第6章 色分别
6. Rūpaparicchedo
1到这里,已经分别说明了具有种种分类和生起方式的心与心所诸法。
1. Ettāvatā vibhattā hi, sappabhedappavattikā.
2列举、分别、等起、从聚的角度。
从转起的次第等方面来说,在这里可以归纳为五种。
Cittacetasikā dhammā, rūpaṃ dāni pavuccati. 2. Samuddesā vibhāgā ca, samuṭṭhānā kalāpato. Pavattikkamato ceti, pañcadhā tattha saṅgaho.
3四大种,以及四大种所造色——这两种色法,通过十一种方式被统摄。
3. Cattāri mahābhūtāni, catunnañca mahābhūtānaṃ upādāyarūpanti duvidhampetaṃ rūpaṃ ekādasavidhena saṅgahaṃ gacchati.
4如何?地界、水界、火界、风界,就是大种色。
4. Kathaṃ? Pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātu bhūtarūpaṃ nāma.
5眼、耳、鼻、舌、身,称为净色。
5. Cakkhu sotaṃ ghānaṃ jivhā kāyo pasādarūpaṃ nāma.
6色、声、香、味,以及除了水界之外、由其余三大种所构成的触,称为境色。
6. Rūpaṃ saddo gandho raso āpodhātuvivajjitaṃ bhūtattayasaṅkhātaṃ phoṭṭhabbaṃ gocararūpaṃ nāma.
7女性性和男性性,称为性色。
7. Itthattaṃ purisattaṃ bhāvarūpaṃ nāma.
8心所依处,就是心色。
8. Hadayavatthu hadayarūpaṃ nāma.
9命根,就是命色。
9. Jīvitindriyaṃ jīvitarūpaṃ nāma.
10段食,名为食色。
10. Kabaḷīkāro āhāro āhārarūpaṃ nāma.
11这样,这十八种色也被归纳为:自性色、特相色、完成色、色色、思惟色。
11. Iti ca aṭṭhārasavidhampetaṃ rūpaṃ sabhāvarūpaṃ salakkhaṇarūpaṃ nipphannarūpaṃ rūparūpaṃ sammasanarūpanti ca saṅgahaṃ gacchati.
12空界是限定色。
12. Ākāsadhātu paricchedarūpaṃ nāma.
13身表与语表,称为表色。
13. Kāyaviññatti vacīviññatti viññattirūpaṃ nāma.
14色的轻快性、柔软性、适业性,以及两种表色,名为变化色。
14. Rūpassa lahutā mudutā kammaññatā viññattidvayaṃ vikārarūpaṃ nāma.
15色的积集、相续、老性和无常性,名为相色。
15. Rūpassa upacayo santati jaratā aniccatā lakkhaṇarūpaṃ nāma.
16在这里,生色本身只是以“积集”和“相续”的名义来说的。这样一来,这十一种色,按自性来算,就有二十八种。
16. Jātirūpameva panettha upacayasantatināmena pavuccatīti ekādasavidhampetaṃ rūpaṃ aṭṭhavīsatividhaṃ hoti sarūpavasena.
大种净色境色,性色以及心处色;
随同命色与食色,同样也是十八种。
还有区分、表、变化和相。
非完成的色法有十种,这样成为二十八种。
Bhūtappasādavisayā, bhāvo hadayamiccapi; Jīvitāhārarūpehi, aṭṭhārasavidhaṃ tathā. Paricchedo ca viññatti, vikāro lakkhaṇanti ca; Anipphannā dasa ceti, aṭṭhavīsavidhaṃ bhave.
1818. 而这一切色都是无因的、有缘的、有漏的、有为的、世间的、欲界的、无所缘的、唯不应断除的;虽然只是一种,却依内、外等而分成许多种类。
18. Sabbañca panetaṃ rūpaṃ ahetukaṃ sappaccayaṃ sāsavaṃ saṅkhataṃ lokiyaṃ kāmāvacaraṃ anārammaṇaṃ appahātabbamevāti ekavidhampi ajjhattikabāhirādivasena bahudhā bhedaṃ gacchati.
19怎样呢?被称为净色的五种(色)名为内色;其余的是外色。
19. Kathaṃ? Pasādasaṅkhātaṃ pañcavidhampi ajjhattikarūpaṃ nāma, itaraṃ bāhirarūpaṃ.
20二十、被称为净色和心色的六种色法,名为依处色;其余的是非依处色。
20. Pasādahadayasaṅkhātaṃ chabbidhampi vatthurūpaṃ nāma, itaraṃ avatthurūpaṃ.
21由净色与表色所构成的七种,名为门色;其余的是非门色。
21. Pasādaviññattisaṅkhātaṃ sattavidhampi dvārarūpaṃ nāma, itaraṃ advārarūpaṃ.
22由净色、性色、命根所构成的八种根色,名为根色;其余的是非根色。
22. Pasādabhāvajīvitasaṅkhātaṃ aṭṭhavidhampi indriyarūpaṃ nāma, itaraṃ anindriyarūpaṃ.
23由净门与境门所摄的十二种色,是粗色、近色、有对色;其余的是细色、远色、无对色。
23. Pasādavisayasaṅkhātaṃ dvādasavidhampi oḷārikarūpaṃ santikerūpaṃ, sappaṭigharūpañca, itaraṃ sukhumarūpaṃ dūrerūpaṃ appaṭigharūpañca.
24由业所生的色是执受色,其余的是非执受色。
24. Kammajaṃ upādinnarūpaṃ, itaraṃ anupādinnarūpaṃ.
25色处是能看得见的色,其余的是看不见的色。
25. Rūpāyatanaṃ sanidassanarūpaṃ, itaraṃ anidassanarūpaṃ.
26眼和耳这两种,因为不接触而取境;鼻、舌、身这三种,因为接触而取境。这五种都是能取境的色法,其余的则是不能取境的色法。
26. Cakkhādidvayaṃ asampattavasena, ghānādittayaṃ sampattavasenāti pañcavidhampi gocaraggāhikarūpaṃ, itaraṃ agocaraggāhikarūpaṃ.
27色、香、味、食以及四大种,这八种是不可分离色,其余的是可分离色。
27. Vaṇṇo gandho raso ojā bhūtacatukkañceti aṭṭhavidhampi avinibbhogarūpaṃ, itaraṃ vinibbhogarūpaṃ.
28智者就这样也能把二十八种分类。
28. Iccevamaṭṭhavīsati-vidhampi ca vicakkhaṇā.
Ajjhattikādibhedena, vibhajanti yathārahaṃ.
色生起的理则
Rūpasamuṭṭhānanayo
29业、心、时节、食,这四种是色法的生起原因。
29. Kammaṃ cittaṃ utu āhāro ceti cattāri rūpasamuṭṭhānāni nāma.
30其中,欲界和色界的二十五种善业与不善业,作为已经造作的业,在自身相续中,从结生那一刻开始,每一刹那都令业所生的色法生起。
30. Tattha kāmāvacaraṃ rūpāvacarañceti pañcavīsatividhampi kusalākusalakammamabhisaṅkhataṃ ajjhattikasantāne kammasamuṭṭhānarūpaṃ paṭisandhimupādāya khaṇe khaṇe samuṭṭhāpeti.
31除去无色界异熟心和十二种双五识之外的七十五种心,以初有分为所依,只在生起的那一刻令心等起色生起。
31. Arūpavipākadvipañcaviññāṇavajjitaṃ pañcasattatividhampi cittaṃ cittasamuṭṭhānarūpaṃ paṭhamabhavaṅgamupādāya jāyantameva samuṭṭhāpeti.
32其中,安止速行心也能调整威仪动作。
32. Tattha appanājavanaṃ iriyāpathampi sannāmeti.
33而确定心、欲界速行心和神通心,也能让表色生起。
33. Voṭṭhabbanakāmāvacarajavanābhiññā pana viññattimpi samuṭṭhāpenti.
34在这里,十三种悦俱速行心也能让人笑出来。
34. Somanassajavanāni panettha terasa hasanampi janenti.
35被称为冷、热、时节的(火界),一旦达到住位,就随其所应地让时节所生色在内部和外部生起。
35. Sītuṇhotusamaññātā tejodhātu ṭhitippattāva utusamuṭṭhānarūpaṃ ajjhattañca bahiddhā ca yathārahaṃ samuṭṭhāpeti.
36被称为食素的食,在吞咽的时候,一旦达到住位,就令食等起色生起。
36. Ojāsaṅkhāto āhāro āhārasamuṭṭhānarūpaṃ ajjhoharaṇakāle ṭhānappattova samuṭṭhāpeti.
37在这其中,心所依处与根色只是业所生的。
37. Tattha hadayaindriyarūpāni kammajāneva.
38两种表色只是心所生的。
38. Viññattidvayaṃ cittajameva.
39声音由心和时节所生。
39. Saddo cittotujo.
40轻快性等三类,由时节、心和食物产生。
40. Lahutādittayaṃ utucittāhārehi sambhoti.
41不可分离色与空界,由四种(因)所生。
41. Avinibbhogarūpāni ceva ākāsadhātu ca. Catūhi sambhūtāni.
42相色并不是从任何地方产生的。
42. Lakkhaṇarūpāni na kutoci jāyanti.
43十八、十五、十三和十二。
43. Aṭṭhārasa pannarasa, terasa dvādasāti ca.
44生起等色法确实只是自性而已。
诸相不会从任何事物生起,这是已经宣说的。
Kammacittotukāhāra-jāni honti yathākkamaṃ. 44. Jāyamānādirūpānaṃ, sabhāvattā hi kevalaṃ. Lakkhaṇāni na jāyanti, kehicīti pakāsitaṃ.
45二十一种色聚,叫作同生、同灭、同依处、共同存在的色聚。
45. Ekuppādā ekanirodhā ekanissayā sahavuttino ekavīsati rūpakalāpā nāma.
46其中,命根与不可分离色一起,再加上眼,合称为眼十法聚。同样地,与耳等一起,依次应分别组合为耳十法聚、鼻十法聚、舌十法聚、身十法聚、女性十法聚、男性十法聚、心所依处十法聚。只有不可分离色与命根一起,称为命九法聚。这九种是业生色聚。
46. Tattha jīvitaṃ avinibbhogarūpañca cakkhunā saha cakkhudasakanti pavuccati. Tathā sotādīhi saddhiṃ sotadasakaṃ ghānadasakaṃ jivhādasakaṃ kāyadasakaṃ itthibhāvadasakaṃ pumbhāvadasakaṃ vatthudasakañceti yathākkamaṃ yojetabbaṃ. Avinibbhogarūpameva jīvitena saha jīvitanavakanti pavuccati. Ime nava kammasamuṭṭhānakalāpā.
47不可分离色就是纯八法聚。这个纯八法聚和身表一起,就是身表九法聚;和语表、声一起,就是语表十法聚;和轻快性等一起,就是轻快性等十一法聚;和身表、轻快性等一起,就是身表轻快性等十二法聚;和语表、声、轻快性等一起,就是语表声轻快性等十三法聚。这样一共有六种心生色法聚。
47. Avinibbhogarūpaṃ pana suddhaṭṭhakaṃ, tadeva kāyaviññattiyā saha kāyaviññattinavakaṃ, vacīviññattisaddehi saha vacīviññattidasakaṃ, lahutādīhi saddhiṃ lahutādekādasakaṃ, kāyaviññattilahutādidvādasakaṃ, vacīviññattisaddalahutāditerasakañceti cha cittasamuṭṭhānakalāpā.
48纯八法聚、声九法聚、轻快性等十一法聚、声轻快性等十二法聚,这四种是时节生色聚。
48. Suddhaṭṭhakaṃ saddanavakaṃ lahutādekādasakaṃ saddalahutādidvādasakañceti cattāro utusamuṭṭhānakalāpā.
49纯八法聚和轻快性等十一法聚,这两种是食生色聚。
49. Suddhaṭṭhakaṃ lahutādekādasakañceti dveāhārasamuṭṭhānakalāpā.
50其中,纯八法聚和声九法聚这两种时节生色聚,在外部也能得到;而其余所有色聚,则只是内在的。
50. Tattha suddhaṭṭhakaṃ saddanavakañceti dve utusamuṭṭhānakalāpā bahiddhāpi labbhanti, avasesā pana sabbepi ajjhattikamevāti.
51由业、心、时节、食这四种因素产生的色聚,依次对应。
51. Kammacittotukāhāra-samuṭṭhānā yathākkamaṃ.
九、六、四、二,聚一共有二十一种。
智者们说,因为(虚空)具有诸聚界限之特相故。
他们说,虚空和诸相并非色聚之支。
Nava cha caturo dveti, kalāpā ekavīsati. Kalāpānaṃ pariccheda-lakkhaṇattā vicakkhaṇā; Na kalāpaṅgamiccāhu, ākāsaṃ lakkhaṇāni ca.
色法生起的次第
Rūpapavattikkamo
52不过,这一切色法在欲界中,都会随着各自的因缘条件,在生起时完整无缺地出现。
52. Sabbānipi panetāni rūpāni kāmaloke yathārahaṃ anūnāni pavattiyaṃ upalabbhanti.
53在结生时,湿生和化生的有情最多会生起七组十法聚,也就是眼、耳、鼻、舌、身、性、心所依这七种十法聚。但在最低限度的情况下,有时连眼、耳、鼻、性这些十法聚都得不到。因此,应当根据这些情况来理解色聚的减少。
53. Paṭisandhiyaṃ pana saṃsedajānañceva opapātikānañca cakkhusotaghānajivhākāyabhāvavatthudasakasaṅkhātāni satta dasakāni pātubhavanti ukkaṭṭhavasena, omakavasena pana cakkhusotaghānabhāvadasakāni kadācipi na labbhanti, tasmā tesaṃ vasena kalāpahāni veditabbā.
5454. 但对于胎生的众生,会显现被称为身十法、性十法、心所依处十法的三个十法聚;在那里,性十法有时也得不到。此后,在转起的时候,眼十法等则依次显现。
54. Gabbhaseyyakasattānaṃ pana kāyabhāvavatthudasakasaṅkhātāni tīṇi dasakāni pātubhavanti, tatthāpi bhāvadasakaṃ kadāci na labbhati, tato paraṃ pavattikāle kamena cakkhudasakādīni ca pātubhavanti.
55在欲界,从结生开始,有以业为因的色法;从第二个心识生起开始,有以心为因的色法;从住时开始,有以时节为因的色法;从食素渗透开始,有以食物为因的色法。这四种因缘所生色聚的相续,就像灯火燃烧、就像河流奔流,直到寿命终结,都不曾间断地持续生起。
55. Iccevaṃ paṭisandhimupādāya kammasamuṭṭhānā, dutiyacittamupādāya cittasamuṭṭhānā, ṭhitikālamupādāya utusamuṭṭhānā, ojāpharaṇamupādāya āhārasamuṭṭhānā ceti catusamuṭṭhānarūpakalāpasantati kāmaloke dīpajālā viya, nadīsoto viya ca yāvatāyukamabbocchinnā pavattati.
56临死的时候,从死心之前倒数第十七心的住时开始,业所生的色就不再产生了;而先前已经生起的业生色,则与死心在同一刹那运作之后随即灭去。从那以后,心生色和食生色也断绝了。再往后,只有时节等起的色相续不断地生起,一直到被称为死尸的阶段。
56. Maraṇakāle pana cuticittoparisattarasamacittassa ṭhitikālamupādāya kammajarūpāni na uppajjanti, puretaramuppannāni ca kammajarūpāni cuticittasamakālameva pavattitvā nirujjhanti, tato paraṃ cittajāhārajarūpañca vocchijjati, tato paraṃ utusamuṭṭhānarūpaparamparā yāva matakaḷevarasaṅkhātā pavattanti.
57就这样,死了的众生,在下一世又会再次投生。
57. Iccevaṃ matasattānaṃ, punadeva bhavantare.
Paṭisandhimupādāya, tathā rūpaṃ pavattati.
58在色界里,鼻、舌、身、性这四种十法聚以及食生色聚都得不到。因此,在他们结生的时候,依眼、耳、所依而有三种十法聚和命根九法聚,四种业等起色聚;在转起的时候,则有心等起和时节等起的色聚可得。
58. Rūpaloke pana ghānajivhākāyabhāvadasakāni ca āhārajakalāpāni ca na labbhanti, tasmā tesaṃ paṭisandhikāle cakkhusotavatthuvasena tīṇi dasakāni jīvitanavakañceti cattāro kammasamuṭṭhānakalāpā, pavattiyaṃ cittotusamuṭṭhānā ca labbhanti.
59对于无想有情,眼、耳、心所依处和声音都不可得,同样,一切心生色也都不可得。因此,他们结生时只有命根九法聚,转起时则只有除去声音的时节等起色。
59. Asaññasattānaṃ pana cakkhusotavatthusaddāpi na labbhanti, tathā sabbānipi cittajarūpāni, tasmā tesaṃ paṭisandhikāle jīvitanavakameva, pavattiyañca saddavajjitaṃ utusamuṭṭhānarūpaṃ atiricchati.
60应当知道,在被称为欲界、色界、无想处的这三种处所中,色的生起按结生和转起两种方式有两种。
60. Iccevaṃ kāmarūpāsaññīsaṅkhātesu tīsu ṭhānesu paṭisandhipavattivasena duvidhā rūpappavatti veditabbā.
61在欲界中有二十八种,在色界中有二十三种。
61. Aṭṭhavīsati kāmesu, honti tevīsa rūpisu.
十七种是有想者的,在无色界中则连一点点都没有。
在结生时,声音、变化、老性以及死亡。
在转起之中,没有什么是不可得的,没有任何一法不可得。
Sattaraseva saññīnaṃ, arūpe natthi kiñcipi. Saddo vikāro jaratā, maraṇañcopapattiyaṃ; Na labbhanti pavatte tu, na kiñcipi na labbhati.
62涅槃属于出世间,应当以四道智证得,是道与果的所缘;因为已经从被称为丛林的渴爱中出离,所以称为涅槃。
62.Nibbānaṃ pana lokuttarasaṅkhātaṃ catumaggañāṇena sacchikātabbaṃ maggaphalānamārammaṇabhūtaṃ vānasaṅkhātāya taṇhāya nikkhantattā nibbānanti pavuccati.
63这个涅槃,从自性上来说虽然只有一种,但按照原因的分类,则可以分为有余依涅槃界和无余依涅槃界两种。
63. Tadetaṃ sabhāvato ekavidhampi saupādisesanibbānadhātu anupādisesanibbānadhātu ceti duvidhaṃ hoti kāraṇapariyāyena.
64同样地,按行相的不同,它有三种:空、无相、无愿。
64. Tathā suññataṃ animittaṃ appaṇihitañceti tividhaṃ hoti ākārabhedena.
65不死境、究竟、无为、无上,
65. Padamaccutamaccantaṃ, asaṅkhatamanuttaraṃ.
那些摆脱了渴爱的大仙们说,这就是涅槃。
就这样,心、心所、色,以及涅槃;
如来以四种方式阐明究竟义。
Nibbānamiti bhāsanti, vānamuttā mahesayo. Iti cittaṃ cetasikaṃ, rūpaṃ nibbānamiccapi; Paramatthaṃ pakāsenti, catudhāva tathāgatā.
以上就是《阿毗达摩义摄》中名为“色摄分别”的部分。
Iti abhidhammatthasaṅgahe rūpasaṅgahavibhāgo nāma