第3章
3. Tatiyo paricchedo
心所分别的解释
Cetasikavibhāganiddesavaṇṇanā
89按名称的共通性来说,就是“五十二”:以触等名称的共通性来算,比五十多出两个,也就是五十二种;但如果按相应法的差别来分,与八十九心相应的触就有八十九种等等,这样一来也可以有很多种。
89.Nāmasāmaññatoyevadvepaññāsāti phassādināmasāmaññena dvīhi adhikā paṇṇāsa honti, sampayuttadhammabhedato pana ekūnanavuticittasampayutto phasso ekūnanavutividhoti evamādinā bahuvidhāpi hontīti attho.
触等法不是已经在前面按照巴利经典的顺序讲过了吗?那为什么这里不那样说呢?因为想把各自具有自性的法,按照它们各自的共性放在一处来说明。触等一直到作意这十三种,是依据善、不善、无记的共性合在一起说的;中舍性等一直到喜这二十五种,是依据善和无记的共性合在一起说的;贪等一直到无惭无愧,则是依据不善性的共性合在一起说的。像这样,就是按照各自的共性,把性质相同的法合在一处来说明。
Nanu ca phassādayo heṭṭhā pāḷikkamena dassitā, idha pana kasmā na tathā vuttāti? Ekekasabhāvavantānaṃ taṃtaṃsāmaññāpekkhāya ekasmiṃ ṭhāne niddisitukāmattā. Phassādayo hi manakkārāvasānā terasa kusalākusalābyākatasāmaññato ekato vuttā, majjhattādayo muditāvasānā pañcavīsati kusalābyākatasāmaññato, lobhādayo pana anottappāvasānā akusalabhāvasāmaññatoti evaṃ taṃtaṃsāmaññāpekkhāya samānasabhāvā dhammā ekato vuttāti.
90像这样列举了触等诸法之后,现在为了说明“此法于如是多中可得”,先展示心的数量以说明它们在心生起中的运用,所以说“五十四种”等等。“欲”指的是欲界。同样,“色”“无色”也是这个意思。由于无漏所缘性故,这些心中不存在漏,因此称为无漏。
90. Evaṃ phassādayo dhamme uddisitvā idāni ‘‘ettakesu ayaṃ dhammo samupalabbhatī’’ti cittuppādesu tesaṃ payogaṃ dassetuṃ paṭhamaṃ tāva cittagaṇanaṃ dassento āha ‘‘catupaññāsadhā’’tiādi. Kāmeti kāmāvacareti vuttaṃ hoti. Evaṃ ‘‘rūpe arūpe’’ti etthāpi. Āsavavisayattābhāvato na vijjanti etesu āsavāti anāsavā.
91-2“略说”是就广说而言才这么说的,并不是因为这里根本没有略说。不过,从最简略的角度来算,有八十九种心生起。“这些”就是指这些心生起。我要把那些触等法的生起一一举出来,为比丘们在心与心所方面能够善巧而宣说——这就是文句之间的连接。“一一”就是逐个,因为偈颂格律的关系,省略了e这个音。
91-2.Samāsatoti vitthārāpekkhāya vuttaṃ, na itopi samāsassa abhāvato. Atisaṅkhepato pana ekūnanavuti cittuppādā honti. Etesūti imesu cittuppādesu. Tesaṃ phassādīnaṃ dhammānaṃ uppattiṃ ekekaṃ uddharitvā cittacetasikesu bhikkhūnaṃ pāṭavatthāya pavakkhāmīti sambandho. Ekakanti ekekaṃ, gāthābandhavasena e-kāralopo.
9393. 想要说明心所的分类,为了显示与心不可分离的法,就把它们和心放在一起,说“触等五法”。它们一同生起,所以叫“同生”;一同灭尽,所以叫“同灭”;意思就是一起生起之后,又一起灭去。
93. Cetasikavibhāgaṃ vattukāmopi avinibbhogadhamme dassetuṃ cittena saha ekato katvā āha ‘‘phassapañcaka’’nti. Ekato uppādo etesanti ekuppādā, saha khīyantīti sahakkhayā, ekato uppajjitvā ekato nirujjhanakāti attho.
94这些法之所以称为“遍一切心所”,是因为在全部一百二十一种心里都能找到它们。虽然在前面的偈颂里,已经通过“与心同生”等说法提到了这些法与一切心共通的性質,但那里想说明的只是“同生”等本身,并不是要说明它们遍于一切心。也可以说,那个意思在那里还不明显,所以这里再把它明确地说出来。
94. Sabbesveva ekavīsasatesu cittesu samupalabbhanato sabbasādhāraṇā. Kiñcāpi anantaragāthāya cittena saha ekuppādādibhāvakathaneneva imesaṃ sabbasādhāraṇatā vuttā, tattha pana ekuppādādimattakathanameva icchitaṃ, na sabbasādhāraṇatā. Vuttopi vāyamattho tattha apākaṭattā puna pākaṭaṃ katvā idha vuttoti.
95-100寻在五十五种心中被宣说:除去两种五识的四十四种欲界心,以及世间与出世间的十一种初禅心,一共五十五种心,所以说“寻……被宣说”。伺在六十六种心中生起:就是五十五种有寻的心,加上十一种第二禅心,一共六十六种心,所以说“伺……生起”。
95-100. Dvipañcaviññāṇavajjitacatucattālīsakāmāvacaracittesu, lokiyalokuttaravasena ekādasasu paṭhamajjhānikacittesu cāti pañcapaññāsacittesu vitakkassa desitattā āha ‘‘vitakko…pe… samudīrito’’ti. Vicāro pañcapaññāsasavitakkacittesu ceva ekādasasu dutiyajjhānikacittesu cāti chasaṭṭhicittesu uppajjatīti āha ‘‘cāro…pe… jāyate’’ti.
喜在五十一种心中生起:在除去身识的十八种悦俱欲界心中,以及在除去第四禅和第五禅的三十三种色界禅心中,也就是在这五十一种心中,喜生起。乐在六十三种心中生起:在五十一种有喜的心中,加上十一种第四禅心,再加上善异熟身识,也就是在这六十三种心中,乐生起。除去六十三种与乐俱行的心和三种与苦俱行的心,在其余的五十五种心中,舍生起,所以说“舍在五十五种心中”。苦在三种心中生起:在两种嗔恚心和一种不善异熟身识中,也就是在这三种心中,苦生起。喜根……在六十三种与乐俱行的心中,除去那一个善异熟身识,在其余的心中就是喜根。依不善异熟身识来说,只有一种与苦根俱行的心;同样,只有善异熟身识与乐根相应,所以说“苦根……乐根”。
Ekapaññāsacittesu pītīti kāyaviññāṇavajjitesu aṭṭhārasasu somanassasahagatakāmāvacaracittesu ceva catutthapañcamajjhānavajjitatettiṃsarūpajjhānikacittesu cāti ekapaññāsacittesu pīti jāyati. Tesaṭṭhiyā sukhanti ekapaṇṇāsasappītikacittesu ceva ekādasasu catutthajjhānikacittesu, kusalavipākakāyaviññāṇe cāti tesaṭṭhiyā cittesu sukhaṃ jāyati. Tesaṭṭhisukhasahagatacittāni ceva tīṇi ca dukkhasahagatānīti chasaṭṭhicitte vajjetvā avasesapañcapaṇṇāsacittesu upekkhā uppajjatīti āha ‘‘upekkhā pañcapaññāsacittesū’’ti. Dukkhaṃ tīsūti dvīsu paṭighacittesu ceva akusalavipākakāyaviññāṇe cāti tīsu cittesu dukkhaṃ jāyati. Hoti…pe… somanassindriyanti tesaṭṭhiyā sukhasahagatacittesu ekameva kāyaviññāṇaṃ apanetvā avasesesu somanassindriyaṃ hoti. Akusalavipākakāyaviññāṇavasena ekameva dukkhindriyasahagataṃ, tathā kusalavipākakāyaviññāṇameva sukhindriyasampayuttanti āha ‘‘dukkhindriyaṃ…pe… sukhindriya’’nti.
精进是在排除无因、异熟、唯作、意界的那些心之后,按中等计算方式,在一百零五种善、不善、异熟、唯作心中宣说的,所以说“一百零五……说”。他能引导众生获得现世与来世的利益,或者说这位导师已远离此世,或者说他是一切世间最殊胜的导师、主人,或者说他特别能把应受教化的众生引导到涅槃城,所以叫“导师”。定根是在排除疑的、与精进相应的心中宣说的,所以说“一百零四”等。
Ahetukavipākakiriyāmanodhātuvajjitesu majjhimagaṇanāya pañcādhikasataparimitesu kusalākusalavipākakiriyācittesu vīriyaṃ desitanti āha ‘‘pañcuttara…pe… āhā’’ti. Diṭṭhadhammikasamparāyikatthesu satte vineti, vigato vā nāyako imassa, visiṭṭho vā sabbalokassa nāyako sāmi, visesena vā vineyyasatte nibbānapuraṃ netīti vināyako. Samādhindriyaṃ vicikicchāvajjitavīriyasahagatacittesu vuttanti āha ‘‘catuttarasate’’tiādi.
为了说明:除了十八种无因心和两种一因心之外,欲在其余一百零一种心中生起,所以说了“一切无因心”等话。“十种识”,是指按善异熟和不善异熟各翻一倍的眼识、耳识、鼻识、舌识、身识这五种识。
Aṭṭhārasa ahetukacittāni, dve ekahetukacittāni ca vajjetvā avasesaekuttarasate citte chando uppajjatīti dassetuṃ ‘‘sabbāhetukacittānī’’tiādi vuttaṃ. Dasa viññāṇeti kusalākusalavipākavasena dviguṇite cakkhādike pañcaviññāṇe.
102-6“决定”的意思是说,不像“或然而”那样只是有时候才生起。那么,这些法为什么只在九十一种心里生起呢?所以接着就说“在无因的……”等等。“在七十九种中”,指的是十二种与智相应的欲界心、十五种色界心、十二种无色界心、四十种出世间心,这样一共七十九种三因心。“在二十八种心中”,指的是十六种欲界善心和唯作大心,以及十二种世间第四禅心,一共二十八种心。“在四十八种中”,就是加上八种之后的四十八种,也就是说四十八种。“六对”,指的是身轻安、心轻安等六对。“善与无记”,是指与善心相应所以是善,与无记心相应所以是无记,这是由善于开示教法的导师——佛陀所宣说的。
102-6.Niyatā na yevāpanakā viya kadācīti attho. Kathaṃ panete ekanavutiyā cittesveva jāyantīti āha ‘‘ahetukesū’’tiādi. Ekūnāsītiyāti dvādasa ñāṇasampayuttakāmāvacarāni, pañcadasa rūpāvacarāni, dvādasa arūpāvacarāni, samacattālīsa lokuttaracittānīti evaṃ ekūnāsītiyā tihetukacittesu. Aṭṭhavīsatiyā citteti soḷasasu kāmāvacarakusalamahākiriyāsu, dvādasasu ca lokiyacatutthajjhānacittesu cāti aṭṭhavīsaticittesu. Sāṭṭhake cattālīsavidheti aṭṭhasahite cattālīsavidhe, aṭṭhacattālīsavidheti vuttaṃ hoti. Cha yugaḷānīti kāyapassaddhicittapassaddhādīni cha yugaḷāni. Kusalābyākatā cāti kusalacittasampayogato kusalā, abyākatacittasampayogato abyākatāti kusalenapakāsanavidhānesu chekena satthunā pakāsitā desitāti attho.
108-111疑就是疑惑。它到处散布、到处停留,以“是这样吗?不是这样吗?”的方式游移不定,所以叫疑。在大戒蕴等当中寻求、探求,所以叫大仙。也就是那位大仙、正自觉者所说的。在八种当中,指的是八种与贪俱行的心。在四种当中,指的是同样这些与见俱行的心。与见不相应的四种,这是连接关系。只在两种当中,指的是两种嗔根心。在两种当中生起,但不俱行,意思是只在两种嗔根心当中生起,但不同时生起,就像嫉妒发生时是嫉妒,悭吝发生时是悭吝等等,是以各别不同的方式生起的。在五种当中,指的是五种有行心。
108-111.Saṃsayoti vicikicchā. Sā hi saṃseti samantato seti, ‘‘evaṃ nu kho, no nu kho’’ti parisappatīti saṃsayo. Mahante sīlakkhandhādike esati gavesatīti mahesī. Tena mahesinā sammāsambuddhena. Aṭṭhasūti aṭṭhalobhasahagatacittesu. Catūsūti tesveva diṭṭhisahagatacittesu. Diṭṭhiviyuttesu catūsūti sambandho. Dvīsvevāti dvīsu dosamūlakacittesu. Dvīsu jāyanti no sahāti dosamūlesveva dvīsu jāyanti, saha pana na uppajjanti, usūyanakāle issā, maccharaṇakāle maccherantiādinā nānā hutvāva uppajjanti. Pañcasūti pañcasu sasaṅkhārikacittesu.
112即使心不是心所,但由于善、不善、无记法是在它那里被计数的,所以心也被称为“意”。
112. Cittassa cetasikattābhāvepi kusalākusalābyākatadhammānaṃ gaṇanaṭṭhānato ‘‘mano’’ti cittampi vuttaṃ.
114-5到这里已经说明了心所的分别。现在,为了显示每一个心生起时所得诸聚中的支分差别,所以说了“在二十九心中”等话。触等五法聚不是最先出现的吗?这里为什么没有说它呢?因为它遍于一切心。确实不存在脱离触等五法聚的心生。十一种初禅心是喜俱行的,十二种有因的欲界心,同样四种不善心,以及乐推度心和生笑心两种——这样在二十九心中,五支禅那被认为是由五聚构成的。接着在四……等中说明:十一种第二禅心,依善、异熟、唯作而有十二种舍俱有因欲界心,八种舍俱和忧俱的不善心,以及除去两种五识以外的六种舍俱无因心——这三十七心,按各自相应的情况,与四禅支相应。其中,十一种第二禅心与伺、喜、乐、定俱行,其余的心则按各自相应的情况,在舍或忧中与其中之一,再加上寻、伺、定相应,这样与四支相应。
114-5. Ettāvatā cetasikavibhāgaṃ dassetvā idāni ekekasmiṃ cittuppāde labbhamānarāsīsu aṅgavibhāgadassanatthaṃ ‘‘ekūnatiṃsacittesū’’tiādi vuttaṃ. Nanu ca phassapañcamakarāsi sabbapaṭhamaṃ āgatā, sā kasmā na vuttāti? Sabbasādhāraṇabhāvato. Na hi so cittuppādo atthi, yo phassapañcamakavinimuttoti. Ekādasa paṭhamajjhānikāni somanassasahagatāni, dvādasa sahetukakāmāvacarāni, tathā cattāri akusalāni, sukhasantīraṇahasituppādāni dveti ekūnatiṃsacittesu pañcaṅgikaṃ jhānaṃ pañcakarāsisaṅkhātaṃ mataṃ. Catu…pe… niddiseti ekādasa dutiyajjhānikāni, kusalavipākakiriyāvasena dvādasa upekkhāsahagatasahetukakāmāvacarāni, upekkhādomanassasahagatāni aṭṭha akusalāni, dvipañcaviññāṇavajjitaupekkhāsahagatāni cha ahetukacittāni cāti imāni sattatiṃsa cittāni yathāyogaṃ catūhi jhānaṅgehi yuttāni. Ettha hi ekādasa dutiyajjhānikāni vicārapītisukhasamādhīhi sahagatāni, itarāni yathāyogaṃ upekkhādomanassesu ekekena vitakkavicārasamādhīhīti catūhi sampayuttāni.
十一种:十一种第三禅心,因为与喜、乐、心一境性相应,所以说是三支。三十四……说是:十二种无色界心,以及二十二种有漏和无漏的第四、第五禅心,一共三十四种心,按各自相应的情况,或者因为与舍、心一境性相应,或者因为与乐、心一境性相应,所以说是二支。其中,十一种第四禅心与乐、心一境性相应,其余二十三种与舍、心一境性相应。
Ekādasavidhanti ekādasavidhaṃ tatiyajjhānikacittaṃ pītisukhacittekaggatāyogato tivaṅgikamudīritaṃ. Catuttiṃsa…pe… mudīritanti dvādasa arūpāvacaracittāni, dvāvīsati catutthapañcamajjhānikāni sāsavānāsavānīti catuttiṃsa cittāni yathāyogaṃ upekkhekaggatāyogato, sukhekaggatāyogato ca duvaṅgikamudīritaṃ. Catutthajjhānikāni hi ekādasa sukhekaggatāsahitāni, sesāni tevīsati upekkhekaggatāsahitāni.
116“本性无寻”是指不同于第二禅等依靠修习之力,而是单凭本性就无寻的两种五识。因为在它们那里,虽然其余禅支也存在,但由于缺少寻,所以无法胜任安止的作用。正因如此,注释书里也说:“寻是最后的禅支。”然而,通过修习而达到无寻状态的心,凭借修习的力量,在安止的作用上更为强盛,因此不应在本性无寻的心中指出禅支。或者读作“未被指出”,意思是没有被指出。
116.Sabhāvenāvitakkesūti dutiyajjhānādayo viya bhāvanābalena vinā sabhāveneva avitakkesu dvipañcaviññāṇesu. Tesu hi vijjamānānipi sesajhānaṅgāni vitakkavirahena upanijjhānakiccesu asamatthāni. Teneva hi aṭṭhakathāyampi ‘‘vitakkapacchimakañhi jhānaṅgaṃ nāmā’’ti vuttaṃ. Bhāvanāya avitakkabhāvappattāni pana bhāvanābaleneva upanijjhānakiccesu paṭutarā, tasmā sabhāvenāvitakkesu jhānaṅgāni na uddhareyya. ‘‘Na uddhaṭā’’ti vā pāṭho, na uddhaṭānīti attho.
如果是这样,为什么在两种五识里,明明是以它们自身的样态而说心一境性呢?难道不是因为它们缺少寻,所以不能执行禅支的作用,没有聚的分类,才只以“或然而法”的方式来说吗?回答是:善心和不善心里不存在的法,在异熟心里也找不到,所以即使不执行禅支的作用,在这里也是依照善心和不善心里所教导的法则,以它们自身的样态来说的。暂且放下这一点,为什么在禅聚里要说受呢?受是遍一切心的,所以应该在触五支聚里说;又因为它是舍等根,所以应该只在根聚里说,不应该在其他地方说,因为其他地方没有受,不是吗?确实如此。不过,受是以一切受的共同性质出现在触五支聚里的,后来又以特别的说明在那里被指出,并不是为了把它纳入其中。正因为这样,在《法集论》里,两种五识的摄聚部分就没有取出禅支聚。就像色界里三种大种虽然没有对碍,但因为和欲界有对碍的大种相同,所以那里也有对碍一样;同样,在两种五识里,受和心一境性虽然因为离开寻而不执行禅的作用,但因为和有寻心里的禅心受等相同,所以以禅支来说,是合理的。也正因为这样,在名色摄要里说:“触五支聚、禅二支聚、根三支聚。”或者,何必做这种推理思辨呢?了知法性的如来,是不偏离法性而宣说的,所以在这里不应该再追问。无因心因为对所缘不能好好安住,没有出离性,所以说“一切……不取出”。注释书里也这样说:“以因为最后的正道。”
Yadi evaṃ kasmā dvipañcaviññāṇesu sarūpeneva cittekaggatā vuttā, nanu tassā vitakkavirahena jhānaṅgakicce asamatthatāya rāsibhajanābhāvato yevāpanakavasena vacanaṃ yuttanti ? Vuccate – kusalākusalesu avijjamānadhammassa vipākesupi anupalabbhanato jhānaṅgakiccassa akaraṇepi kusalākusalesu desitaniyāmeneva sarūpena idhāpi vuttā. Hotu tāva etaṃ, jhānarāsiyaṃ vedanā kasmā vuttā. Sā hi sabbacittasādhāraṇabhāvato phassapañcakarāsimhi ceva, upekkhādiindriyabhāvato indriyarāsimhiyeva vattabbā, na itarattha tadabhāvatoti? Saccaṃ, vedanā pana sabbavedanānaṃ sāmaññasabhāvena phassapañcake āgatavedanā ca aparena visesavacanena tattha niddiṭṭhā, na tattha antokaraṇatthaṃ. Teneva hi dhammasaṅgaṇiyaṃ dvipañcaviññāṇesu saṅgahavāre jhānaṅgarāsi na uddhaṭāti rūpadhātuyaṃ tiṇṇaṃ mahābhūtānaṃ appaṭighabhāvepi kāmadhātuyaṃ sappaṭighamahābhūtehi samānabhāvato tatthāpi sappaṭighabhāvo viya dvipañcaviññāṇesu vedanācittekaggatānaṃ vitakkaviyogena jhānakiccākaraṇepi savitakkacittesu jhānacittasamaṅgīvedanādīhi samānattā jhānaṅgabhāvena vacanaṃ nāma yuttaṃ. Teneva ca nāmarūpasamāse ‘‘phassapañcakarāsijhānadukarāsiindriyattikarāsī’’ti vuttanti. Atha vā kiṃ etāya yutticintāya, dhammasabhāvavedinā tathāgatena dhammasabhāvaṃ avirajjhitvā desitanti na ettha anuyogo kātabboti. Ahetukacittānaṃ ārammaṇe suppatiṭṭhitatābhāvena aniyyānikattā vuttaṃ ‘‘sabbā…pe… na uddhare’’ti. Vuttañhetaṃ aṭṭhakathāyampi ‘‘hetupacchimako maggo’’ti.
117在十六种心里有三种:也就是在十五种无因异熟心和唯作意界这十六种心里。意根、命根,以及受根当中可得的那一种,合起来就是三种根。在这些当中,善异熟身识界里,按意根、乐根、命根算,有三种根;不善异熟身识界里,按意根、苦根、命根算,有三种;悦俱推度心里,按意根、喜根、命根算,有三种;其余十三种心里,按意根、舍根、命根算,有三种。这里说“心”,是指与相应法俱起的心生起,所以意根也可以作为它的依处,这样说是合理的。否则,如果“意根”只是指心本身,那么它作为自身的依处并不合理。但在一种心里有四种:也就是在一种疑俱心里,按精进根、意根、命根、舍根算为四种。在十三种心里有五种:也就是除去疑俱心的其余十一种不善心,以及两种无因意识界,在这十三种心里,精进根等三根、定根,以及受根当中可得的那一种,合起来就是五种根。
117.Tīṇi soḷasacittesūti pannarasasu ahetukavipākacittesu ceva kiriyāmanodhātumhi cāti soḷasasu cittesu. Manindriyaṃ jīvitindriyaṃ vedanindriyesu labbhamānamekanti tīṇindriyāni honti. Imesupi kusalavipākakāyaviññāṇadhātuyaṃ manindriyasukhindriyajīvitindriyavasena tīṇindriyāni, akusalavipākakāyaviññāṇadhātuyaṃ dukkhindriyena saha tīṇi, sukhasantīraṇe somanassindriyena saha tīṇi, avasesaterasacittesu upekkhindriyena saha tīṇīti. Ettha cittanti sasampayuttadhammassa cittuppādassa adhippetattā manindriyassāpi ādhārabhāvo yujjeyya. Itarathā hi manindriyanti cittasseva gahaṇe tassa attano ca ādhārabhāvo na yujjatīti. Ekasmiṃ pana cattārīti ekasmiṃ vicikicchāsahagate vīriyindriyamanindriyajīvitindriyaupekkhindriyavasena cattāri. Pañca terasasūti ṭhapetvā vicikicchāsahagataṃ avasesāni ekādasa akusalacittāni, kiriyāhetukamanoviññāṇadhātudvayanti terasasu cittesu vīriyindriyādīni tīṇi, samādhindriyaṃ, vedanindriyesu labbhamānaṃ ekanti pañcindriyāni. Ettha hi dvīsu dosamūlesu vīriyindriyasamādhindriyamanindriyajīvitindriyadomanassindriyavasena pañca, pañcasu somanassasahagatesu purimāni cattāri somanassindriyena saddhiṃ pañca, sesesu upekkhindriyena saddhiṃ pañca honti.
118在十二种心中,有七种根:也就是在十二种与智不相应的心里,信根、念根、定根、精进根、命根、意根,再加上在受根当中可得的那一种,一共是七种根。其中,在六种与喜俱起的心里,信根等六根加上喜根,成为七种;在其余六种与舍俱起的心里,则加上舍根,成为七种。在“缺一……心中”等等,以及在“意中”这一段里,说的是十二种与智相应的欲界心,再加上二十七种世间禅那心,总共三十九种世间心当中,前面七种根再加上慧根,一共就是八种根。在这里应当知道:在六种欲界喜俱心,以及十二种色界四禅心里,这十八种心是与喜根相应;其余的则与舍根相应,这样合起来就是八种根。
118.Satta dvādasacittesūti dvādasasu ñāṇavippayuttacittesu saddhāsatisamādhivīriyajīvitamanindriyāni ca vedanindriyesu labbhamānamekanti satta indriyāni. Tattha hi chasu somanassasahagatesu saddhindriyādīni cha somanassindriyena saddhiṃ satta, itaresu chasu upekkhindriyena saddhiṃ satta honti. Ekenūnesu…pe… manesu cāti dvādasa ñāṇasampayuttāni kāmāvacarāni, sattavīsati lokiyajjhānacittāni cāti ekūnacattālīsavidhesu lokiyacittesu purimāni satta, paññindriyañcāti aṭṭheva indriyāni. Ettha hi somanassasahagatesu chasu kāmāvacaresu, dvādasasu rūpāvacaracatukkajjhānesu cāti aṭṭhārasacittesu somanassindriyena, sesesu ca upekkhindriyena saddhiṃ yojetvā aṭṭhindriyāni veditabbāni.
119在四十种出世间心里,有九根。也就是在四十种出世间心中,前八根,加上未知当知根、已知根、具知根这三根当中当时能获得的那一根,一共成为九根。因为在入流道中,能获得未知当知根;从入流果开始,一直到阿罗汉道,都不再获得它,那个位置由已知根取代;在阿罗汉果中,已知根也不再获得,那个位置由具知根安立。这样一来,由于并不存在与六根相应的情况,所以有些地方是三根,有些地方是四根,有些地方是五根,有些地方是七根,有些地方是八根,有些地方是九根。应当知道,诸根的相应也以这六种方式存在,不仅禅支的相应,而且诸根与心生起的相应也应了知。
119.Cattālīsāya cittesu navakanti samacattālīsavidhesu lokuttaracittesu purimāni aṭṭhaindriyāni, anaññātaññassāmītindriyaṃ aññindriyaṃ aññātāvindriyanti imesu labbhamānamekanti indriyānaṃ navakā. Sotāpattimaggesu hi anaññātaññassāmītindriyaṃ labbhati. Sotāpattiphalato paṭṭhāya arahattamaggapariyosānesu taṃ na labbhati. Tassa ṭhāne aññindriyaṃ. Arahattaphale tampi na labbhati. Tassa ṭhāne aññātāvindriyaṃ tiṭṭhatīti. Evanti chahi indriyehi sampayuttassa abhāvato katthaci tīṇi, katthaci cattāri, katthaci pañca, katthaci satta, katthaci aṭṭha, katthaci navindriyānīti evaṃ chahi ākārehi indriyayogopi, na kevalaṃ jhānaṅgayogova, atha kho indriyehi saha cittuppādānaṃ sampayogopi veditabboti.
120-3现在要说明道支与心的相应关系,先指出哪些心里没有道支,然后再说明与道支相应的心如何生起,所以说“非道支”等语。这里说的“此中”,是指这一百二十一种分类的心,或者是指这个讨论道支的章节。“于五双识中”,是指在有自性无寻的眼识等五双识中。虽然前面已经说过五双识中没有禅支、无因心中没有道支,但前面是随章节主题说“非禅支”,这里是随关联说;而“非道支”在前面是随关联说,在这里是随章节主题说,所以没有重复的过失。
120-3. Idāni maggaṅgasampayogaṃ dassento paṭhamaṃ tāva yesu cittesu maggaṅgāni na labbhanti, tāni dassetvā pacchā maggaṅgayogacittuppāde dassetuṃ ‘‘amaggaṅgānī’’tiādimāha. Etthāti etasmiṃ ekavīsasatappabhede cittasmiṃ, imasmiṃ maggaṅgādhikāre vā. Viññāṇesu dvipañcasūti sabhāvāvitakkesu cakkhādīsu dvipañcaviññāṇesu. Kiñcāpi heṭṭhā dvipañcaviññāṇesu jhānaṅgābhāvo, ahetukesu ca maggaṅgābhāvo vuttova, ajhānaṅgāni pana tattha adhikāravasena vuttāni, idha pasaṅgāgatavasena. Amaggaṅgāni tattha pasaṅgāgatavasena, idha adhikāravasenāti na koci punaruttidoso.
“一”是指与疑相应的心。因为这种心与邪思惟、邪精进相应,所以在这里有两种道支,叫二支道心。在七种心里有三种道支:就是四种与邪见不相应的心、两种嗔根心,以及掉举俱心。这七种心因为与邪思惟、邪精进、邪定相应,所以有三种道支。在四十种心里……为四支:就是十二种与智不相应的心、四种与邪见相应的心,以及除去初禅的二十四种广大心。在这四十种心里,凡是能得到的道,按各自相应的情况来说:因为与正思惟、正精进、正念、正定相应,或与邪见、邪思惟、邪精进、邪定相应,或与正见、正精进、正念、正定相应,所以被认为是四支道。其中,十二种与智不相应的心得到前四支,与邪见相应的心得到中间四支,其余诸心得到后四支。
Ekanti vicikicchāsampayuttaṃ cittaṃ. Tañhi micchāsaṅkappamicchāvāyāmayogato dve maggaṅgāni etthāti dumaggaṅgaṃ. Timaggaṅgāni sattasūti cattāri diṭṭhivippayuttāni, dve dosamūlāni, uddhaccasahagatacittanti sattasu micchāsaṅkappamicchāvāyāmamicchāsamādhiyogato timaggaṅgāni. Cattālīsa…pe… caturaṅgikoti dvādasa ñāṇavippayuttāni, cattāri diṭṭhisampayuttāni, paṭhamajjhānikavajjāni catuvīsati mahaggatacittānīti cattālīsacittesu yo maggo labbhati, so yathāyogaṃ sammāsaṅkappasammāvāyāmasammāsatisammāsamādhiyogato, micchādiṭṭhimicchāsaṅkappamicchāvāyāmamicchāsamādhiyogato, sammādiṭṭhisammāvāyāmasammāsatisammāsamādhiyogato ca caturaṅgiko mato. Tattha ñāṇavippayuttesu dvādasasu paṭhamāni cattāri, diṭṭhisampayuttesu majjhimāni, sesesu pacchimāni labbhanti.
在十五种心中……也就是十二种欲界智相应心,加上三种世间初禅心,共十五种心,依正见、正思惟、正精进、正念、正定这五支,构成五支道。有人问:正语等支在欲界心里不是也有吗?确实有,但因为这段经文里没有提到它们,所以这里就不列入。在三十二种心里,指的是除去初禅心之外的三十二种出世间心。说七支道,是因为没有寻,正思惟就不可得,所以把它排除掉,以其余七种道支来说七支道。
Pañcaddasasu…pe… pañcaṅgikoti dvādasasu ñāṇasampayuttakāmāvacaresu ceva tīsu lokiyapaṭhamajjhānikesu cāti pannarasasu cittesu sammādiṭṭhisammāsaṅkappasammāvāyāmasammāsatisammāsamādhivasena pañcaṅgiko maggo. Nanu ca sammāvācādayo kāmāvacaresu labbhantīti? Saccaṃ labbhanti, pāṭhe pana anāgatattā idha pariccattāti. Dvattiṃsacittesūti paṭhamajjhānikavajjesu dvattiṃsalokuttaracittesu. Sattaṅgikoti avitakkattā sammāsaṅkappo na labbhatīti taṃ pariccajitvā avasesasattamaggaṅgavasena sattaṅgiko vutto.
不过,在正思惟存在的地方,就说它和正思惟一起构成八支,所以说“道于八”等等。其中,“在八种心中”是指初禅的八种出世间心。如此,因为不存在与六种道支相应的情况,所以有时是两支,有时是三支,有时是四支,有时是五支,有时是七支,有时是八支,就这样以六种方式成立。
Yattha pana sammāsaṅkappo labbhati, tattha tena saha aṭṭhaṅgikoti āha ‘‘maggo aṭṭhasū’’tiādi. Tattha aṭṭhasu cittesūti paṭhamajjhānikesu aṭṭhasu lokuttaracittesu. Evanti chahi maggaṅgehi sampayuttassa abhāvato katthaci dve maggaṅgāni, katthaci tīṇi, katthaci cattāri, katthaci pañca, katthaci satta, katthaci aṭṭhāti evaṃ chahi pakārehi.
124-6现在为了说明力的相应,说“二力”等等。其中,按精进力和定力来说,在唯作无因的两种意识界中,各自都有《分别论》的分别章节里所说的精进力和定力,所以说“在两种心中有二力”。在一种心中有三种力:就是在与疑相应的心中,有精进力、无惭力、无愧力这三种力。在十一种心中有四种力:就是在除与疑相应的心之外的十一种不善心中,有定力以及前面所说的三种力,一共四种力。在十二种心中有六种力:就是在十二种与智不相应的心中,有信、精进、念、定、惭、愧六种力。
124-6. Idāni balasampayogaṃ dassento āha ‘‘balāni dve’’tiādi. Tattha vīriyabalasamādhibalavasena dve balāni kiriyāhetukamanoviññāṇadhātudvaye vibhaṅgavāre āgatāni vīriyabalasamādhibalāni paccekaṃ labbhantīti ‘‘dve dvicittesū’’ti vuttaṃ. Ekasmiṃ tīṇīti ekasmiṃ vicikicchāsahagate vīriyabalaahirikabalaanottappabalavasena tīṇi balāni. Ekādasasu cattārīti vicikicchāsahagatavajjesu ekādasasu akusalacittesu samādhibalañceva pubbe vuttāni tīṇīti cattāribalāni. Cha dvādasasūti dvādasasu ñāṇavippayuttacittesu saddhāvīriyasatisamādhihiriottappavasena cha balāni.
在七十九种心里有七种力:也就是在十二种与智相应的欲界心、二十七种广大心,以及四十种出世间心里——这七十九种心中,有信、精进、念、定、慧、惭、愧这七种力。有十六种心没有力:就是十五种无因异熟心,加上意界转向心,这十六种心因为不与力相应,所以没有力。这样,由于不存在与五种力相应的情况,所以有的地方有两种力,有的地方有三种,有的地方有四种,有的地方有六种,有的地方有七种;这五种情况是有力的。如果连一种力都没有,那就是无力。应当这样理解,这就是应当知道的含义。因聚等项因为属于抉择性的内容,所以这里没有说,应当知道。在哪些心里,哪些禅支、道支、力、根生起,这就是它们的关联。为了偈颂读起来顺口,把根放在最后。
Ekūnāsītiyāsattāti dvādasasu ñāṇasampayuttakāmāvacaracittesu ceva sattavīsatimahaggatacittesu ca cattālīsāya lokuttaracittesu cāti ekūnāsītividhesu cittesu saddhāvīriyasatisamādhipaññāhiriottappavasena satta balāni. Soḷasevābalānīti pañcadasa ahetukavipākāni, kiriyāmanodhātuāvajjanañcāti soḷasa balavippayogato abalacittāni. Evanti pañcahi balehi sampayuttassa abhāvato katthaci dve, katthaci tīṇi, katthaci cattāri, katthaci cha, katthaci sattāti pañcahi ākārehi sabalaṃ, imesu ekassāpi abhāvato abalampi ca viññeyyaṃ, vijānitabbanti attho. Heturāsiādayo vinicchayabhāvato na vuttāti veditabbaṃ. Yesu cittesu yāni jhānaṅgamaggaṅgabalindriyāni jāyantīti sambandho. Gāthābandhasukhatthaṃ indriyānaṃ osānakaraṇaṃ.