第3章巴利
3. Tatiyo paricchedo
心所分别的解说注释巴利
Cetasikavibhāganiddesavaṇṇanā
89 太阳族的佛陀所宣说的一切心所,凡是太阳族的佛陀所说的这一切心所,从名称的共通性和名称相同这一点来说,共有五十二种;以无愧为最后一项,共有五十二种。巴利
89.Sabbecetasikā vuttā, buddhenādiccabandhunā ye sabbe cetasikā ādiccabandhunā buddhena vuttā, te sabbe cetasikā nāmasāmaññato nāmasamānabhāvena dvepaññāsabhavanti te, anottappapariyosānā dvipaññāsa bhavanti.
90-92 在欲界,有五十四种心;在色界,有十五种心;在无色界,有十二种心;出世间心则有四十种。简略来说,一切心生起总共有一百二十一种。接下来,对于这些我所讲的心,我要从这些心与心所中,把触等诸法的生起逐一举出,为比丘们能够通晓而加以解说。巴利
90-92.Catupaññāsadhā kāme, rūpe pañcadaseritā kāme kāmāvacare catupaññāsa cittāni īritā. Rūpe rūpāvacare pañcadasa cittāni īritā bhavanti. Dvādasārūpe arūpāvacare dvādasa cittāni bhavanti. Cattālīsa manāsavā lokuttaracittāni cattālīsa bhavanti, ekavīsasataṃ sabbe cittuppādā samāsato saṅkhepato ekavīsasataṃ hoti. Etesu tesamuppattiṃ ito paraṃ etesu mayā vuttesu cittesu tesaṃ phassādīnaṃ dhammānaṃ uppattiṃ ekaṃ ekaṃ uddharitvā cittacetasikesu bhikkhūnaṃ pāṭavatthāya ahaṃ pavakkhāmi desissāmi.
93 一境性即心一境性、作意即意作意、命根,以及触等五法——这八种心所不可分离,彼此不相离,同生、俱生,同灭、俱灭。巴利
93.Ekaggatā cittekaggatā manakkāro manasikāro jīvitaṃ phassapañcakaṃ ete aṭṭha cetasikā avinibbhogā aññamaññato avigatā ekuppādā samānuppādā sahakkhayā sahavayā.
94 触、受、想、思、命根、一境性、作意——这些心所是与一切心共通的遍行心所,或者说,是一切心共有的。巴利
94.Phasso ca vedanā saññā, cetanā jīvitindriyaṃ ekaggatā manakkāro ime cetasikā sabbasādhāraṇā sabbacittehi sādhāraṇā, sabbacittānaṃ sādhāraṇā vā.
95 寻在五十五种心中被世尊宣说。伺在六十六种心中被宣说。先说寻:它在除去双五识的欲界心,以及十一种初禅心中,被世尊宣说,也就是在五十五种心里。伺则在除去双五识的欲界心、十一种初禅心和十一种第二禅心中生起,也就是在六十六种心里生起。在这个说法上,没有疑问。巴利
95.Vitakko pañcapaññāsa-cittesu samudīrito. Cāro chasaṭṭhicittesu vitakko tāva dvipañcaviññāṇavajjitakāmāvacaresu ceva ekādasasu paṭhamajjhānacittesu cāti pañcapaññāsacittesu bhagavatā samudīrito. Vicāro dvipañcaviññāṇavajjitakāmāvacaracittesu ekādasasu paṭhamajjhānacittesu ca ekādasasu dutiyajjhānacittesu cāti chasaṭṭhicittesu jāyati. Ettha etasmiṃ vacane saṃsayo natthi.
96 喜在五十一类心中生起,也就是在除去与喜俱、与忧俱、与舍俱的身识以及第四禅心之后的那五十一类心里,乐生起。乐在六十三类心中生起,也就是在除去与忧俱、与苦俱、与舍俱的心之后的六十三类心里生起。舍在五十五类心中生起,也就是在除去与喜俱、与乐俱、与苦俱的心之后的五十五类心里生起。苦在三类心中生起,也就是在不善异熟身识和与嗔俱的心里生起。巴利
96.Ekapaññāsacittesu, pīti tesaṭṭhiyā sukhaṃ pītidomanassupekkhāsahagatakāyaviññāṇacatutthajjhānavajjitesu ekapaññāsacittesu jāyati. Sukhaṃ domanassadukkhupekkhāsahagatavajjitesu tesaṭṭhicittesu jāyati. Upekkhā somanassasukhadukkhasahagatavajjitesu pañcapaññāsacittesu jāyati. Dukkhaṃ akusalavipākakāyaviññāṇapaṭighasahagatesu tīsu cittesu jāyati.
97 喜根在六十二心中生起,但要除去与忧、苦、乐、舍俱的那些心。苦根在一个不善异熟身识中生起。同样,乐根在一个善异熟身识中生起。巴利
97.Hoti dvāsaṭṭhicittesu, somanassindriyaṃ pana domanassadukkhasukhupekkhāsahagatavajjitesu dvāsaṭṭhicittesu jāyati. Dukkhindriyaṃ panekasmiṃ akusalavipāke kāyaviññāṇe jāyati. Tathekamhi sukhindriyaṃ tathā ekasmiṃ puññapāke kāyaviññāṇe hoti.
98 导师胜者说:精进存在于一百零五心中,也就是除去五门转向、两种五识、领受和推度之后的一百零五心里。定根存在于一百零四心中,也就是除去疑俱、两种五识、领受、推度和五门转向之后的一百零四心里。巴利
98.Pañcuttarasate citte, vīriyaṃ āha nāyako jino pañcadvārāvajjanadvipañcaviññāṇasampaṭicchanasantīraṇavajjite pañcuttarasate citte vīriyaṃ āha kathesi. Catuttarasate citte, samādhindriyamabrvi vicikicchāsahagatadvipañcaviññāṇasampaṭicchanasantīraṇapañcadvārāvajjanavajjite catuttarasate citte samādhindriyaṃ avoca.
99 智者应当说明:除了所有有因心和两种一因心之外,除去所有十八无因心,欲的生起存在于其余一百零一种心中。巴利
99.Sabbāhetukacittāni, ṭhapetvā cekahetuke sabbāni aṭṭhārasa ahetukacittāni ekahetukacittadvayañca ṭhapetvā sesasmiṃ ekuttarasate citte chandassa uppattiṃ uddise paṇḍito katheyya.
100 除去十种识,也就是眼识等十种识,再除去与疑相应的心,在其余的一百一十种心里,胜解是世尊所说的。巴利
100.Ṭhapetvādasa viññāṇe cakkhuviññāṇādike dasa viññāṇe ca vicikicchāyutampi cittaṃ ṭhapetvā sesasmiṃ dasuttarasate citte adhimokkho bhagavatā udīrito.
101-2 信、念、惭、愧、无贪、无嗔、中舍,加上六对,这十九种法决定性地在九十一种心中生起。而这十九种法,在十八种无因心和十二种不善心中不生起。巴利
101-2. Saddhā sati hirī ottappaṃ alobho adoso tatramajjhattaṃ cha yugaḷā ca iti ime ekūnavīsati dhammā niyatā hutvā ekanavutiyā citte jāyanti. Ekūnavīsati dhammā ahetukesu aṭṭhārasasu apuññesu dvādasasu akusalesu na jāyare na jāyanti.
103 在七十九种心里,慧总是会生起。慧是在排除了十二种不善心、十八种无因心,以及和智不相应的大善心、大异熟心、大唯作心之后,在七十九种心里生起。悲和喜则可能存在于二十七种心里:也就是在八种大善心、八种大唯作心,以及除去第五禅的十二种色界心里——在这二十七种心里,它们可能存在、可以生起。巴利
103.Ekūnāsītiyā citte, paññā jāyati sabbadā paññā dvādasaakusalaaṭṭhārasaahetukamahākusalañāṇavippayuttamahāvipākañāṇavippayuttamahākiriyāñāṇavippayuttavajjite ekūnāsītiyā citte jāyati. Aṭṭhavīsatiyā citte, karuṇāmuditā siyuṃ karuṇāmuditā aṭṭhasu mahākusalesu, aṭṭhasu mahākiriyāsu, rūpāvacarapañcamajjhānavajjitesu dvādasarūpāvacaresu cāti aṭṭhavīsatiyā cittesu siyuṃ bhaveyyuṃ.
104 在欲界善心和一切出世间心里,也就是在欲界大善心以及一切出世间心中,连同那八种,一共四十八种心里,都有三种离。巴利
104.Kāmāvacarapuññesu, sabbalokuttaresu ca kāmāvacaramahākusalesu cittesu sabbesu lokuttaresu cāti saha aṭṭhake cattālīsavidhe citte viratittayaṃ hoti.
105 信、念、惭、愧,无贪等三法,六对,中舍,以及悲与喜。巴利
105. Saddhā sati hirottappaṃ alobhādittayampi ca yugaḷāni cha ca majjhattaṃ karuṇāmuditāpi ca.
106 同样地,三种离与这全部二十五法,与大善心相应、与无记心相应,是由精通一切法的善巧者、已征服尘垢者所阐明的。巴利
106. Tathā tisso viratiyo sabbe te pañcavīsati dhammā mahākusalacittasampayuttaabyākatacittasampayuttāti kusalena sabbesuyeva dhammesu chekena vijitaṅgaṇena pakāsitā.
107 无惭、无愧、痴、掉举这四种法,是决定性的,只在十二种不善心里生起。巴利
107.Ahirīkaṃanottappaṃ, moho uddhaccameva cāti ime cattāro dhammā niyatā hutvā dvādasāpuññacittesuyeva dvādasaakusalacittesuyeva jāyare jāyanti.
108-9 贪、嗔、痴、慢、见、疑、昏沉、掉举、恶作、惛沉、悭、无惭、无愧、嫉、忧——这些法都是不善的,与不善心相应,是由大仙、已征服尘垢、远离污秽者所宣说的。巴利
108-9.Lobho doso ca moho ca, māno diṭṭhi ca saṃsayo vicikicchā middhaṃ uddhaccaṃ kukkuccaṃ thinaṃ macchariyampi ca ahirikaṃ anottappaṃ issā ca domanassakaṃ ete dhammā akusalā akusalacittasampayuttā ekantena mahesinā vijitaṅgaṇavigatamalena vuttā.
110 贪,在八种贪根心里,被世尊指出并显示。见,在四种与见相应的心裡被宣说。慢,在四种与见不相应的心裡,以执取和诽谤、破除的方式被宣说。嗔,只在两种与嗔相应的心裡,被牟尼王宣说。巴利
110. Lobho aṭṭhasu lobhamūlesu cittesu bhagavatā niddiṭṭho dassito. Diṭṭhi catūsu diṭṭhisampayuttesu cittesu vuttā. Māno diṭṭhivippayuttesu catūsu gāhūpavādappabhindanena vutto. Doso dvīsu eva paṭighasampayuttesu cittesu munindena vutto.
111 嫉妒、悭吝和恶作在两种嗔根心中生起,它们不会同时生起,不会同时生起,而是各自单独生起——这就是这段话的意思。疑则只在一种与疑俱行的心中生起。昏沉与睡眠在五种有行不善心中生起。巴利
111. Issāmaccherakukkuccā dvīsu dosamūlesu cittesu jāyanti, no saha saha no jāyanti, ekekova jāyantīti attho. Vicikicchā panekasmiṃ vicikicchā pana ekasmiṃ vicikicchāsahagatacitte jāyati. Thinamiddhaṃ pañcasu sasaṅkhārikaakusalacittesu jāyati.
112-3 触、受、想、思、命根、意、寻、伺、喜、精进、定、欲、胜解、作意——这十四种法既是善的,也是善心所;既是不善的,也是不善心所;也是无记的,也是无记心所。巴利
112-3.Phasso ca vedanā saññā, cetanā jīvitaṃ mano vitakko ca vicāro ca pīti vīriyaṃ samādhi ca chando cevādhimokkho ca manasikāro ca cuddasa dhammā kusalā ca kusalacetasikā ca honti. Akusalā ceva akusalacetasikā ceva abyākatāpi ca abyākatacetasikā ca honti.
114 在二十九种心里,有五支的禅那被善逝认可为:四种与喜俱行的不善心、十二种与喜俱行的大善心、大异熟心、大唯作心,以及乐俱行的推度心、生笑心,三种色界初禅心,八种出世间初禅心——在这二十九种心里,具有五支、与五分禅那相应的禅那,被善逝认可。与舍俱行的四种贪根心、两种嗔根心、两种痴根心、三种意界,以及三种与舍俱行的无因意识界,十二种与舍俱行的大善心、大异熟心、大唯作心,三种色界第二禅心,八种出世间第二禅心——这三十七种心与四禅支相应,与四分禅那相应。应当这样解说。巴利
114.Ekūnatiṃsacittesu, jhānaṃ pañcaṅgikaṃ mataṃ catūsu somanassasahagatākusalesu, dvādasasu somanassasahagatamahākusalamahāvipākamahākiriyacittesu, sukhasantīraṇahasituppādacittesu , tīsu rūpapaṭhamajjhānacittesu, aṭṭhasu lokuttarapaṭhamajjhānacittesu cāti ekūnatiṃsacittesu pañcaṅgikaṃ pañcāvayavajhānayuttaṃ jhānaṃ sugatena mataṃ. Upekkhāsahagatāni cattāri lobhamūlāni ca dve dosamūlāni ca dve mohamūlāni ca manodhātuttikañca upekkhāsahagatā tisso ahetukamanoviññāṇadhātuyo ca dvādasupekkhāsahagatāni mahākusalamahāvipākakiriyacittāni tīṇi rūpadutiyajjhānacittāni aṭṭha lokuttaradutiyajjhānacittāni cāti sattatiṃsa cittāni catujhānaṅgayuttāni catujhānāvayavayuttāni iti evaṃ niddise katheyya.
115 十一种心被说为具有三支:三种色界第三禅心和八种出世间第三禅心,这十一种心是三支的,与三分禅那相应。六种色界第四禅心、十二种无色界心、十六种出世间第四禅和第五禅心,这三十四种心被胜者说为二支的,与二分禅那相应。巴利
115.Ekādasavidhaṃ cittaṃ, tivaṅgikamudīritaṃ tīṇi rūpāvacaratatiyajjhānacittāni, aṭṭhalokuttaratatiyajjhānacittāni cāti ekādasavidhaṃ cittaṃ tivaṅgikaṃ tiavayavajhānayuttaṃ, cha rūpāvacaracatutthajjhānapañcamajjhānacittāni, dvādasārūpāvacaracittāni, soḷasa lokuttaracatutthajjhānapañcamajjhānacittāni cāti catutiṃsavidhaṃ cittaṃ duvaṅgikaṃ dviavayavajhānayuttaṃ udīritaṃ jinena īritaṃ.
116 对于本性上无寻的(心),不应举出禅支。对于本性、自然离寻、无寻的双五识,世尊不举出禅支、禅的组成部分。这里的意趣是:在其他地方,寻被说成由禅那心所断除;但在这些(识)中,并非由禅那心断除,双五识本性就是离寻的。对于一切无因心,世尊不举出道支、道的组成部分,也不予解说。巴利
116.Sabhāvenāvitakkesu, jhānaṅgāni na uddhare sabhāvena pakatiyā avitakkesu vitakkavirahitesu dvipañcaviññāṇesu jhānaṅgāni jhānāvayavāni jino na uddhare. Ayametthādhippāyo – aññattha vitakko jhānacittena vippahīno bhāsito, imesu pana neva jhānacittena pahīnā, pakatiyā vitakkavirahitāni dvipañcaviññāṇāni sabbāhetukacittesu maggaṅgāni maggāvayavāni jino na uddhare na deseyya.
117 佛陀、胜者在这十六种心里——也就是十种识、意界三类和三种推度心——说有三根。而在一种心里有四根,即在一种与疑相应的心里有四根。在十一种不善心里(除去与疑相应那种心),再加上生笑心和确定心,这十三种心里,佛陀、世尊指出有五根。巴利
117.Budho jino dvipañcaviññāṇesu manodhātuttike ca tīsu santīraṇesu cāti soḷasacittesu tīṇindriyāni vade katheyya. Ekasmiṃ pana cattāri ekasmiṃ vicikicchāsahagatacitte cattāri indriyāni honti, ekādasasu akusalacittesu vicikicchāyuttacittavajjitesu hasituppāde ceva voṭṭhabbanacitte cāti terasasu cittesu pañca indriyāni budho bhagavā uddhare uddhareyya.
118 胜者说:在十二种心里,有七根。也就是在与智不相应的大善心、大异熟心、大唯作心这十二种心里,胜者宣说了七根。在少一种的四十种心里,只有八根。也就是在与智相应的大善心、大异熟心、大唯作心这十二种心,十五种色界心,以及十二种无色界心里,在这少一种的四十种心中,宣说了八根。巴利
118.Satta dvādasacittesu, indriyāni jinobrvi jino buddho ñāṇavippayuttamahākusalamahāvipākamahākiriyāsaṅkhātesu dvādasacittesu satta indriyāni abrvi kathesi, ekenūnesu aṭṭheva, cattālīsamanesu ca jino ñāṇasampayuttamahākusalamahāvipākamahākiriyāsaṅkhātesu dvādasasu cittesu, pañcadasasu rūpesu, dvādasasu arūpesu cāti ekenūnesu cattālīsamanesu aṭṭheva indriyāni abrvi.
119 导师在四十种出世间心里,宣说了九根,也就是九种根。根的相应关系,同样应当由有智慧的人来了知。就像这样,按照我所说的方式,在诸心中,根的相应关系应当由有智慧的人来了知。所谓有智慧的人,就是其习性为殊胜地培育并阐明智慧的人。巴利
119.Cattālīsāya lokuttaracittesu navakaṃ indriyanavakaṃ nāyako abrvi kathesi. Evaṃ indriyayogopi, veditabbo vibhāvinā evaṃ iminā mayā vuttappakārena cittesu indriyayogo vibhāvinā visesena paññaṃ bhāvetuṃ pakāsetuṃ sīlametassāti vibhāvī, tena veditabbo.
120 这里,十八种无因心称为“非道支”,因为这些心里没有道。禅支也不存在;在十种识里,禅支同样不存在。巴利
120.Amaggaṅgāni nāmettha, aṭṭhārasa ahetukā ettha etesu cittesu aṭṭhārasa ahetukā natthi maggo etesūti amaggaṅgāni nāma, jhānaṅgāni na vijjanti, viññāṇesu dvipañcasu dvipañcaviññāṇesu jhānaṅgānipi na saṃvijjanti.
121 有一种心无道支、无道支成分,另一种与疑俱行的心也无道支、无道支成分。在四种与见不相应的不善心、两种与嗔相应的心、以及与掉举相应的心——这七种心里,则各有三个道支、三个道支成分。在四十种心里,道是四支的:也就是四种与见相应的不善心,与智不相应的大善、大异熟、大唯作所摄的十二种心,色界第二、第三、第四、第五禅所摄的十二种色界心,以及十二种无色界心——在这四十种心里,道有四个支、四个道支成分。巴利
121.Ekaṃ cittaṃ dumaggaṅgaṃ ekaṃ vicikicchāsahagatacittaṃ dumaggaṅgaṃ dumaggāvayavaṃ, catūsu diṭṭhivippayuttākusalacittesu ca dvīsu paṭighayuttesu ca uddhaccayuttesu cāti sattasu cittesu ca timaggaṅgāni timaggāvayavāni honti. Cattālīsāyacittesu, maggo so caturaṅgiko catūsu diṭṭhisampayuttākusalesu ñāṇavippayuttamahākusalamahāvipākamahākiriyāsaṅkhātesu dvādasasu cittesu ca rūpāvacaradutiyatatiyacatutthapañcamajjhānasaṅkhātesu dvādasasu rūpāvacaresu, dvādasasu arūpāvacaresu cāti cattālīsāya cittesu caturaṅgiko maggo caturāvayavo maggo hoti.
122 在十五种心里,道被认为是五支的。也就是:与智相应的大善、大异熟、大唯作这十二种心,加上三种色界初禅心,总共这十五种心里,世尊说,道是五支的、由五个部分组成的。在三十二种心里,道也是七支的:也就是出世间第二、第三、第四、第五禅所摄的三十二种心里,道是七支的、由七个部分组成的。巴利
122.Pañcaddasasu cittesu, maggo pañcaṅgiko mato ñāṇasampayuttamahākusalamahāvipākamahākiriyāsaṅkhātesu dvādasasu, tīsu rūpapaṭhamajjhānacittesu cāti pañcaddasasu cittesu pañcaṅgiko pañcāvayavo maggo bhagavatā mato. Dvattiṃsacittesu maggo sattaṅgikopi ca lokuttaradutiyatatiyacatutthapañcamajjhānasaṅkhātesu dvattiṃsacittesu maggo sattaṅgiko sattāvayavo hoti.
123 道在八种心中,依道与果的方式,在八种出世间心中,是具备八支、八个组成部分的。以上是总结。“tu”是补足音节的虚词。意思是:像这样,按照我上面所说的方式,智者应当在一切心里把各种道支、各种道的组成部分揭示出来、宣说出来。巴利
123.Maggo aṭṭhasu cittesu maggaphalavasena aṭṭhasu lokuttaracittesu maggo aṭṭhaṅgiko aṭṭhāvayavo hoti. Iti parisamāpane. Tu padapūraṇe. Evaṃ iminā mayā vuttappakārena sabbacittesu maggaṅgāni maggāvayavāni dhīro uddhareyya, deseyyāti attho.
124 两种力:在被称为“生笑心”和“确定心”的两种心中,有两种力。智者应当说明:在一种心中有三力,也就是在与疑相应的那个心中,有三力。除了与疑相应的心之外,其余十一种不善心中,有四种力。在十二种被称为与智不相应的大善心、大异熟心、大唯作心中,有六种力——智者应当这样说明、宣说。巴利
124.Balāni dve dvicittesu hasituppādavoṭṭhabbanasaṅkhātesu dvīsu cittesu dve balāni honti . Ekasmiṃ tīṇi dīpaye ekasmiṃ vicikicchāyutte tīṇi balāni dhīro dīpaye pakāseyya. Vicikicchāyuttato sesesu ekādasasu akusalesu cattāri balāni honti. Cha dvādasasu ñāṇavippayuttamahākusalamahāvipākamahākiriyāsaṅkhātesu dvādasasu cittesu cha balāni hontīti dhīro niddise katheyya.
125 在七十九种心里,有七种力。具体来说,就是十二种与智相应的欲界大善心、大异熟心、大唯作心,二十七种广大心,以及四十种出世间心——在这七十九种心里,有七种力。另外,有十六种心是没有力的,也就是没有力量:双五识、三种意界和三种推度心——这十六种心就是无力、没有力量的。像这样,按照我刚才所说的方式,智者应当知道并辨别:有些心是有力的、与力相应,有些心则是无力的、没有力量的。巴利
125.Ekūnāsītiyāsatta ñāṇasampayuttamahākusalamahāvipākamahākiriyāsaṅkhātesu dvādasasu kāmāvacaracittesu, sattavīsatiyā mahaggatacittesu, cattālīsalokuttaracittesu cāti ekūnāsītiyā cittesu satta balāni honti. Soḷasevābalāni tu dvipañcaviññāṇāni ca tisso manodhātuyo ca tīṇi santīraṇāni cāti soḷasa eva cittāni abalāni balavirahitāni honti, evaṃ iminā mayā vuttappakārena cittaṃ sabalaṃ balena sahagataṃ abalampi ca balavirahitañcāpi cittaṃ viññeyyaṃ dhīrena vijānitabbaṃ.
126 哪些禅支、道支、力、根在哪些心里生起,我已经把这些简要地、不混杂地提取出来。在那些心里,所有这些禅支、道支、力、根,已由我觉授阿阇黎简要地、概括地宣说了。巴利
126.Jhānaṅgamaggaṅgabalindriyāni, cittesu jāyanti hi yesu yāni yesu cittesu yāni jhānaṅgamaggaṅgabalaindriyāni jāyanti, mayā samāsena samuddharitvā asaṃsaṭṭhaṃ uddharitvā tesu cittesu sabbānipi tāni jhānaṅgamaggaṅgabalaindriyāni samāsena saṅkhepena mayā buddhadattācariyena vuttāni kathitāni.