4. 心路过程的划分
4. Vīthiparicchedo
1如此作诸心生起之上归纳。
1. Cittuppādānamiccevaṃ, katvāsaṅgahamuttaraṃ.
按地和人的区别，由前际与后际所限定。
在结生与转起中，这被称为转起摄。
我将简要地解说，按照它实际发生的情况来说明。
Bhūmipuggalabhedena, pubbāparaniyāmitaṃ. Pavattisaṅgahaṃ nāma, paṭisandhipavattiyaṃ; Pavakkhāmi samāsena, yathāsambhavato kathaṃ.
2不过，对于离路者，境的生起有三种，按业、业相、趣相来分。
2.. Vīthimuttānaṃ pana kammakammanimittagatinimittavasena tividhā hoti visayappavatti.
4在这里，依处、门和所缘，就跟前面所说的一样。
4. Tattha vatthudvārārammaṇāni pubbe vuttanayāneva.
5眼识、耳识、鼻识、舌识、身识、意识，这就是六识。
5. Cakkhuviññāṇaṃ sotaviññāṇaṃ ghānaviññāṇaṃ jivhāviññāṇaṃ kāyaviññāṇaṃ manoviññāṇañceti cha viññāṇāni.
6六种心路：按门来分，就是眼门心路、耳门心路、鼻门心路、舌门心路、身门心路、意门心路；或者按识来分，就是眼识心路、耳识心路、鼻识心路、舌识心路、身识心路、意识心路。应当把依门而转起的心路转起这样结合起来理解。
6.Cha vīthiyo pana cakkhudvāravīthi sotadvāravīthi ghānadvāravīthi jivhādvāravīthi kāyadvāravīthi manodvāravīthi ceti dvāravasena vā, cakkhuviññāṇavīthi sotaviññāṇavīthi ghānaviññāṇavīthi jivhāviññāṇavīthi kāyaviññāṇavīthi manoviññāṇavīthi ceti viññāṇavasena vā dvārappavattā cittappavattiyo yojetabbā.
7在五门中，所缘的呈现应知有极大、大、小、极小四种；在意门中，则有明了和不明了两种，共为六种。
7. Atimahantaṃ mahantaṃ parittaṃ atiparittañceti pañcadvāre manodvāre pana vibhūtamavibhūtañceti chadhā visayappavatti veditabbā.
8怎样？依生、住、灭，三个刹那称为一个心刹那。
8. Kathaṃ? Uppādaṭhitibhaṅgavasena khaṇattayaṃ ekacittakkhaṇaṃ nāma.
9那十七个心刹那，就是色法的寿命。
9. Tāni pana sattarasa cittakkhaṇāni rūpadhammānamāyū.
1010. 或者已经过去一个心刹那，或者已经过去多个心刹那，这些五所缘都达到住位时，就在五门中现前。因此，如果已经过去一个心刹那的色所缘现在眼门现前，那么有分波动两次之后，有分流就中断；接着，转向那个色所缘的五门转向心生起后灭去；然后紧接着，看见那个色的眼识、领受的领受心、推度的推度心、确定的确定心，依次生起后灭去。再之后，在二十九种欲界速行心中，无论哪一种获得缘，大多数都速行七次；速行之后，两个彼所缘果报心也随宜生起；再之后，就落入有分。
10. Ekacittakkhaṇātītāni vā bahucittakkhaṇātītāni vā ṭhitippattāneva pañcārammaṇāni pañcadvāre āpāthamāgacchanti. Tasmā yadi ekacittakkhaṇātītakaṃ rūpārammaṇaṃ cakkhussa āpāthamāgacchati, tato dvikkhattuṃ bhavaṅge calite bhavaṅgasotaṃ vocchinditvā tameva rūpārammaṇaṃ āvajjantaṃ pañcadvārāvajjanacittaṃ uppajjitvā nirujjhati, tato tassānantaraṃ tameva rūpaṃ passantaṃ cakkhuviññāṇaṃ, sampaṭicchantaṃ sampaṭicchanacittaṃ, santīrayamānaṃ santīraṇacittaṃ, vavatthapentaṃ voṭṭhabbanacittañceti yathākkamaṃ uppajjitvā nirujjhanti, tato paraṃ ekūnatiṃsa kāmāvacarajavanesu yaṃkiñci laddhapaccayaṃ yebhuyyena sattakkhattuṃ javati, javanānubandhāni ca dve tadārammaṇapākāni yathārahaṃ pavattanti, tato paraṃ bhavaṅgapāto.
11到这里，十四次心路心生起，有分波动两次，再加上之前已经过去的一个心刹那，一共圆满十七个心刹那。此后，这个所缘就灭去了。这种所缘就叫作极大境。
11. Ettāvatā cuddasa vīthicittuppādā, dve bhavaṅgacalanāni, pubbevātītakamekacittakkhaṇanti katvā sattarasa cittakkhaṇāni paripūrenti, tato paraṃ nirujjhati, ārammaṇametaṃ atimahantaṃ nāma gocaraṃ.
12当所缘出现时，如果过去的刹那已损耗2-3个，导致色法剩余寿命不足以持续至彼所缘生起，这个所缘就叫大所缘。这时，速行结束后就直接落入有分，不会生起彼所缘。
12. Yāva tadārammaṇuppādā pana appahontātītakamāpāthamāgataṃ ārammaṇaṃ mahantaṃ nāma, tattha javanāvasāne bhavaṅgapātova hoti, natthi tadārammaṇuppādo.
13当所缘进入已过去的心识路程、而时间短到连速行心生起都来不及，这个所缘就叫作“小所缘”。这时速行心也不生起，只有确定心转起两三次，之后便落入有分。
13. Yāva javanuppādāpi appahontātītakamāpāthamāgataṃ ārammaṇaṃ parittaṃ nāma, tattha javanampi anuppajjitvā dvattikkhattuṃ voṭṭhabbanameva pavattati, tato paraṃ bhavaṅgapātova hoti.
14在确定心生起之前，如果所缘已过去、进入过去所缘的领域、接近灭尽，这个所缘就称为“极小所缘”。这时只有有分心的波动，没有心路过程的心生起。
14. Yāva voṭṭhabbanuppādā ca pana appahontātītakamāpāthamāgataṃ nirodhāsannamārammaṇaṃ atiparittaṃ nāma, tattha bhavaṅgacalanameva hoti, natthi vīthicittuppādo.
1515. 这样，在眼门是这样，在耳门等处也是这样。总之，在五门心路中，对于被称为彼所缘、速行、确定、空过的四种时分，作为所缘而呈现的境的生起，应当依照次序知道有四种。
15. Iccevaṃ cakkhudvāre, tathā sotadvārādīsu ceti sabbathāpi pañcadvāre tadārammaṇajavanavoṭṭhabbanamoghavārasaṅkhātānaṃ catunnaṃ vārānaṃ yathākkamaṃ ārammaṇabhūtā visayappavatti catudhā veditabbā.
16心路心共有七种，心生起有十四种。
16. Vīthicittāni satteva, cittuppādā catuddasa.
Catupaññāsa vitthārā, pañcadvāre yathārahaṃ.
意门心路过程：小速行阶段
Manodvāravīthi parittajavanavāro
17在意门中，如果清楚的所缘出现在面前，那么接下来有分波动、意门转向、速行结束时，彼所缘果报心生起；再之后，有分断灭。
17.Manodvāre pana yadi vibhūtamārammaṇaṃ āpāthamāgacchati, tato paraṃ bhavaṅgacalanamanodvārāvajjanajavanāvasāne tadārammaṇapākāni pavattanti, tato paraṃ bhavaṅgapāto.
18所缘不明显时，速行结束时就直接落入有分，那时并没有彼所缘生起。
18.Avibhūte panārammaṇe javanāvasāne bhavaṅgapātova hoti, natthi tadārammaṇuppādoti.
19心路心只有三种，而心生起则说有十种。
19. Vīthicittāni tīṇeva, cittuppādā daseritā.
Vitthārena panettheka-cattālīsa vibhāvaye;
安止速行这一部分
Appanājavanavāro
20不过在安止速行这一阶段，并没有已显现和未显现的区分，同样也没有彼所缘的生起。
20.Appanājavanavāre pana vibhūtāvibhūtabhedo natthi, tathā tadārammaṇuppādo ca.
21在这里，八种与智相应的欲界速行中，任何一种以遍作、近行、随顺、种姓的名义，依次生起四次或仅仅三次后，就在它灭去的紧接着，按照情况，作为第四或第五，在二十六种广大与出世间速行中，依据其所趋向的方式，任何一种速行进入安止心路。此后，在安止结束时，就落入有分。
21. Tattha hi ñāṇasampayuttakāmāvacarajavanānamaṭṭhannaṃ aññatarasmiṃ parikammopacārānulomagotrabhunāmena catukkhattuṃ tikkhattumeva vā yathākkamaṃ uppajjitvā niruddhānantarameva yathārahaṃ catutthaṃ, pañcamaṃ vā chabbīsatimahaggatalokuttarajavanesu yathābhinīhāravasena yaṃ kiñci javanaṃ appanāvīthimotarati, tato paraṃ appanāvasāne bhavaṅgapātova hoti.
22在这当中，喜俱速行之后，安止也应当预期是喜俱的；舍俱速行之后，安止也应当是舍俱的。在那里，善速行之后，安止的是善速行以及下面三个果；唯作速行之后，安止的是唯作速行以及阿罗汉果。
22. Tattha somanassasahagatajavanānantaraṃ appanāpi somanassasahagatāva pāṭikaṅkhitabbā, upekkhāsahagatajavanānantaraṃ upekkhāsahagatāva, tatthāpi kusalajavanānantaraṃ kusalajavanañceva heṭṭhimañca phalattayamappeti, kiriyajavanānantaraṃ kiriyajavanaṃ arahattaphalañcāti.
23从喜俱善心之后生起三十二种，从舍俱善心之后生起十二种，
23. Dvattiṃsa sukhapuññamhā, dvādasopekkhakā paraṃ,
24凡夫和有学，都以欲界善业三因为因。
以三因欲界唯作心为因，离欲者获得安止。
Sukhitakriyato aṭṭha, cha sambhonti upekkhakā. 24. Puthujjanāna sekkhānaṃ, kāmapuññatihetuto. Tihetukāmakriyato, vītarāgānamappanā.
彼所缘的确定规则
Tadārammaṇaniyamo
25不过，在任何情况下，对于不可意的所缘，五识、领受、推度、彼所缘这些都只是不善果报。
25. Sabbatthāpi panettha aniṭṭhe ārammaṇe akusalavipākāneva pañcaviññāṇasampaṭicchanasantīraṇatadārammaṇāni.
26在可意所缘中，都是善果报。
26. Iṭṭhe kusalavipākāni.
27对于极可意的所缘，只有与悦俱的推度心和彼所缘生起。在那里，当悦俱唯作速行结束时，彼所缘也仍然只是与悦俱的；而当舍俱唯作速行结束时，彼所缘也只是与舍俱的。
27. Atiiṭṭhe pana somanassasahagatāneva santīraṇatadārammaṇāni, tatthāpi somanassasahagatakiriyajavanāvasāne somanassasahagatāneva tadārammaṇāni bhavanti, upekkhāsahagatakiriyajavanāvasāne ca upekkhāsahagatāneva honti.
28在忧俱速行结束时，彼所缘和有分也都只是舍俱的。因此，如果悦俱结生者在忧俱速行结束时没有彼所缘生起，那么就会缘取某个以前曾经熟悉过的微小所缘，生起舍俱推度心，紧接着就落入有分——老师们是这样说的。
28. Domanassasahagatajavanāvasāne ca pana tadārammaṇāniceva bhavaṅgāni ca upekkhāsahagatāneva bhavanti, tasmā yadi somanassapaṭisandhikassa domanassasahagatajavanāvasāne tadārammaṇasambhavo natthi, tadā yaṃ kiñci paricitapubbaṃ parittārammaṇamārabbha upekkhāsahagatasantīraṇaṃ uppajjati, tamanantaritvā bhavaṅgapātova hotīti vadanti ācariyā.
29同样地，在欲界速行结束时，他们主张：对于欲界有情，仅于成为所缘的欲界诸法，有彼所缘。
29. Tathā kāmāvacarajavanāvasāne kāmāvacarasattānaṃ kāmāvacaradhammesveva ārammaṇabhūtesu tadārammaṇaṃ icchantīti.
30当欲界速行心中，有情与所缘的决定作用存在时。
30. Kāme javanasattālambaṇānaṃ niyame sati.
Vibhūtetimahante ca, tadārammaṇamīritaṃ.
31而在速行中，于小速行路，欲界速行生起七次或六次。
31.Javanesu ca parittajavanavīthiyaṃ kāmāvacarajavanāni sattakkhattuṃ chakkhattumeva vā javanti.
32不过，在转起微弱的时候，比如临终等阶段，只生起五次。
32. Mandappavattiyaṃ pana maraṇakālādīsu pañcavārameva.
33不过，也有人说：世尊在双神变等时候，因为心转起得很轻快，省察心会生起四次或五次。
33. Bhagavato pana yamakapāṭihāriyakālādīsu lahukappavattiyaṃ cattāripañca vā paccavekkhaṇacittāni bhavantītipi vadanti.
34不过，对于初学者来说，在第一次修习时，广大速行心和神通速行心无论什么时候都只生起一次，之后就会落入有分。
34. Ādikammikassa pana paṭhamakappanāyaṃ mahaggatajavanāniabhiññājavanāni ca sabbadāpi ekavārameva javanti, tato paraṃ bhavaṅgapāto.
35不过，四种道心的生起只持续一个心识刹那；在那之后，会随着情况生起两个或三个果心；再之后，就落入有分。
35. Cattāro pana magguppādā ekacittakkhaṇikā, tato paraṃ dve tīṇi phalacittāni yathārahaṃ uppajjanti, tato paraṃ bhavaṅgapāto.
36入灭尽定时，第四无色界的速行心生起两次，之后才触及灭尽。
36. Nirodhasamāpattikāle dvikkhattuṃ catutthāruppajavanaṃ javati, tato paraṃ nirodhaṃ phusati.
37从出定的时候开始，不论是阿拉汉果还是不还果，都会随着相应的情形只生起一次，随后就灭去，接着就像落入有分一样。
37. Vuṭṭhānakāle ca anāgāmiphalaṃ vā arahattaphalaṃ vā yathārahamekavāraṃ uppajjitvā niruddhe bhavaṅgapātova hoti.
38在任何情况下，等至路里都没有像有分流那样固定的路规则，所以许多速行也可以生起。
38. Sabbatthāpi samāpattivīthiyaṃ bhavaṅgasoto viya vīthiniyamo natthīti katvā bahūnipi labbhantīti.
39七次是细小的，道与神通只算一次。
39. Sattakkhattuṃ parittāni, maggābhiññā sakiṃ matā.
Avasesāni labbhanti, javanāni bahūnipi.
40在这里，二因者和无因者的唯作速行以及安止速行也是可以得到的。
40.Duhetukānamahetukānañca panettha kiriyajavanāni ceva appanājavanāni ca labbhanti.
41同样地，在善趣中，与智相应的异熟心也可得。
41. Tathā ñāṇasampayuttavipākāni ca sugatiyaṃ.
42不过在恶趣中，与智不相应者及大异熟心也找不到。
42. Duggatiyaṃ pana ñāṇavippayuttāni ca mahāvipākāni na labbhanti.
43在三因者当中，漏尽者不会有善或不善的速行。
43.Tihetukesu ca khīṇāsavānaṃ kusalākusalajavanāni na labbhanti.
44同样地，有学与凡夫的唯作速行不可得。
44. Tathā sekkhaputhujjanānaṃ kiriyajavanāni.
45有学众也有与邪见相应的疑速行心。
45. Diṭṭhigatasampayuttavicikicchājavanāni ca sekkhānaṃ.
46不过，对于不还果者来说，嗔恚速行也不会生起。
46. Anāgāmipuggalānaṃ pana paṭighajavanāni ca na labbhanti.
47此外，出世间速行只会在圣者身上随其相应而生起。
47. Lokuttarajavanāni ca yathārahaṃ ariyānameva samuppajjantīti.
48无学者的（心）有四十四种，有学者的则应列出。
48. Asekkhānaṃ catucattālīsa sekkhānamuddise.
Chappaññāsāvasesānaṃ, catupaññāsa sambhavā.
49不过在欲界地中，所有这些路心都按各自的情况而存在。
49.Kāmāvacarabhūmiyaṃ panetāni sabbānipi vīthicittāni yathārahamupalabbhanti.
50在色界地中，除去嗔恚速行心和彼所缘心。
50.Rūpāvacarabhūmiyaṃ paṭighajavanatadārammaṇavajjitāni.
51在无色界地中，除了初道心、色界心、笑心以及下界无色心之外，其余的心法都可以生起。
51.Arūpāvacarabhūmiyaṃ paṭhamamaggarūpāvacarahasanaheṭṭhimāruppavajjitāni ca labbhanti.
52此外，在任何地方，对于那些缺少各自相应净色的人来说，与各自根门相应的心路心根本不可能生起。
52. Sabbatthāpi ca taṃtaṃpasādarahitānaṃ taṃtaṃdvārikavīthicittāni na labbhanteva.
53不过，对于无想有情来说，心的活动在任何情况下都根本不存在。
53. Asaññasattānaṃ pana sabbathāpi cittappavatti natthevāti.
54在欲界有八十种路心，在色界则按各自的情况而定。
54. Asīti vīthicittāni, kāme rūpe yathārahaṃ.
Catusaṭṭhi tathārūpe, dvecattālīsa labbhare.
55六种门的心识活动就是这样，按各自可能的情况，被有分心间隔着，一直到寿命结束都不断生起。
55. Iccevaṃ chadvārikacittappavatti yathāsambhavaṃ bhavaṅgantaritā yāvatāyukamabbocchinnā pavattati.
