akusalavipākānaṃ sabbesameva gahitattā ghānādiviññāṇattayaṃ aggahitavisesampi pārisesañāyena kusalavipākameva viññāyati.
213 忧,就是与忧俱行。两种唯作,就是除去确定心的两种无因唯作。巴利
213.Domanassanti domanassasahagataṃ. Kriyā ca dveti voṭṭhabbanavajjitā dve ahetukakiriyā.
214 “唯依地”是指不涉及个人,纯粹依地而言。这是通过人和地两方面来说明心的生起,这是(前后文句的)关联。巴利
214.Bhūmivasenevāti puggale anāmasitvā kevalaṃ bhūmivasena. Puggalānaṃ vasena ca bhūmivasena ca cittuppattiṃ vibhāvayeti sambandho.
216-8 五地,是指按四恶趣和人这五类众生而说的五地。对于无因者,依结生和同类彼所缘来说,称为三十七;但因为通过其他业也能生起二因的彼所缘,所以有四十一。按照阿阇梨觉护长老的观点,连同三因异熟在内,应当看作四十五。与无因者所说的三十七种心一起,就是与无因众生的三十七种心一起。九种唯作,是指八种大唯作心和生笑心,这九种是不共的唯作心。巴利
216-8.Pañcabhūmisūti caturāpāyamanussavasena pañcabhūmīsu. Ahetukānaṃ paṭisandhisadisatadārammaṇavasena ‘‘sattatiṃsevā’’ti vuttaṃ, aññakammena pana dvihetukatadārammaṇassāpi sambhavato ekacattālīsa honti. Ācariyajotipālattherassa adhippāyena tihetukavipākehipi saddhiṃ pañcacattālīsevāti daṭṭhabbaṃ. Ahetukassa vuttehīti ahetukasattassa vuttehi sattatiṃsamānasehi saha. Nava kriyāti aṭṭha mahākiriyā, hasituppādo cāti imāni asādhāraṇakiriyacittāni nava.
220-1 说完“五十四种意门心”之后,为了从它们各自的自相来展示,又说了“二因者的”等。接着,“五十四种”等则是总结。巴利
220-1. ‘‘Catupaññāsa mānasā’’ti vatvā tesaṃ sarūpato dassanatthaṃ āha ‘‘dvihetukassā’’tiādi. Puna ‘‘catupaññāsā’’tiādi pana nigamanaṃ.
223-4 对于三因凡夫,在所说的五十四种心中,除去与邪见和疑相应的,有四十九种;再加上入流果,这五十种心就在欲界入流者身中生起。三十九即三十九种心。初果即入流果。巴利
223-4.Paññāsevassa cittānīti tihetukassa puthujjanassa vuttacatupaññāsacittesu diṭṭhivicikicchāsahagatavajjāni ekūnapaññāsa, sotāpattiphalanti imāni paññāseva cittāni assa kāmāvacarassa sotāpannadehino jāyante. Navatiṃsevāti ekūnacattālīsacittāni. Paṭhamaṃ phalanti sotāpattiphalaṃ.
225-8 舍弃第二果,就是舍弃一来果。“以及”这个词还表示舍弃入流果。连同自己的果一起,有48种心在不还者身上生起。四十加四,就是23种欲界异熟心、20种唯作心和阿拉汉果心,共44种心。各自的道心,就是“入流者的入流道心、一来者的一来道心”等等,各人自己对应的道心。为什么他们各自只有一种心呢?回答说“因为他们只有一心的刹那”。35种:即17种欲界、色界、无色界的善心,除去两种嗔相应的10种不善心,色界中可得的5种无因异熟心,两种转向心,以及初禅异熟心——这35种心在三种初禅地中于凡夫生起。巴利
225-8.Dutiyañca phalaṃ hitvāti sakadāgāmiphalaṃ hitvā. Ca-saddena sotāpattiphalañca hitvāti attho. Attano phalena saha yāni aṭṭhacattālīsa cittāni, tāni anāgāmissa sattassa jāyanti. Cattālīsañca cattārīti tevīsati kāmāvacaravipākacittāni, vīsati kiriyacittāni, arahattaphalañcāti catucattālīsa cittāni. Sakaṃ sakanti ‘‘sotāpannassa sotāpattimaggacittaṃ, sakadāgāmino sakadāgāmimaggacitta’’ntiādinā attano attano maggacittaṃ. Kasmā pana tesaṃ ekekameva cittaṃ hotīti āha ‘‘ekacittakkhaṇāhi te’’ti. Pañcatiṃsevāti sattarasa kāmarūpārūpakusalacittāni, paṭighadvayavajjāni dasa akusalāni, rūpabhave labbhamānakāni pañca ahetukavipākāni, āvajjanadvayaṃ, paṭhamajjhānavipāko cāti pañcatiṃsa cittāni tīsu paṭhamajjhānabhūmīsu puthujjanassa jāyanti.
232-5 “除去”这个词里的“而”字,表示要取初果。所以意思是:除去五种非福,取初果。五种非福,就是以与邪见相应、与疑俱行的方式存在的五种不善心。“在那里”,是指在那些就入流者所说的当中。“就在那里”,是指在那些就斯陀含所说的当中。福所生、领受以及两种推度——这是它们的关联。巴利
232-5.Hitvā cāti ettha ca-saddena paṭhamaphalassa gahaṇaṃ dasseti. Tena apuññapañcakaṃ hitvā paṭhamaṃ phalaṃ gahetvā cāti attho. Apuññapañcakanti diṭṭhisampayuttavicikicchāsahagatavasena pañca akusalacittāni. Tatthāti tesu sotāpannassa vuttesu. Tatthevāti sakadāgāmissa vuttesu. Puññajaṃ sampaṭicchanaṃ santīraṇadvayañcevāti sambandho.
237 237. 像这样,在初禅地中依凡夫、入流者等类别说明了心的生起之后,现在为了依同样的类别说明第二禅地,便开始了“凡夫的”等文句。虽然第二禅与第三禅的异熟心不可能在同一有情身上生起,但把生于第二禅天的凡夫等,按凡夫等身份的共性合在一起,而说为“从第二禅、第三禅的异熟”。巴利
237. Evaṃ paṭhamajjhānabhūmiyaṃ puthujjanasotāpannādivasena cittasambhavaṃ dassetvā idāni tesameva vasena dutiyajjhānabhūmiyaṃ dassetuṃ ‘‘puthujjanassā’’tiādi āraddhaṃ. Dutiyajjhānatatiyajjhānavipākānaṃ ekasattasseva asambhavepi dutiyajjhānatale nibbatte puthujjanādayo puthujjanādibhāvasāmaññena ekato gahetvā ‘‘dutiyajjhānatatiyajjhānapākato’’ti vuttaṃ.
242 从少净天开始,一直到色究竟天,在第三禅地和第四禅地中,心的生起应当依照初禅地里所说的计算方式来理解。因此说“少净天等”等等。巴利
242. Parittasubhādito paṭṭhāya yāva akaniṭṭhā tatiyacatutthajjhānabhūmīsu paṭhamajjhānabhūmiyaṃ vuttagaṇanāya cittappavatti veditabbā. Tenāha ‘‘parittakasubhādīna’’ntiādi.
247 二十四心:八种小善心、四种无色善心、除去两种嗔恚心的十种不善心、第一无色界果报心,以及意门转向心——这二十四种心,在第一无色地的凡夫身上生起。巴利
247.Catuvīsaticittānīti aṭṭhaparittakusalāni, cattāri arūpakusalāni, paṭighadvayavajjitāni dasa akusalacittāni, paṭhamāruppavipāko, manodvārāvajjanañcāti catuvīsati cittāni paṭhamāruppabhūmiyaṃ puthujjanassa jāyanti.
250-3 八种大唯作心、四种无色唯作心、意门转向心、第一无色界果报心,以及阿罗汉果心,这十五种心在初无色地的阿罗汉身上生起。巴利
250-3.Dasa pañcāti aṭṭha mahākiriyā, catasso arūpakiriyā, manodvārāvajjanaṃ, paṭhamāruppavipāko, arahattaphalañcāti pannarasa cittāni paṭhamāruppabhūmiyaṃ arahato honti.
二十三种心在第二无色地凡夫身上生起:在初无色地,就凡夫而言所说的二十四种心中,除去空无边处善果报心,剩二十二种,再加上第二无色果报心,共二十三种。就在那里,对三位住果的有学圣者来说,在就凡夫而言所说的那些心中,除去五种不善心,有十八种,再加上各自对应的果心,共十九种心。巴利
Tevīsāti paṭhamāruppabhūmiyaṃ puthujjanassa vuttesu catuvīsaticittesu ākāsānañcāyatanakusalavipākavajjā bāvīsati ca dutiyāruppavipāko cāti tevīsati dutiyāruppabhūmiyaṃ puthujjanassa honti. Tattheva tiṇṇaṃ phalaṭṭhasekhānaṃ puthujjanassa vuttesu akusalapañcakavajjāni aṭṭhārasa, taṃtaṃphalañcāti ekūnavīsati cittāni honti.
十二种唯作心:八种大唯作心,加上除去空无边处唯作心后剩下的三种无色唯作心,再加意门转向心,一共十二种唯作心。一种果报:就是一种无色果报心。巴利
Kriyā dvādasāti aṭṭha mahākiriyā, ākāsānañcāyatanavajjitā tisso arūpakiriyā, manodvārāvajjananti dvādasa kiriyacittāni. Pākekoti eko arūpavipāko.
在第二无色地,凡夫生起的心有二十一种,也就是除去识无边处善果报心之外的那些心;再加上无所有处果报心,共二十二种心,在第三无色地于凡夫中生起。巴利
Dutiyāruppabhūmiyaṃ puthujjanassa vuttesu viññāṇañcāyatanakusalavipākavajjāni ekavīsati , ākiñcaññāyatanavipāko cāti bāvīsati cittāni tatiyāruppabhūmiyaṃ puthujjanassa uppajjanti.
254-60 凡夫心中所说的,除去五种不善心,剩下十七种,再加上初果心,共十八种,在第三无色地生起于入流者心中。所谓“它们”,指的就是这十八种心。因为经文中说“除去初果”,所以是把第二果心也算进来了,这个意思虽然没有明说,但自然成立。为什么呢?因为一来者不可能不生起一来果心。这样说来,就应该说“除去第二果”。在这里也应当知道,不还果心同样是论中已经成立的事实。八种大唯作心、两种第三和第四无色地的唯作心、意门转向心、无所有处果报心、阿罗汉果心,这十三种心在第三无色地生起于漏尽者心中。在第三无色地,凡夫所说的二十二种心中,除去无所有处善果报心,剩二十种,再加上非想非非想处果报心,共二十一种心,在第四无色地生起于凡夫心中。凡夫心中所说的,除去五种不善心,剩十六种,再加上入流果心,共十七种,就在那里生起于入流者心中。八种大唯作心、两种非想非非想处的果报心和唯作心、意门转向心、阿罗汉果心,这十二种心就在那里生起于阿罗汉心中。巴利
254-60. Puthujjanassa vuttesu apuññapañcakavajjāni sattarasa, paṭhamaphalañcāti aṭṭhārasa tatiyāruppabhūmiyaṃ sotāpannassa uppajjanti. Tānīti tāneva aṭṭhārasa cittāni. ‘‘Ṭhapetvā paṭhamaṃ phala’’nti hi vacanato dutiyaphalaṃ pakkhipitvāti ayamattho avuttasiddho. Na hi sakadāgāmino sakadāgāmiphalañca nuppajjati . Evañca katvā vuttaṃ ‘‘ṭhapetvā dutiyaṃ phala’’nti. Etthāpi anāgāmiphalaṃ pakaraṇasiddhamevāti daṭṭhabbaṃ. Aṭṭha mahākiriyā, dve tatiyacatutthāruppakiriyā, manodvārāvajjanaṃ, ākiñcaññāyatanavipāko, arahattaphalanti terasa cittāni tatiyāruppabhūmiyaṃ khīṇāsavassa jāyanti. Tatiyāruppabhūmiyaṃ puthujjanassa vuttesu dvāvīsaticittesu ākiñcaññāyatanakusalavipākavajjāti vīsati, nevasaññānāsaññāyatanavipākoti ekavīsati cittāni catutthāruppabhūmiyaṃ puthujjanassa jāyanti. Puthujjanassa vuttesu apuññapañcakavajjāni soḷasa, sotāpattiphalañcāti sattarasa tattheva sotāpannassa honti. Aṭṭha mahākiriyā, dve ca nevasaññānāsaññāyatanavipākakiriyā, manodvārāvajjanaṃ, arahattaphalañcāti dvādasa cittāni tattheva arahato uppajjanti.
261-3 无色界的善心和唯作心确实会生起,但果报心不会生起,这就是这里的意旨。所谓“对上上的无色者”,是指在识无边处等地的无色界众生。所谓“下下的”,是指:识无边处天的众生不会生起空无边处的善果报,无所有处天的众生不会生起空无边处和识无边处的善果报——就像这样,这些下下的无色果报不会生起。为什么?回答说“因为已经见过过患”。“据说”是传闻的说法。“已经见过过患”是指在所缘和禅那上已经见到了过失。“无上善”是指出世间善心。巴利
261-3. Arūpakusalā ceva kiriyāpi ca uppajjanti, na pana vipākāti adhippāyo. Uddhamuddhamarūpīnanti viññāṇañcāyatanādīsu arūpīnaṃ. Heṭṭhimāti viññāṇañcāyatanikānaṃ ākāsānañcāyatanakusalavipākā nuppajjanti, ākiñcaññāyatanikānaṃ ākāsānañcāyatanaviññāṇañcāyatanakusalavipākāti evamādinā heṭṭhimā heṭṭhimā arūpā nuppajjanti. Kasmāti āha ‘‘diṭṭhādīnavato kirā’’ti. Kirāti anussutiyaṃ. Diṭṭhādīnavatoti ārammaṇe, jhāne ca diṭṭhadosattā. Kusalānuttarāti lokuttarakusalā.
266 一切色都是广大,意思是说:一切色界广大心的生起。意界:因为通过执取欲界果报,唯作意界和果报意界都被包含在内了。巴利
266.Sabbo rūpo mahaggatoti sabbo rūpāvacaramahaggatacittuppādo. Manodhātūti kiriyāmanodhātuvipākamanodhātūnaṃ kāmavipāka-ggahaṇena gahitattā.
269-73 就这样……中略……“下下的”:在第二无色地所说的那些心中,除去该地的三种无色心,再加上它自己的果报心,第三无色地共有三十九心;在第三无色地所说的那些心中,除去该地的三种无色心,再加上它自己的果报心,共有三十七心。同样,剩下两地也是舍弃更下一层地,然后了知心数。“自己的自己的”:第一无色地有第一无色果报,第二无色地有第二无色果报,如此各有各的果报,再加上四种无漏的出世间果报。这样一来,在四无色地中,每一地各有五种果报生起。唯作心只有十三种,它们全都在第一无色地的漏尽者那里生起,这是它们的关联。在第二无色地的漏尽者那里,除去第一无色唯作心,唯作心只有十二种;在第三无色地的漏尽者那里,除去第二无色唯作心,有十一种;在第四无色地的漏尽者那里,除去第三无色唯作心,应当知道只有十种。巴利
269-73.Evaṃ…pe… heṭṭhimanti dutiyāruppabhūmiyaṃ vuttesu dutiyāruppattayaṃ ṭhapetvā attano pākena saha tatiyāruppabhūmiyaṃ ekūnacattālīsa cittāni tatthavuttesu tatiyāruppattayaṃ ṭhapetvā attano pākena saha sattatiṃsāti evaṃ sesadvayepi heṭṭhimaheṭṭhimaṃ hitvā cittagaṇanā ñeyyā. Attano attanoti paṭhamāruppabhūmiyaṃ paṭhamāruppavipāko, dutiyāruppabhūmiyaṃ dutiyāruppavipākoti evaṃ attano attano vipākā cattāro ca anāsavā lokuttaravipākāti evaṃ catūsu arūpabhūmīsu ekekāya bhūmiyā pañca pañca vipākā jāyanti. Yā kiriyā teraseva siyuṃ, tā sabbapaṭhamāruppabhūmiyaṃ khīṇāsavassa jāyanteti sambandho. Dutiyāruppabhūmiyaṃ khīṇāsavassa paṭhamāruppakiriyacittaṃ vajjetvā dvādaseva kriyā honti. Tatiyāruppabhūmiyaṃ dutiyāruppakiriyacittaṃ vajjetvā ekādasa. Catutthāruppabhūmiyaṃ tatiyāruppakiriyacittaṃ vajjetvā daseva viññeyyā.
274-5 现在,为了单从个人的角度说明这些人各自独有的心,先以“然而对阿拉汉……”等语说明只有阿拉汉才会生起的心之后,由于阿那含等各自特有的果心是显而易见的,所以作了省略。阿拉汉,即漏尽者的。阿拉汉的状态是阿拉汉性,意思是阿拉汉果。因为它是“由已杀敌故为阿拉汉”等说法中阿拉汉一词得以成立的根据,所以称为阿拉汉性。现在,为了说明这些人共同具有的心,便说了“以及四种住果者……”等语。巴利
274-5. Idāni kevalaṃ puggalavasena tesameva puggalānaṃ āveṇikacittaṃ dassetuṃ ‘‘arahato panā’’tiādinā arahatoyeva uppajjanakacittaṃ dassetvā anāgāmiādīnaṃ pāṭipuggalikaṃ sakasakaphalacittaṃ pākaṭamevāti saṃkhittaṃ. Arahatoti khīṇāsavassa. Arahato bhāvo arahattaṃ, arahattaphalanti attho. Tañhi ‘‘arīnaṃ hatattā arahā’’tiādinā arahanta-saddassa pavattinimittabhāvena ‘‘arahatta’’nti vuccati. Idāni tesaṃ tesaṃ puggalānaṃ sādhāraṇacittāni dassetuṃ ‘‘catunnañca phalaṭṭhāna’’ntiādi vuttaṃ.
290 “善髓”:因为从义和文的角度来看,没有应当舍弃的肤浅部分,所以是真正的精髓,意思是完全都是精华。“最上”:正因为是善髓,所以才是最上的。由于能驱散遮蔽众生此世和来世利益的无明黑暗,所以是破除愚痴黑暗的明灯。“思惟”:就是依义理来思惟。“读诵”:就是依文句来诵习。因为贪和嗔与痴不能分离,所以贪和嗔的不随行本来就是理所当然的,因此说了“破除愚痴黑暗的明灯”之后,经文只用“人……不随行”来说明贪和嗔的不随行。或者说,单凭“破除愚痴黑暗的明灯”这句话,就已经说明了痴的不随行,所以经文只再说明贪和嗔的不随行。应当知道,通过说明三种根本烦恼的不随行,其余烦恼的不随行也就同样被说明了。巴利
290.Susāranti atthabyañjanavasena pariccajitabbassa pheggussa abhāvato suṭṭhu sāraṃ, sabbaso sāranti attho. Paranti susārattā eva paraṃ. Sattānaṃ idhalokaparalokahitapaṭicchādakassa avijjandhakārassa vidhamanato mohandhakārappadīpaṃ. Cintetīti atthavasena cinteti. Vācetīti byañjanavasena sajjhāyati. Rāgadosānaṃ mohena saha avinābhāvato tassa anupagamanaṃ atthasiddhamevāti ‘‘mohandhakārappadīpa’’nti vatvāpi ‘‘naraṃ…pe… nopayantī’’ti rāgadosānupagamanameva vuttaṃ. ‘‘Mohandhakārappadīpa’’nti vā vacaneneva mohassa anupagamo vutto hotīti rāgadosānameva anupagamanaṃ vuttaṃ. Mūlabhūtānaṃ pana tiṇṇaṃ anupagamanavacanena sesakilesānampi anupagamanaṃ vuttamevāti daṭṭhabbaṃ.
《阿毗达摩入门》新疏巴利
Abhidhammāvatāra-abhinavaṭīkā