6. 色的分别解说
6. Rūpaparicchedavaṇṇanā
1先是这样,通过心和心所,说明了阿毗达摩义的两种分类。现在为了说明色法以及紧接着的涅槃,开始说“至此为止”等话。连接关系是这样的:心与心所这些法,按分类展开的方式,已经通过总说、分说、再分说这三种区分讲清楚了;按生起与结生的方式,也已经通过两种区分讲清楚了。也就是说,这些心与心所法至此已经通过五种区分加以说明。所以,现在接着依次说色法。
1. Evaṃ tāva cittacetasikavasena duvidhaṃ abhidhammatthaṃ dassetvā idāni rūpaṃ, tadanantarañca nibbānaṃ dassetumārabhanto āha ‘‘ettāvatā’’tyādi. Sappabhedappavattikā uddesaniddesapaṭiniddesavasena tīhi paricchedehi vuttappabhedavanto, pavattipaṭisandhivasena dvīhi paricchedehi vuttappavattivanto ca cittacetasikā dhammā ettāvatā pañcahi paricchedehi vibhattā hi yasmā, idāni yathānuppattaṃ rūpaṃ pavuccatīti yojanā.
2现在,为了安立已经承诺过的色法分别义,说出“总说”等论母。简要地列举就是总说。按一种等方式等来分别就是分别。果从它生起,所以叫等起,也就是业等生起色的诸缘。眼十法聚等就是诸聚。按生起的次第,也就是按有、时、众生的区别来说明色的生起次第。
2. Idāni yathāpaṭiññātarūpavibhāgatthaṃ mātikaṃ ṭhapetuṃ ‘‘samuddesā’’tyādi vuttaṃ. Saṅkhepato uddisanaṃ samuddeso. Ekavidhādivasena vibhajanaṃ vibhāgo, samuṭṭhāti etasmā phalanti samuṭṭhānaṃ, kammādayo rūpajanakapaccayā. Cakkhudasakādayo kalāpā. Pavattikkamato ceti bhavakālasattabhedena rūpānaṃ uppattikkamato.
色法总说注释
Rūpasamuddesavaṇṇanā
3在执受与非执受的相续中,以具足资具的界而言,它们成为大、成为已生、成为显现,所以叫“大种”。另一种说法是:因为能让人看到种种不可思议的特异现象,或者因为能让人看到种种非真实的东西,所以在它们之中有“大”和“不可思议”,或者有“非真实”,因此叫“大种”,就像幻术师之类的人一样。与他们相同,自身虽然没有青等自性,却能显现青等所造色,因此叫“大种”。又或者,像母夜叉等以可爱的色泽、形相等欺骗众生那样,通过显现可爱的女色、男色等来欺骗众生,所以在它们之中有“大”和“非真实”,因此叫“大种”。这也是曾经说过的——
3. Upādinnānupādinnasantānesu sasambhāradhātuvasena mahantā hutvā bhūtā pātubhūtāti mahābhūtā (dha. sa. aṭṭha. 584). Athavā anekavidhaabbhutavisesadassanena, anekābhūtadassanena vā mahantāni abbhutāni, abhūtāni vā etesūti mahābhūtā, māyākārādayo. Tehi samānā sayaṃ anīlādisabhāvāneva nīlādiupādāyarūpadassanāditoti mahābhūtā. Manāpavaṇṇasaṇṭhānādīhi vā sattānaṃ vañcikā yakkhiniādayo viya manāpaitthipurisarūpadassanādinā sattānaṃ vañcakattā mahantāni abhūtāni etesūti mahābhūtā. Vuttampi hetaṃ –
大而显现,或者说等同于大种。
因为欺诳,所以被不实地共许为“大种”。
‘‘Mahantā pātubhūtāti, mahābhūtasamāti vā; Vañcakattā abhūtena, ‘mahābhūtā’ti sammatā’’ti. (abhidha. 626);
或者,因为大种显现时极为显著,所以它们是“大”;在这些所造色中,显著者成为大种,四大种本身也是如此。依止大种而生起的色,就是所造色。如果这样的话,依照“依止一种大种,而有其余大种……”这种说法,每一种大种都是其余大种的所依,那它们岂不是也有成为所造色的过失?并非如此。因为“所造色”这个名称,只适用于那些纯粹被执取而转起的色。凡是既被大种执取、自身又执取其他法的,那就不是所造色。而凡是纯粹被执取、不被任何法执取的,那才是所造色。所以,大种并没有这个名称上的过失。再者,四大种所造之色,是所造色的特相;并不是说依三种大种而转起的法也具有所造色性。
Atha vā mahantapātubhāvato mahantāni bhavanti etesu upādārūpāni, bhūtāni cāti mahābhūtāni. Mahābhūte upādāya pavattaṃ rūpaṃ upādāyarūpaṃ. Yadi evaṃ ‘‘ekaṃ mahābhūtaṃ paṭicca tato mahābhūtā’’tyādivacanato (paṭṭhā. 1.1.53) ekekamahābhūtā sesamahābhūtānaṃ nissayā hontīti tesampi upādāyarūpatāpasaṅgoti? Nayidamevaṃ upādāyeva pavattarūpānaṃ taṃsamaññāsiddhito. Yañhi mahābhūte upādiyati, sayañca aññehi upādīyati. Na taṃ upādāyarūpaṃ. Yaṃ pana upādīyateva, na kenaci upādīyati, tadeva upādāyarūpanti natthi bhūtānaṃ tabbohārappasaṅgo. Apica catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāyarūpanti upādāyarūpalakkhaṇanti natthi tayo upādāya pavattānaṃ upādāyarūpatāti.
4地界:以“住持”之义称为地。就像树木、山岳等自然的地那样,它以作为俱生色的安住处而显现,这里说的就是“现前”的意思。地本身就是界,因为它能持守自相等等,又因为无有情、无命,并且类似身体、岩石、肢节中的界,所以叫地界。水界:它使俱生色扩展、散布,或者使其增长、增大,所以叫水。火界:它使(俱生色)成熟,或者以锐利性使其余三界变热,所以叫火。风界:它以作为其他地方生起的因,使诸界聚合到达,所以叫风。这四者应当依次理解为:坚硬、凝聚、暖热、支持的特相。
4. Pathanaṭṭhena pathavī, tarupabbatādīnaṃ pakatipathavī viya sahajātarūpānaṃ patiṭṭhānabhāvena pakkhāyati, upaṭṭhātīti vuttaṃ hoti, pathavī eva dhātu salakkhaṇadhāraṇādito nissattanijjīvaṭṭhena sarīraselāvayavadhātusadisattā cāti pathavīdhātu. Āpeti sahajātarūpāni pattharati, āpāyati vā brūheti vaḍḍhetīti āpo. Tejeti paripāceti, niseti vā tikkhabhāvena sesabhūtattayaṃ usmāpetīti tejo. Vāyati desantaruppattihetubhāvena bhūtasaṅghātaṃ pāpetīti vāyo. Catassopi panetā yathākkamaṃ kathinattadavattauṇhattavitthambhanattalakkhaṇāti daṭṭhabbaṃ.
5眼等词的含义,前面已经讲过了。所谓净色,是因为它以四大种的清净状态为因。它依次以想看、想听、想嗅、想尝、想触为因缘,由业所生起,以清净为特相。其中,眼先在中部黑瞳的虱头大小处,也就是面向而立的人身体形态生起的位置,像油渗入棉层一样,遍满七层眼膜;它由地、水、火、风四界的作用——持、浴、饰、扇——所助成,又像刹帝利王子由地、水、火、风四界所作的持、缚、熟、动之力所助成那样,由时节、心、食所支持,由寿所保护,由色等所围绕,随宜成就眼识等的依处与门而运转。其余的则称为“具资具眼”。耳等也依次在耳孔内如手指穿入的形状处、积集细软毛的地方,在鼻孔内如山羊足的形状处,在舌中如莲瓣尖的形状处遍满而运转。其余的则除了业生火的安住处、发端、毛孔、爪端、干皮之外,遍满全身而运转。即便如此,它与其他净色也不混杂,因为所依与特相不同。即使同一所依的色、味等,也因特相差别而不混杂,何况所依不同的净色呢。
5. Cakkhādīnaṃ vacanattho heṭṭhā kathitova. Pasādarūpaṃ nāma catunnaṃ mahābhūtānaṃ pasannabhāvahetukattā. Taṃ pana yathākkamaṃ daṭṭhukāmatāsotukāmatāghāyitukāmatāsāyitukāmatāphusitukāmatānidānakammasamuṭṭhānabhūtappasādalakkhaṇaṃ. Tattha cakkhu tāva majjhe kaṇhamaṇḍalassa ūkāsirappamāṇe abhimukhe ṭhitānaṃ sarīrasaṇṭhānuppattipadese telamiva picupaṭalāni sattakkhipaṭalāni byāpetvā dhāraṇanahāpanamaṇḍanabījanakiccāhi catūhi dhātīhi viya khattiyakumāro sandhāraṇabandhanaparipācanasamudīraṇakiccāhi catūhi dhātūhi katūpakāraṃ utucittāhārehi upatthambhiyamānaṃ āyunā paripāliyamānaṃ vaṇṇādīhi parivāritaṃ yathāyogaṃ cakkhuviññāṇādīnaṃ vatthudvārabhāvaṃ sadhentaṃ pavattati, itaraṃ ‘‘sasambhāracakkhū’’ti vuccati. Evaṃ sotādayopi yathākkamaṃ sotabilabbhantare aṅgulivedhanākāraṃ upacitatanutambalomaṃ, nāsikabbhantare ajapadasaṇṭhānaṃ, jivhāmajjhe uppaladalaggasaṇṭhānaṃ padesaṃ abhibyāpetvā pavattanti, itaraṃ pana ṭhapetvā kammajatejassa patiṭṭhānaṭṭhānaṃ kesaggalomagganakhaggasukkhacammāni ca avasesaṃ sakalasarīraṃ pharitvā pavattati. Evaṃ santepi itarehi tassa saṅkaro na hoti bhinnanissayalakkhaṇattā. Ekanissayānipi hi rūparasādīni lakkhaṇabhedato asaṃkiṇṇāti kiṃ pana bhinnanissayā pasādā.
6水界因为极其微细而无法被触及,所以说“水界被排除,由其余三界构成”。虽然冷性确实能通过接触而被感知到,但那其实是火界。因为在微弱的暖性中,并不存在被称为冷性的某种实体,却生起了“冷”的认知。这种“冷”的认知之所以能被人知道,是因为它并不稳定,就像此岸与彼岸一样。比如在热季,站在阳光下之后走进阴凉处的人会生起“冷”的认知,而在同一处站久了的人又会生起“热”的认知。如果水界就是冷性,那么它就应该在同一聚中与暖性一起被感知到,但实际上并非如此,因此可以知道“水界并不是冷性”。至于那些主张“流动性就是水界,而且它通过接触而被感知”的人,应当对他们说:“所谓流动性通过接触而被感知,这只是尊者们的自负之见,就像对形状的执取一样。”古德确实这样说过:
6. Āpodhātuyā sukhumabhāvena phusituṃ asakkuṇeyyattā vuttaṃ ‘‘āpodhātu vivajjitaṃ bhūtattayasaṅkhāta’’nti. Kiñcāpi hi sītatā phusitvā gayhati, sā pana tejoyeva. Mande hi uṇhatte sītabuddhi sītatāsaṅkhātassa kassaci guṇassa abhāvato. Tayidaṃ sītabuddhiyā anavaṭṭhitabhāvato viññāyati pārāpāre viya. Tathā hi ghammakāle ātape ṭhatvā chāyaṃ paviṭṭhānaṃ sītabuddhi hoti, tattheva cirakālaṃ ṭhitānaṃ uṇhabuddhi. Yadi ca āpodhātu sītatā siyā, uṇhabhāvena saha ekasmiṃ kalāpe upalabbheyya, na cevaṃ upalabbhati, tasmā viññāyati ‘‘na āpodhātu sītatā’’ti. Ye pana ‘‘davatā āpodhātu, sā ca phusitvā gayhatī’’ti vadanti, te vattabbā ‘‘davatā nāma phusitvā gayhatīti idaṃ āyasmantānaṃ abhimānamattaṃ saṇṭhāne viyā’’ti. Vuttañhetaṃ porāṇehi –
三种元素与其暂时显现共存而接触,
世人就妄执说:我触到了流动性。
就像接触了诸存在之后,以心执取形状那样。
我以现前之智亲自触知无常性,因此应当如此了知。
‘‘Davatāsahavuttīni, tīṇi bhūtāni samphusaṃ; Davataṃ samphusāmīti, lokoyamabhimaññati. ‘‘Bhūte phusitvā saṇṭhānaṃ, manasā gaṇhato yathā; Paccakkhato phusāmīti, viññeyyā davatā tathā’’ti.
所谓境色,是因为它成为五识的对象。就像牛——诸根在其中行走,所以叫“境”——这是对所缘的称呼。而这五种境色,依次以成为眼识等的境为特征,或者以撞击眼等为特征。
Gocararūpaṃ nāma pañcaviññāṇavisayabhāvato. Gāvo indriyāni caranti etthāti gocaranti hi ārammaṇassetaṃ nāmaṃ. Taṃ panetaṃ pañcavidhampi yathākkamaṃ cakkhuviññāṇādīnaṃ gocarabhāvalakkhaṇaṃ, cakkhādipaṭihananalakkhaṇaṃ vā.
7女性之所以为女性,就是女性性(《法集论注》632)。男性之所以为男性,就是男性性。其中,女性性以女性特征、女性相、女性姿态、女性威仪为本质特征;男性性以男性特征等为本质特征。其中,女性的生殖器官是女性特征。女人的体态等是女性相,因为它是产生“这是女人”之认识的条件。行、住、坐等不明显的动作是女性姿态。女性的身形仪态是女性威仪。男性特征等也应按同样方式理解。不过,注疏中对女性特征等的解说有所不同。把它归纳起来,他们这样说:
7. Itthiyā bhāvo itthattaṃ (dha. sa. aṭṭha. 632). Purisassa bhāvo purisattaṃ. Tattha itthiliṅganimittakuttākappahetubhāvalakkhaṇaṃ itthattaṃ, purisaliṅgādihetubhāvalakkhaṇaṃ purisattaṃ. Tattha itthīnaṃ aṅgajātaṃ itthiliṅgaṃ. Sarādhippāyā itthinimittaṃ ‘‘itthī’’ti sañjānanassa paccayabhāvato. Avisadaṭhānagamananisajjādi itthikuttaṃ. Itthisaṇṭhānaṃ itthākappo. Purisaliṅgādīnipi vuttanayena daṭṭhabbāni. Aṭṭhakathāyaṃ pana aññathā itthiliṅgādīni vaṇṇitāni. Taṃ pana evaṃ saṅgahetvā vadanti –
特征是指手等形状,相是指微笑等表现;
取笑是用簸箕等方式嘲弄,威仪是行走等动作。
‘‘Liṅgaṃ hatthādisaṇṭhānaṃ, nimittaṃ mihitādikaṃ; Kuttaṃ suppādinā kīḷā, ākappo gamanādika’’nti.
所谓“性色”,就是依靠它才有“女人”等称呼和认知,如是思惟而名之。而这个性色,就像身根一样,遍布整个身体而存在。
Bhāvarūpaṃ nāma bhavati etena itthādiabhidhānaṃ, buddhi cāti katvā. Taṃ panetaṃ kāyindriyaṃ viya sakalasarīraṃ pharitvā tiṭṭhati.
88. 心脏本身就是意界和意识界的所依,所以叫心所依处。它就是以作为这两种界的依止为特征,并且依靠心囊内大约半握量的血液而运作。虽然《色蕴》里没有提到它,但应该依据教说和理证知道它确实存在。其中,教说就是《发趣论》里这样说的:“依靠那种色,意界和意识界以及与它们相应的诸法运作——那种色对于意界、意识界以及与之相应的诸法,以依止缘为缘。”理证则应该这样理解——
8. Hadayameva manodhātumanoviññāṇadhātūnaṃ nissayattā vatthu cāti hadayavatthu. Tathā hi taṃ dhātudvayanissayabhāvalakkhaṇaṃ, tañca hadayakosabbhantare aḍḍhapasatamattaṃ lohitaṃ nissāya pavattati. Rūpakaṇḍe avuttassapi panetassa āgamato, yuttito ca atthibhāvo daṭṭhabbo. Tattha, taṃ rūpaṃ nissāya manodhātu ca manoviññāṇadhātu ca vattanti ‘‘yaṃ rūpaṃ manodhātuyā ca manoviññāṇadhātuyā ca taṃsampayuttakānañca dhammānaṃ nissayapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.1.8) evamāgataṃ paṭṭhānavacanaṃ āgamo. Yutti panevaṃ daṭṭhabbā –
以已成就的色法为依靠的两种界,属于欲界和色界众生。
因为它们是随着色法而转起的,就像眼识等一样。
这些是依眼等而起的,因为它们是彼想之所依。
它们也不是依色等法而存在,因为它们在外部也会生起。
他的生命也并非处于被其他事务占用的状态。
而且,即使那两种状态在他身上不存在,它仍然能够生起。
因此,应当知道那与它不同的所依,就是称为“大种所造的”。
关于依处与所缘这两类法,由于教说方式的不同,此
在《法集论》的文本里,大牟尼并没有宣说。
‘‘Nipphannabhūtikādhārā, dve dhātū kāmarūpinaṃ; Rūpānubandhavuttittā, cakkhuviññāṇādayo viya. ‘‘Cakkhādinissitānetā, tassaññādhārabhāvato; Nāpi rūpādike tesaṃ, bahiddhāpi pavattito. ‘‘Na cāpi jīvitaṃ tassa, kiccantaraniyuttito; Na ca bhāvadvayaṃ tasmiṃ, asantepi pavattito. ‘‘Tasmā tadaññaṃ vatthu taṃ, bhūtikanti vijāniyaṃ; Vatthālambadukānantu, desanābhedato idaṃ; Dhammasaṅgaṇipāṭhasmiṃ, na akkhātaṃ mahesinā’’ti.
9依靠它而活,所以叫命根;它正是对业生色的守护有主导作用的根,所以叫命根。它就是这样以守护业生色为特征。虽然同时生起的诸法各自只停留一刹那,它却仅仅以作为它们生起的因来守护它们。因为业并不是它们持续停留的原因,就像食物等不是由食物等所生之法的停留原因一样,因为业在那一刹那并不存在。而这个命根则与消化之火一起,遍布整个执受身而运作。
9. Jīvanti tenāti jīvitaṃ, tadeva kammajarūpaparipālane ādhipaccayogato indriyanti jīvitindriyaṃ. Tathā hetaṃ kammajarūpaparipālanalakkhaṇaṃ. Yathāsakaṃ khaṇamattaṭṭhāyīnampi hi sahajātānaṃ pavattihetubhāveneva anupālakaṃ. Na hi tesaṃ kammaṃyeva ṭhitikāraṇaṃ hoti āhārajādīnaṃ āhārādi viya kammassa taṅkhaṇābhāvato. Idaṃ pana saha pācanagginā anavasesaupādinnakāyaṃ byāpetvā pavattati.
10把食物捏成团再吞下去,所以叫段食;这里是为了说明有实质基础的食物才这样说的。不过,作为支撑有根之身的因、流布到身体各肢节、被称为味与食素的、应当被吞下的食物养分——也就是食素,在这里叫做食色。因为它具有支撑有根之身的因这个特征,或者具有摄取以食素为第八之色聚的特征。
10. Kabaḷaṃ katvā ajjhoharīyatīti kabaḷīkāro āhāro, idañca savatthukaṃ katvā āhāraṃ dassetuṃ vuttaṃ. Sendriyakāyopatthambhanahetubhūtā pana aṅgamaṅgānusārī rasaharasaṅkhātā ajjhoharitabbāhārasinehabhūtā ojā idha āhārarūpaṃ nāma. Tathā hetaṃ sendriyakāyopatthambhanahetubhāvalakkhaṇaṃ, ojaṭṭhamakarūpāharaṇalakkhaṇaṃ vā.
1111. 以坚硬等各自的自性而被认知,所以叫自性色。与生起等相或无常等相共同存在,所以叫有相色。不依赖分际等状态,而唯以自性由业等诸缘所生起,所以叫完成色。有被破坏的自性就是色,与它相应的也是色,比如“有疮者”“青莲花”的说法;这个“色”字依惯用法也用于并非那种自性的东西,所以为了区别,另加一个“色”字而说“色色”,就像“苦苦”一样。超越分际等状态,唯以自性而被认知,因为能够通过安立三相来思察,所以叫思察色。
11. Kakkhaḷattādinā attano attano sabhāvena upalabbhanato sabhāvarūpaṃ nāma. Uppādādīhi, aniccatādīhi vā lakkhaṇehi sahitanti salakkhaṇaṃ. Paricchedādibhāvaṃ vinā attano sabhāveneva kammādīhi paccayehi nipphannattā nippharūpaṃ nāma. Ruppanasabhāvo rūpaṃ, tena yuttampi rūpaṃ, yathā ‘‘arisaso, nīluppala’’nti, svāyaṃ rūpa-saddo ruḷhiyā ataṃsabhāvepi pavattatīti aparena rūpa-saddena visesetvā ‘‘rūparūpa’’nti vuttaṃ yathā ‘‘dukkhadukkha’’nti. Paricchedādibhāvaṃ atikkamitvā sabhāveneva upalabbhanato lakkhaṇattayāropanena sammasituṃ arahattā sammasanarūpaṃ.
1212. 因为不播种,所以叫虚空。虚空本身就是虚空;以没有生命这个意义来说,它是界,所以叫空界。它使眼十聚等各个色聚中的色,不与其他色聚混杂,以此作为分界;或者被那些色聚所限定,或者只是那些色聚的限定范围,这样的色就叫分限色。因为它就好像在划分各个色聚一样。而且,虽然各个色聚同时存在,当不同色聚互相接触时,各个色彼此隔离的状态就是色的边际,也就是虚空。而那个分界本身,并不与那些色相接触。否则,那些色就谈不上被限定,而会变成遍满。不遍满就是不接触。因此世尊说:不被四大所触。
12. Na kassatīti akāso. Akāsoyeva ākāso, nijjīvaṭṭhena dhātu cāti ākāsadhātu. Cakkhudasakādiekekakalāpagatarūpānaṃ kalāpantarehi asaṃkiṇṇabhāvāpādanavasena paricchedakaṃ, tehi vā paricchijjamānaṃ, tesaṃ paricchedamattaṃ vā rūpaṃ paricchedarūpaṃ. Tañhi taṃ taṃ rūpakalāpaṃ paricchindantaṃ viya hoti. Vijjamānepi ca kalāpantarabhūtehi kalāpantarabhūtānaṃ samphuṭṭhabhāve taṃtaṃrūpavivittatā rūpapariyanto ākāso. Yesañca so paricchedo, tehi sayaṃ asamphuṭṭhoyeva. Aññathā paricchinnatā na siyā tesaṃ rūpānaṃ byāpībhāvāpattito. Abyāpitā hi asamphuṭṭhatā. Tenāha bhagavā ‘‘asamphuṭṭhaṃ catūhi mahābhūtehī’’ti (dha. sa. 637).
13通过身体的动作来表达意图,而且自身也通过它被人知道,这就是身表。通过被称为有识之声的语言来表达意图,而且自身也通过它被人知道,这就是语表。其中,由引发前进等动作的心所生的风界,对于俱生色的支撑、维持和移动,作为辅助成因;而那种以颤动之身的颤动为因的风界所脱离的、如举起大石头时全力抓取的那一刻所显现出的努力变化那样,以成为色身颤动之缘的方式而被认知的变化,就是身表。因为身表正是通过颤动的身体来表达意图。在树木摇动等没有表的变化的情况下,人们并不会产生“他在做这个”这种对意图的把握。而在挥手等动作中,把握到颤动的身体之后,紧接着就由不可知的意门速行来了知,因此它自身也通过身体而被知道。
13. Calamānakāyena adhippāyaṃ viññāpeti, sayañca tena viññāyatīti kāyaviññatti. Saviññāṇakasaddasaṅkhātavācāya adhippāyaṃ viññāpeti, sayañca tāya viññāyatīti vacīviññatti. Tattha abhikkamādijanakacittasamuṭṭhānavāyodhātuyā sahajātarūpasanthambhanasandhāraṇacalitesu sahakārīkāraṇabhūto phandamānakāyaphandanataṃhetukavāyodhātuvinimutto mahantaṃ pāsāṇaṃ ukkhipantassa sabbathāmena gahaṇakāle ussāhanavikāro viya rūpakāyassa pariphandanapaccayabhāvena upalabbhamāno vikāro kāyaviññatti. Sā hi phandamānakāyena adhippāyaṃ viññāpeti. Na hi viññattivikārarahitesu rukkhacalanādīsu ‘‘idamesa kāretī’’ti adhippāyaggahaṇaṃ diṭṭhanti. Hatthacalanādīsu ca phandamānakāyaggahaṇānantaraṃ aviññāyamānantarehi manodvārajavanehi gayhamānattā sayañca kāyena viññāyati.
那么,怎么以表的方式产生挥手等动作呢?回答说:在同一个意门转向的心路过程中有七个速行,其中第七个速行所生的风界,本身就带有表的变化,它得到第一速行等所生风界的支持,以作为在别处生起的因,从而推动心生色法;而先前速行等所生的风界,只做支持和维持,成为它的助缘。就像一辆需要七对牛来拉的车,只有套在第七轭上的牛,得到下面六轭所套之牛的支持后,才能让车移动;而套在第一轭等的牛,只做支持和维持,成为它们的助缘。应当这样理解这个道理。
Kathaṃ pana viññattivasena hatthacalanādayo hontīti? Vuccate – ekāvajjanavīthiyaṃ sattasu javanesu sattamajavanasamuṭṭhānavāyodhātu viññattivikārasahitāva paṭhamajavanādisamuṭṭhānāhi vāyodhātūhi laddhopatthambhā desantaruppattihetubhāvena calayati cittajaṃ, purimajavanādisambhūtā pana santhambhanasandhāraṇamattakarā tassa upakārāya hontīti. Yathā hi sattahi yugehi ākaḍḍhitabbasakaṭe sattamayugayuttāyeva goṇā heṭṭhā chasu yugesu yuttagoṇehi laddhūpatthambhā sakaṭaṃ cālenti, paṭhamayugādiyuttā pana upatthambhanasandhāraṇamattameva sādhentā tesaṃ upakārāya honti, evaṃsampadamidaṃ daṭṭhabbaṃ.
这里说的“移动”,其实就是在他处生起。因为诸法不可能从生起的地方转移哪怕一个发尖那么远。如果不是这样,它们就谈不上“没有作用”和“刹那性”了。所谓“作为在他处生起的因”,应当这样理解:就像与自身俱生的色法,从下位速行所生色法所安住的地方,在别处生起一样,它们也是与那些色法一起在那里生起。不过在这里,当心生色法移动时,与它相关联的其他色法也跟着移动,就像扔进河流中的干牛粪团一样。同样,那些无法这样移动的——也就是由第一速行等所生的风界——也带有表的变化,因为朝着这个人想要前进等动作的方向,会产生朝向那个方向的变化。这样一来,也要说意门转向同样具有令表生起的作用。由令语破的心所生的地界,与位于发声处的执受色一起,作为撞击之缘的一种变化,就是语表。这里应当说的内容,按照身表中所说的方式来了知。
Desantaruppattiyeva cettha calanaṃ uppannadesato kesaggamattampi dhammānaṃ saṅkamanābhāvato. Itarathā nesaṃ abyāpārakatā, khaṇikatā ca na siyā. Desantaruppattihetubhāvoti ca yathā attanā sahajarūpāni heṭṭhimajavanasamuṭṭhitarūpehi patiṭṭhitaṭṭhānato aññattha uppajjanti, evaṃ tehi saha tattha uppattiyevāti daṭṭhabbaṃ, ettha pana cittaje calite taṃsambandhena itarampi calati nadīsote pakkhittasukkhagomayapiṇḍaṃ viya. Tathā calayituṃ asakkonti yopi paṭhamajavanādisamuṭṭhānavāyodhātuyo viññattivikārasahitāyeva yena disābhāgena ayaṃ abhikkamādīni pavattetukāmo, tadabhimukhabhāvavikārasambhavato. Evañca katvā manodvārāvajjanassapi viññattisamuṭṭhāpakattaṃ vakkhati. Vacībhedakaracittasamuṭṭhānapathavīdhātuyā akkharuppattiṭṭhānagataupādinnarūpehi saha ghaṭṭanapaccayabhūto eko vikāro vacīviññatti. Yaṃ panettha vattabbaṃ, taṃ kāyaviññattiyaṃ vuttanayena daṭṭhabbaṃ.
不过这里有一个差别:就像在那里说的是“把握到颤动的身体之后”,在这里则应该理解为“听到可听的声音之后”。而且在这里,由于没有支持等,所以不适用“第七速行所生”等方法。因为声音是和撞击一起生起的,而撞击在第一速行等当中也存在。在这里,就像看见竖着绑起来的牛头、棕榈叶等形状之后,透过紧接着生起、无法察觉其间隔的意门路心,把握到“牛头等与水在一起”这种种类的想,然后就有了对水的把握;同样,把握到颤动的身体和发出的声音之后,透过紧接着生起、无法察觉其间隔的意门路心,以先前已经成立的关联作为亲依止,就有了带有意图的变化的把握。这是两者共通适用的譬喻。
Ayaṃ pana viseso – yathā tattha ‘‘phandamānakāyaggahaṇānantara’’nti vuttaṃ, evamidha ‘‘suyyamānasaddasavanānantara’’nti yojetabbaṃ. Idha ca santhambhanādīnaṃ abhāvato sattamajavanasamuṭṭhitātyādinayo na labbhati. Ghaṭṭanena hi saddhiṃyeva saddo uppajjati. Ghaṭṭanañca paṭhamajavanādīsupi labbhateva. Ettha ca yathā ussāpetvā baddhagosīsatālapaṇṇādirūpāni disvā tadanantarappavattāya aviññāyamānantarāya manodvāravīthiyā gosīsādīnaṃ udakasahacāritappakāraṃ saññāṇaṃ gahetvā udakaggahaṇaṃ hoti, evaṃ vipphandamānasamuccāriyamānakāyasadde gahetvā tadanantarappavattāya aviññāyamānantarāya manodvāravīthiyā purimasiddhasambandhūpanissayāya sādhippāyavikāraggahaṇaṃ hotīti ayaṃ dvinnaṃ sādhāraṇā upamā.
14轻的状态就是轻性,柔软的状态就是柔软性,适业的状态就是适业性。应当依次理解为:就像健康的人身体不沉重,就像经过充分揉制的皮革不僵硬,就像经过充分冶炼的黄金对身体动作完全随顺。虽然轻性等三者彼此不相分离,但依据它们各自不同的变化增上色,而说为有差别。因为,与造成迟钝的界扰动相反的缘所生的色变化,就是轻性;与造成僵硬的界扰动相反的缘所生的,就是柔软性;与造成身体动作不随顺的界扰动相反的缘所生的,就是适业性。
14. Lahubhāvo lahutā. Mudubhāvo mudutā. Kammaññabhāvo kammaññatā. Yathākkamañcetā arogino viya rūpānaṃ agarutā suparimadditacammassa viya akathinatā sudhantasuvaṇṇassa viya sarīrakiriyānaṃ anukūlabhāvoti daṭṭhabbaṃ. Aññamaññaṃ avijahantassapi hi lahutādittayassa taṃtaṃvikārādhikarūpehi nānattaṃ vuccati, dandhattakaradhātukkhobhappaṭipakkhapaccayasamuṭṭhāno hi rūpavikāro lahutā. Thaddhattakaradhātukkhobhappaṭipakkhapaccayasamuṭṭhāno mudutā. Sarīrakiriyānaṃ ananukūlabhāvakaradhātukkhobhappaṭipakkhapaccayasamuṭṭhāno kammaññatāti.
1515. 积集就是积聚,意思是最初的聚集,因为在“upaññatta”(施设)等词里,前缀“upa-”表示最初的意思。相续就是持续,意思是连接不断。其中,从结生开始,直到眼等十法聚生起,在这中间,色的生起叫作积集。从那以后,叫作相续。那些色各自只停留一刹那,以朝向坏灭的方式而衰坏,这就是老,那本身就是老性。因为不能以恒常不变的状态存在,所以是无常,它的状态就是无常性,也就是色的变坏。所谓相色,是因为它依诸法各自不同的阶段而成为相的原因。
15. Upacayanaṃ upacayo, paṭhamacayotyattho ‘‘upaññatta’’ntyādīsu viya upa-saddassa paṭhamatthajotanato. Santāno santati, pabandhotyattho. Tattha paṭisandhito paṭṭhāya yāva cakkhādidasakānaṃ uppatti, etthantare rūpuppādo upacayo nāma. Tato paraṃ santati nāma. Yathāsakaṃ khaṇamattaṭṭhāyīnaṃ rūpānaṃ nirodhābhimukhabhāvavasena jīraṇaṃ jarā, sāyeva jaratā, niccadhuvabhāvena na iccaṃ anupagantabbanti aniccaṃ, tassa bhāvo aniccatā, rūpaparibhedo. Lakkhaṇarūpaṃ nāma dhammānaṃ taṃtaṃavatthāvasena lakkhaṇahetuttā.
16从结生那一刻开始,色法每一刹那都在生起,所以称为“生”。这种被称为“生”的色法生起状态,因为与四种色相续的作用相关联,又被认定为“色”,因此就叫做“生色”。另外,它又以相续增长的方式被称为“积集”和“相续”。这是因为按照最初和最终生起行相的差别,为了适应所化众生的根机,《法集论》把它分别说为“积集与相续”。这样做的目的,是为了显示在这些解说中,意义上并没有差别,所以说:“诸处的积集,就是色的积集;色的积集,就是色的相续。”所谓“且是十一种”,是指按同类法归摄,共有十一种类。
16.Jātirūpamevāti paṭisandhito paṭṭhāya rūpānaṃ khaṇe khaṇe uppattibhāvato jātisaṅkhātaṃ rūpuppattibhāvena catusantatirūpappaṭibaddhavuttittā rūpasammatañca jātirūpameva upacayasantatibhāvena pavuccati paṭhamupariniccattasaṅkhātappavattiākārabhedato veneyyavasena ‘‘upacayo santatī’’ti (dha. sa. 642) vibhajitvā vuttattā. Evañca katvā tāsaṃ niddese atthato abhedaṃ dassetuṃ ‘‘yo āyatanānaṃ ācayo, so rūpassa upacayo. Yo rūpassa upacayo, sā rūpassa santatī’’ti (dha. sa. 641-642) vuttaṃ. Ekādasavidhampīti sabhāgasaṅgahavasena ekādasappakārampi.
17四种大种、五种净色、四种境、两种性、心色,再加上命根色和食色这两种,一共是十八种。同样地,界限、两种表色、三种变异、四种相,这些色法离开界限、变异等状态,就不能由各自的缘单独生起,所以这十种叫作“非所造色”。这样一共是二十八种。
17. Cattāro bhūtā, pañca pasādā, cattāro visayā, duvidho bhāvo, hadayarūpamiccapi idaṃ jīvitāhārarūpehi dvīhi saha aṭṭhārasavidhaṃ, tathā paricchedo ca duvidhā viññatti, tividho vikāro, catubbidhaṃ lakkhaṇanti rūpānaṃ paricchedavikārādibhāvaṃ vinā visuṃ paccayehi anibbattattā ime anipphannā dasa ceti aṭṭhavīsatividhaṃ bhave.
色法分类的解说
Rūpavibhāgavaṇṇanā
18现在,为了显示上面所列出的色法按一种方式等的分类方法,所以说了“又此一切”等话。它没有与无贪等相应的因,所以是无因。因为各自都有自己的缘,所以是有缘。它与缘于自身而生起的欲漏等相应,所以是有漏。由各种缘所造作,所以是有为。它属于被称为取蕴的世间,所以是世间。它不被欲贪所行,所以是欲界。如同无色法一样,不能执取任何所缘,所以没有所缘,是无有所缘。不以分断等方式可以断除,所以是不可断。iti这个词表示种类,用它来统摄“无记”等一切按一种方式的分类。
18. Idāni yathāuddiṭṭharūpānaṃ ekavidhādinayadassanatthaṃ ‘‘sabbañca paneta’’ntyādi vuttaṃ. Sampayuttassa alobhādihetuno abhāvā ahetukaṃ. Yathāsakaṃ paccayavantatāya sappaccayaṃ. Attānaṃ ārabbha pavattehi kāmāsavādīhi sahitattā sāsavaṃ. Paccayehi abhisaṅkhatattā saṅkhataṃ. Upādānakkhandhasaṅkhāte loke niyuttatāya lokiyaṃ. Kāmataṇhāya avacaritattā kāmāvacaraṃ. Arūpadhammānaṃ viya kassaci ārammaṇassa aggahaṇato nāssa ārammaṇanti anārammaṇaṃ. Tadaṅgādivasena pahātabbatābhāvato appahātabbaṃ. Iti-saddo pakārattho, tena ‘‘abyākata’’ntyādikaṃ sabbaṃ ekavidhanayaṃ saṅgaṇhāti.
19内色,是指被称为“自身”的色法,因为它是关涉自身、为了自身而生起的。虽然确实也有其他内生之色,但依照习惯用法,只有眼等才称为“内”。或者,就像有人说“如果没有我们,你就会像枯木一样”,因为对自身有特别殊胜的资助作用,所以特别把眼等称为“内”。又或者说,关涉名为“自身”的心,以它为门而生起,所以是“内”,这就是内色。除此之外的色法属于外在,因此其余二十三种是“外色”。
19.Ajjhattikarūpaṃ attabhāvasaṅkhātaṃ attānaṃ adhikicca uddissa pavattattā. Kāmaṃ aññepi hi ajjhattasambhūtā atthi, ruḷhīvasena pana cakkhādikaṃyeva ajjhattikaṃ. Atha vā ‘‘yadi mayaṃ na homa, tvaṃ kaṭṭhakaliṅgarūpamo bhavissasī’’ti vadantā viya attabhāvassa sātisayaṃ upakārattā cakkhādīneva visesato ajjhattikāni nāma. Attasaṅkhātaṃ vā cittaṃ adhikicca tassa dvārabhāvena pavattatīti ajjhattaṃ, tadeva ajjhattikaṃ. Tato bahibhūtattā itaraṃ tevīsatividhaṃ bāhirarūpaṃ.
20其余二十二种是无基色。
20. Itaraṃ bāvīsatividhaṃ avatthurūpaṃ.
22八种根色在五识、在男女性征、以及在保护俱生色方面,都因增上的作用而成立。其中,五种净色在眼识等当中具有增上作用,因为它们自身的敏锐或迟钝等状态,能使眼识等也变得敏锐或迟钝。两种性根色在女相、男相等当中也具有增上作用,虽然它们同样是依各自的诸缘而生起,但大多数情况下,它们是在自己固有的性相续中,以那种形态生起,而不是因为根缘的作用。命根在保护业生色方面具有增上作用,因为那些色法各自在刹那住立时都系属于命根。命根也依靠自己所确立的诸法而运转,就像船夫一样。
22.Aṭṭhavidhampiindriyarūpaṃ pañcaviññāṇesu liṅgādīsu sahajarūpaparipālane ca ādhipaccayogato. Pasādarūpassa hi pañcavidhassa cakkhuviññāṇādīsu ādhipaccaṃ attano paṭumandādibhāvena tesampi paṭumandādibhāvāpādanato. Bhāvadvayassāpi itthiliṅgādīsu ādhipaccaṃ yathāsakaṃ paccayehi uppajjamānānampi tesaṃ yebhuyyena sabhāvakasantāneyeva taṃtadākārena uppajjanato, na pana indriyapaccayabhāvato. Jīvitassa ca kammajaparipālane ādhipaccaṃ tesaṃ yathāsakaṃ khaṇaṭṭhānassa jīvitindriyappaṭibaddhattā. Sayañca attanā ṭhapitadhammasambandheneva pavattati nāviko viya.
2323. 从所缘与能缘达成的方式来看,因为粗大,所以是粗色。正因为同样理由而容易执取,所以名为近色,也叫逼近色。凡是自身以及依止处已接触和未接触的、面对面互相撞击的状态,那就是对抗,所以叫对抗。譬如有了对抗时,弱者会动摇;同样,在互相面对时,由于没有色的自性,弱的有分也会动摇。有对抗者,就是有对抗。其中,自身接触的是触处;依止处接触的是鼻、舌、身、香、味;两者都不接触的是眼、耳、色、声,应当这样理解。其余十六种,因为没有粗大等自性,所以是细色等。
23. Visayavisayibhāvappattivasena thūlattā oḷārikarūpaṃ. Tatoyeva gahaṇassa sukarattā santikerūpaṃ āsannarūpaṃ nāma. Yo sayaṃ, nissayavasena ca sampattānaṃ, asampattānañca paṭimukhabhāvo aññamaññapatanaṃ, so paṭigho viyāti paṭigho. Yathā hi paṭighāte sati dubbalassa calanaṃ hoti, evaṃ aññamaññaṃ paṭimukhabhāve sati arūpasabhāvattā dubbalassa bhavaṅgassa calanaṃ hoti. Paṭigho yassa atthi taṃ sappaṭighaṃ. Tattha sayaṃ sampatti phoṭṭhabbassa, nissayavasena sampatti ghānajivhākāyagandharasānaṃ, ubhayathāpi asampatti cakkhusotarūpasaddānanti daṭṭhabbaṃ. Itaraṃ soḷasavidhaṃ oḷārikatādisabhāvābhāvato sukhumarūpādikaṃ.
24由业而生的十八种执受色,是因为被贪、见伴随的业作为自身的果而执取、把持。其余的十种色,则因为不被执取,所以是非执受色。
24. Kammato jātaṃ aṭṭhārasavidhaṃ upādinnarūpaṃ taṇhādiṭṭhīhi upetena kammunā attano phalabhāvena ādinnattā gahitattā. Itaraṃ aggahitaggahaṇenadasavidhaṃ anupādinnarūpaṃ.
2525. 因为与被称为“可见性”的指示一起存在,所以是“有见”。眼识的行境被称为“指示”,虽然它和色处并无不同,但为了通过其他法来区分它,可以把它当作好像另一个法那样来说,因此就是“与指示一起”,即“有见”。确实,在由于法的共性而成为一体的诸法当中,那种能造成差异的差别,应该被当作好像另一个法那样来施设。这样才能了知意义上的差别。
25. Daṭṭhabbabhāvasaṅkhātena nidassanena saha vattatīti sanidassanaṃ. Cakkhuviññāṇagocarabhāvo hi nidassananti vuccati tassa ca rūpāyatanato anaññattepi aññehi dhammehi taṃ visesetuṃ aññaṃ viya katvā vattuṃ vaṭṭatīti saha nidassanena sanidassananti. Dhammabhāvasāmaññena hi ekībhūtesu dhammesu yo nānattakaro viseso, so añño viya katvā upacarituṃ yutto. Evañhi atthavisesāvabodho hoti.
2626. “不触”是指:以自身没有接触到行境的方式,或者以自身没有到达境处的方式。因为眼和耳并不接触色和声,或者它们自己就是在没有接触的情况下执取所缘的。因此这样说:
26.Asampattavasenāti attānaṃ asampattassa gocarassa vasena, attanā visayappadesaṃ vā asampattavasena. Cakkhusotāni hi rūpasaddehi asampattāni, sayaṃ vā tāni asampattāneva ārammaṇaṃ gaṇhanti. Tenetaṃ vuccati –
而在这里,眼和耳是取不触之境的。
因为它是识生起的因,所以其行境是微妙、遥远而广大的。
就像远处的东西被水晶等遮住一样,
眼睛看见大山等的庞大颜色。
处在虚空等处,以及腹部和皮肤之间的,
大钟等发出的巨大声音,是耳识的所缘境。
如果去了那个所缘处、遍满之后才抓取。
即使在决意的安立中,那也是他的行境。
如果那个人因为诸界的相续而走向根门的聚集处,
显色是由业、心、食素所生,而声是心所生。
它们的行境不存在,因为它们确实不能在外相合。
已经总体说过了,而在文句当中,那些也只是以它们为对象而已。
如果这个二者只执取自身附近;
同样地,应该观察眼色的形态、它的根源,以及眉毛的形态。
不应有对方位和处所的确定,也不应有对声音的确定;
又或者,箭术师射出的箭可能落到自己耳朵上。
‘‘Cakkhusotaṃ panetesu, hotāsampattagāhakaṃ; Viññāṇuppattihetuttā, santarādhikagocare. ‘‘Tathā hi dūradesaṭṭhaṃ, phalikāditirohitaṃ; Mahantañca nagādīnaṃ, vaṇṇaṃ cakkhu udikkhati. ‘‘Ākāsādigato kucchi-cammānantarikopi ca; Mahanto ca ghaṇṭādīnaṃ, saddo sotassa gocaro. ‘‘Gantvā visayadesaṃ taṃ, pharitvā gaṇhatīti ce; Adhiṭṭhānavidhānepi, tassa so gocaro siyā. ‘‘Bhūtappabandhato so ce, yāti indriyasannidhiṃ; Kammacittojasambhūto, vaṇṇo saddo ca cittajo. ‘‘Na tesaṃ gocarā honti, na hi sambhonti te bahi; Vuttā ca avisesena, pāṭhe taṃvisayāva te. ‘‘Yadi cetaṃ dvayaṃ attasamīpaṃyeva gaṇhati; Akkhivaṇṇaṃ tathā mūlaṃ, passeyya bhamukassa ca. ‘‘Disādesavavatthānaṃ, saddassa na bhaveyya ca; Siyā ca saravedhissa, sakaṇṇe sarapātana’’nti.
能取境的色法依靠识而存在,因为它具有各自取境的本性。其余二十三种是不能取境的色法,因为不取境。
Gocaraggāhikarūpaṃ viññāṇādhiṭṭhitaṃ hutvā taṃtaṃgocaraggahaṇasabhāvattā. Itaraṃ tevīsatividhaṃ agocaraggāhikarūpaṃ gocaraggahaṇābhāvato.
27色,意思是应当被描述、应当被看见。它能在自己生起之后紧接着产生色法,所以叫食素。不可分离色,是因为不管在哪里,它们彼此之间都没有各别分离、各自独立存在的状态。至于“色界中没有香等”这种主张,各位论师也已经在各处加以驳斥了。
27. Vaṇṇitabbo daṭṭhabboti vaṇṇo. Attano udayānantaraṃ rūpaṃ janetīti ojā. Avinibbhogarūpaṃ katthacipi aññamaññaṃ vinibhuñjanassa visuṃ visuṃ pavattiyā abhāvato. Rūpaloke gandhādīnaṃ abhāvavādimatampi hi tattha tattha (vibha. mūlaṭī. 227; vibha. anuṭī. 227) ācariyehi paṭikkhittameva.
28在这里,iti这个词也是表示方式的意思,因此这里也把未来的乃至一切二法、三法等等分类都包括进来了。
28.Iccevanti etthapi iti-saddo pakārattho, tena idha anāgatampi sabbaṃ dukatikādibhedaṃ saṅgaṇhāti.
色法生起方式的解释
Rūpasamuṭṭhānanayavaṇṇanā
29那么,那些业等事物到底是什么性质?它们又是如何、在哪里、什么时候成为色法生起的原因呢?对此,论师说“其中”等语。“从结生开始”,就是从结生心生起的那一刹那开始。“于刹那刹那”,是指在每一个心的三个刹那中,毫无间断地生起——这就是这句话的意思。不过,另有一些论师否定心在住刹那和灭刹那有色的生起。对此,虽然他们主张没有住刹那的理由以及在这里应当说的内容,前面已经讲过了,但在这里,为了连同灭刹那没有色法生起的情况以及应当说明的内容一起,便于整体把握,所以综合起来说:
29. Kāni pana tāni kammādīni, kathaṃ, kattha, kadā ca rūpasamuṭṭhānānīti āha ‘‘tatthā’’tyādi. Paṭisandhimupādāyāti paṭisandhicittassa uppādakkhaṇaṃ upādāya. Khaṇe khaṇeti ekekassa cittassa tīsu tīsu khaṇesu, nirantaramevāti vuttaṃ hoti. Apare pana cittassa ṭhitikkhaṇaṃ (vibha. mūlaṭī. 20 pakiṇṇakakathāvaṇṇanā), bhaṅgakkhaṇe ca rūpuppādaṃ (vibha. mūlaṭī. 20 pakiṇṇakakathāvaṇṇanā) paṭisedhenti. Tattha kiñcāpi ṭhitikkhaṇābhāve tesaṃ upapatti ceva tattha vattabbañca heṭṭhā kathitameva, idhāpi pana bhaṅgakkhaṇe rūpuppādābhāve upapattiyā tattha vattabbena ca saha sukhaggahaṇatthaṃ saṅgahetvā vuccati –
已生起和正在生起的,在《分别论》等中就是这样说的;
在坏灭的刹那生起的,不是正在生起的。
正在生起时与已生起时等。
只宣说了坏灭与生起,而不是心的住留刹那。
生起、衰灭,以及住立者的变异;
因为经中说“被了知”,所以若认为“住立是存在的”,那只是被认为的见解。
由于在一种法上未能见到变异性,
智慧之言说,以及在那里的相续安立。
因此,在圣典中看不到心的安住。
在阿毗达摩里,即使是不存在,也完全只是遮止。
当它的生起因灭尽时,那时它还有什么?
在“苦生起”这个问题上,用“不”来否定。
色法在坏灭时并不生起,因此一切缘
有人说,心刚生起的那一刹那,就是色的因。
在这里,对于一法,人们所主张的,正如其所认为。
从生起的位态来看是不同的,从坏灭的位态来看也同样如此。
朝向坏灭的住立,这才应被认可为“住立”。
这是依理趣之见而说,然而并非在《分别论》中所教导的。
生起等,只是有为法的相。
因为已经教导过了,所以在这里也不说相续的住立。
前缀只是依词根之义而转起。
‘‘Uppannuppajjamānanti, vibhaṅge evamādinaṃ; Bhaṅgakkhaṇasmiṃ uppannaṃ, no ca uppajjamānakaṃ. ‘‘Uppajjamānamuppāde, uppannañcātiādinā; Bhaṅguppādāva akkhātā, na cittassa ṭhitikkhaṇo. ‘‘‘Uppādo ca vayo ceva, aññathattaṃ ṭhitassa ca; Paññāyatī’ti (a. ni. 3.47) vuttattā, ṭhiti atthīti ce mataṃ. ‘‘Aññathattassa ekasmiṃ, dhamme anupaladdhito; Paññāṇavacanā ceva, pabandhaṭṭhiti tatthapi. ‘‘Vuttā tasmā na cittassa, ṭhiti dissati pāḷiyaṃ; Abhidhamme abhāvopi, nisedhoyeva sabbathā. ‘‘Yadā samudayo yassa, nirujjhati tadāssa kiṃ; Dukkhamuppajjatītyettha, pañhe noti nisedhato. ‘‘Rūpuppādo na bhaṅgasmiṃ, tasmā sabbepi paccayā; Uppādeyeva cittassa, rūpahetūti kecana. ‘‘Vuccate tattha ekasmiṃ, dhammeyeva yathā matā; Uppādāvatthato bhinnā, bhaṅgāvatthā tatheva tu. ‘‘Bhaṅgassābhimukhāvatthā, icchitabbā ayaṃ ṭhiti; Nayadassanato esā, vibhaṅge na tu desitā. ‘‘Lakkhaṇaṃ saṅkhatasseva, vattumuppādaādinaṃ; Desitattā na tatthāpi, pabandhassa ṭhitīritā. ‘‘Upasaggassa dhātūnamattheyeva pavattito;
所谓“被了知”,意思就是被识知。
Paññāyatīti cetassa, attho viññāyate iti.
色的坏灭时没有生起,或者依心生色法之力;
为了无色界,确实宣说了《双论》中的那句话。
这是自性,按所获得的组合方式,因此并非如此。
心识不住立,在坏灭时,色也不是不存在。
‘‘Bhaṅge rūpassa nuppādo, cittajānaṃ vasena vā; Āruppaṃvābhisandhāya, bhāsito yamakassa hi. ‘‘Sabhāvoyaṃ yathālābha-yojanāti tato nahi; Na cittaṭṭhiti bhaṅge ca, na rūpassa asambhavo’’ti.
3131. 因为色离贪的修习是由(无色界)之因所生起,所以无色界果报心与它的因相离,又没有(生色的)机会,因此不生色;又因为与那些作为生色特殊条件的禅支不相应,两种五识也不生色。这十四种心不生色,所以说“除无色界果报及两种五识”。然而,结生心与死心都含摄在十九种有分心之内,并不是另外一类心,所以没有把它们排除。虽然没有排除,但结生心没有后生缘,又依止于没有食物等支持而羸弱的所依而转起,而且它自己是外来者,业生色又占据了心生色该生起的位置而安住,所以结生心不生色。关于死心,注疏中先说:“在已止息的轮回根本相续中,极其寂静地转起,唯有漏尽者的死心不生色。”然而阿难陀师等人说:“一切死心都不生色。”他们的抉择,简略地见于《根本复注》等,详细地则应按照《阿毗达摩义广释》所说的方法来看。“从第一有分开始”,就是从结生之后无间生起的第一有分开始。它只在生起的当下生色,不是在住时或灭时,因为依靠无间等缘的力量,只有在生起那一刹那才具有生色的能力。
31. Rūpavirāgabhāvanānibbattattā hetuno tabbidhuratāya, anokāsatāya ca arūpavipākā, rūpajanane visesapaccayehi jhānaṅgehi sampayogābhāvato dvipañcaviññāṇāni cāti cuddasa cittāni rūpaṃ na samuṭṭhāpentīti vuttaṃ ‘‘āruppavipākadvipañcaviññāṇavajjita’’nti. Paṭisandhicittaṃ, pana cuticittañca ekūnavīsati bhavaṅgasseva antogadhattā cittantaraṃ na hotīti na tassa vajjanaṃ kataṃ. Kiñcāpi na kataṃ, pacchājātapaccayarahitaṃ, pana āhārādīhi ca anupatthaddhaṃ dubbalavatthuṃ nissāya pavattattā, attano ca āgantukatāya kammajarūpehi cittasamuṭṭhānarūpānaṃ ṭhānaṃ gahetvā ṭhitattā ca paṭisandhicittaṃ rūpasamuṭṭhāpakaṃ na hoti. Cuticitte pana aṭṭhakathāyaṃ (dha. sa. aṭṭha. 636; vibha. aṭṭha. 26 pakiṇṇakakathā) tāva ‘‘vūpasantavaṭṭamūlasmiṃ santāne sātisayaṃ santavuttitāya khīṇāsavasseva cuticittaṃ rūpaṃ na samuṭṭhāpetī’’ti (dha. sa. mūlaṭī. 636) vuttaṃ. Ānandācariyādayo pana ‘‘sabbesampi cuticittaṃ rūpaṃ na samuṭṭhāpetī’’ti vadanti. Vinicchayo pana nesaṃ saṅkhepato mūlaṭīkādīsu, vitthārato ca abhidhammatthavikāsiniyaṃ vuttanayena daṭṭhabbo. Paṭhamabhavaṅgamupādāyāti paṭisandhiyā anantaranibbattapaṭhamabhavaṅgato paṭṭhāya. Jāyantameva samuṭṭhāpeti, na pana ṭhitaṃ, bhijjamānaṃ vā anantarādipaccayalābhena uppādakkhaṇeyeva janakasāmatthiyayogato.
32威仪路,就是身体活动的运作方式,也就是行走等姿态。从实质上说,它就是那种状态下的色法活动。心也维持它,随其现起而给予支撑。就好比当有分心未被路心间断而运作时,四肢会下沉;但当这三十二种以及后面将说的二十六种清醒心运作时,就不会这样。那时,四肢得到支撑,就随着威仪路的运作方式而活动。
32. Iriyāya kāyikakiriyāya pavattipathabhāvato iriyāpatho, gamanādi, atthato tadavatthā rūpappavatti. Tampi sandhāreti yathāpavattaṃ upatthambheti. Yathā hi vīthicittehi abbokiṇṇe bhavaṅge pavattamāne aṅgāni osīdanti, na evametesu dvattiṃsavidhesu, vakkhamānesu ca chabbīsatiyā jāgaraṇacittesu pavattamānesu. Tadā pana aṅgāni upatthaddhāni yathāpavattairiyāpathabhāveneva pavattanti.
33他们也能生起表色,并不只是生起色身的威仪。不过在这里,虽然没有特别加以区分,也应当知道:只有在意门转起的确定心和速行心才是表色的生起者;同样,令笑生起的心也是如此,因为五门转起的心是羸弱的。在这里,虽然威仪或表色并非离开色法而存在,但也并不是所有生起色法的心都支撑威仪并引发表色的变化。然而,凡是生起表色的心,必定是威仪的支撑者,因为威仪与表色不相分离。为了显示“支撑威仪者”和“生色者”这一差别,才把威仪和表色从色法当中单独提出来。
33.Viññattimpi samuṭṭhāpenti, na kevalaṃ rūpiriyāpathāneva. Avisesavacanepi panettha manodvārappavattāneva voṭṭhabbanajavanāni viññattisamuṭṭhāpakāni, tathā hāsajanakāni ca pañcadvārappavattānaṃ paridubbalabhāvatoti daṭṭhabbaṃ. Kāmañcettha rūpavinimutto iriyāpatho, viññatti vā natthi, tathāpi na sabbaṃ rūpasamuṭṭhāpakaṃ cittaṃ iriyāpathūpatthambhakaṃ, viññattivikārajanakañca hoti. Yaṃ pana cittaṃ viññattijanakaṃ, taṃ ekaṃsato iriyāpathūpatthambhakaṃ iriyāpathassa viññattiyā saha avinābhāvato. Iriyāpathūpatthambhakañca rūpajanakanti imassa visesadassanatthaṃ rūpato iriyāpathaviññattīnaṃ visuṃ gahaṇaṃ.
34十三种:从善的角度说有四种,从不善的角度说有四种,从唯作的角度说有五种,一共十三种。其中,凡夫靠八种善心和不善心而笑,有学圣者靠除掉了邪见相应心的那些心而笑,无学圣者则靠五种唯作心而笑。而在这些人当中,佛陀只靠四种有因唯作心而笑,不靠无因心而笑。因为经中说:“证得了对过去等境界无碍的智慧、具备这三种品质的佛陀、世尊,一切身业都以智为先导、以智为随行。”(《大义释》69;《小义释·莫伽罗阇问义释》85;《无碍解道》3.5)他们主张,佛陀生起没有审察智慧的笑生心是不合理的。不过,即使是以笑生心在生起,佛陀的微笑也因为随顺宿住智、未来分智和一切知智,所以仍然是以智为随行的。正因如此,注释书(《法集论注》568)中说:“在他们的那些智慧修习到尽头时,此令微笑之心生起。”所以,不能阻止佛陀有这种笑生心的生起。
34.Terasāti kusalato cattāri, akusalato cattāri, kiriyato pañcāti terasa. Tesu hi puthujjanā aṭṭhahi kusalākusalehi hasanti, sekkhā diṭṭhisahagatavajjitehi, asekkhā pana pañcahi kiriyacittehi, tatthāpi buddhā catūhi sahetukakiriyacitteheva hasanti, na ahetukena ‘‘atītaṃsādīsu appaṭihatañāṇaṃ patvā imehi tīhi dhammehi samannāgatassa buddhassa bhagavato sabbaṃ kāyakammaṃ ñāṇapubbaṅgamaṃ ñāṇānuparivattī’’ti vacanato (mahāni. 69; cūḷani. mogharājamāṇavapucchāniddesa 85; paṭi. ma. 3.5). Na hi vicāraṇapaññārahitassa hasituppādassa buddhānaṃ pavatti yuttāti vadanti. Hasituppādacittena pana pavattiyamānampi tesaṃ sitakaraṇaṃ pubbenivāsaanāgataṃsasabbaññutaññāṇānaṃ anuvattakattā ñāṇānuparivattiyevāti. Evañca katvā aṭṭhakathāyaṃ (dha. sa. aṭṭha. 568) ‘‘tesaṃ ñāṇānaṃ ciṇṇapariyante idaṃ cittaṃ hāsayamānaṃ uppajjatī’’ti vuttaṃ, tasmā na tassa buddhānaṃ pavatti sakkā nivāretuṃ.
35依靠后生缘等诸缘的扶持,在住的那一刹那,时节与食素才变得强有力,所以说“火界达到住时”等等。
35. Pacchājātādipaccayūpatthambhalābhena ṭhitikkhaṇeyeva utuojānaṃ balavabhāvoti vuttaṃ ‘‘tejodhātu ṭhitippattā’’tyādi.
37其中,心所依处等九种色法因为只从业生起,所以纯粹是业生的。凡是已经生起、正在生起、将要生起的,就称为“业生”,就像“已挤出的奶”那样。
37. Tattha hadayaindriyarūpāni nava kammatoyeva jātattā kammajāneva. Yañhi jātaṃ, jāyati, jāyissati ca, taṃ ‘‘kammaja’’nti vuccati yathā duddhanti.
40因为轻快性等三种法依赖现前的缘,所以不是业生;否则,它们就该永远存在。因此说“轻快性等三种由时节、心和食产生”。
40. Paccuppannapaccayāpekkhattā lahutādittayaṃ kammajaṃ na hoti, itarathā sabbadābhāvīhi bhavitabbanti vuttaṃ ‘‘lahutādittayaṃ utucittāhārehi sambhotī’’ti.
43一向业生的有九种;在四因生色中,业生的有九种,所以业生色共十八种。按五种变化色、声、非分离色和虚空来算,心生色有十五种。声、轻快性等三种、非分离色和虚空合起来九种,共十三种时节生色。按轻快性等三种、非分离色和虚空来算,食生色有十二种。
43. Ekantakammajāni nava, catujesu kammajāni navāti aṭṭhārasa kammajāni, pañcavikārarūpasaddaavinibbhogarūpaākāsavasena pannarasa cittajāni, saddo, lahutādittayaṃ, avinibbhogākāsarūpāni navāti terasa utujāni, lahutādittayaavinibbhogākāsavasena dvādasa āhārajāni.
4444. 仅仅因为正在生起等色——也就是正在生起、正在成熟、正在坏灭的色——具有自性,所以只是自性本身;由于它们没有自己的生等相,所以说诸相不由任何缘而生起。因为与生等相应的眼等,确实有生等相;但生等本身并不是这样。如果它们也有生等相,那就会陷入无穷无尽。然而在《法集论》(1201)中说“色处……乃至……段食,这些法是心等起”等处,允许生从某处而生,这也应当理解为:那些产生色的缘,对于色的生起,其作用尚未停止,在它们成就缘力的刹那,以正在生起的法之变异状态而可被观察到。又如《相应部》中说:“诸比丘,生是无常、有为、缘生的。诸比丘,老死是无常、有为、缘生的。”这段话在这里的意趣也是:它们是缘生法的相。因此古德们说:
44. Kevalaṃ jāyamānādirūpānaṃ jāyamānaparipaccamānabhijjamānarūpānaṃ sabhāvattā sabhāvamattaṃ vinā attano jātiādilakkhaṇābhāvato lakkhaṇāni kehici paccayehi na jāyantīti pakāsitaṃ. Uppādādiyuttānañhi cakkhādīnaṃ jātiādīni lakkhaṇāni vijjanti, na evaṃ jātiādīnaṃ. Yadi tesampi jātiādīni siyuṃ, evaṃ anavatthānameva āpajjeyya. Yaṃ pana ‘‘rūpāyatanaṃ…pe… kabaḷīkāro āhāro. Ime dhammā cittasamuṭṭhānā’’tyādīsu (dha. sa. 1201) jātiyā kutocijātattaṃ anuññātaṃ , tampi rūpajanakapaccayānaṃ rūpuppādanaṃ pati anuparatabyāpārānaṃ paccayabhāvūpagamanakkhaṇe jāyamānadhammavikārabhāvena upalabbhamānataṃ sandhāyāti daṭṭhabbaṃ. Yampi ‘‘jāti, bhikkhave, aniccā saṅkhatā paṭiccasamuppannā. Jarāmaraṇaṃ, bhikkhave, aniccaṃ saṅkhataṃ paṭiccasamuppanna’’nti vacanaṃ (saṃ. ni. 2.20), tatthāpi paṭiccasamuppannānaṃ lakkhaṇabhāvatoti ayametthābhisandhi. Tenāhu porāṇā –
在经典中说到“生从某处生”,那是从生的方便说法来讲的。
因为有为法具有这样的自性,所以在三者中被说为有为。
‘‘Pāṭhe kutoci jātattaṃ, jātiyā pariyāyato; Saṅkhatānaṃ sabhāvattā, tīsu saṅkhatatoditā’’ti.
色聚搭配的解释
Kalāpayojanāvaṇṇanā
4545. 然而,这些色法虽然从业等生起,却不是一个个单独生起的,而是以聚的方式生起。因此,为了说明聚的数目、界限以及它们的自相,才说了“同一生起”等话。“俱转者”是指依据各个聚中色法而俱转,并不是说一切聚彼此之间以俱生的方式而俱转。
45. Yasmā panetāni rūpāni kammādito uppajjamānānipi na ekekaṃ samuṭṭhahanti, atha kho piṇḍatova. Tasmā piṇḍānaṃ gaṇanaparicchedaṃ, sarūpañca dassetuṃ ‘‘ekuppādā’’tyādi vuttaṃ . Sahavuttinoti visuṃ visuṃ kalāpagatarūpavasena sahavuttino, na sabbakalāpānaṃ aññamaññaṃ sahuppattivasena.
46十种(色法)合在一起,称为“十法聚”,这是对整体的名称。以眼为标志、或者以眼为主的十法聚,就叫“眼十法聚”。其余的也照这样类推。
46. Dasa parimāṇā assāti dasakaṃ, samudāyassetaṃ nāmaṃ, cakkhunā upalakkhitaṃ, tappadhānaṃ vā dasakaṃ cakkhudasakaṃ. Evaṃ sesesupi.
47通过执取语表,声音也被包含在内了,因为语表离不开声音,所以说为“语表十法聚”。
47. Vacīviññattiggahaṇena saddopi saṅgahito hoti tassā tadavinābhāvatoti vuttaṃ ‘‘vacīviññattidasaka’’nti.
50这二十一种聚,是全部在一切处都有,还是某些只在某些地方才有?对此,他说“其中”等。
50. Kiṃ panete ekavīsati kalāpā sabbepi sabbattha honti, udāhu keci katthacīti āha ‘‘tatthā’’tyādi.
色法生起次第的解释
Rūpapavattikkamavaṇṇanā
52现在,为了按照它们的生起方式、转起与结生的方式、以及生处的不同,来说明它们的转起情况,所以说了“然而,所有这些色”等话。“如其所应”是指与那些自相圆满的处所相适应。
52. Idāni nesaṃ sambhavavasena, pavattipaṭisandhivasena, yonivasena ca pavattiṃ dassetuṃ ‘‘sabbānipi panetānī’’tyādi vuttaṃ. Yathārahanti sabhāvakaparipuṇṇāyatanānaṃ anurūpato.
53在莲花、树洞、子宫、污秽等处所出生的,就是湿生。它们有化生,所以是化生者;这里只是按最殊胜的投生方式来界定而取的,就像说“美貌少女应当许配给人”一样。有七种十法聚现起,因为可以观察到诸处圆满的状态。有时则观察不到,这是就生来眼盲、生来耳聋、生来无鼻、非男非女以及初劫的人等而言。其中,在善趣中,由大威势的业所生的化生者,因为不可能有诸根残缺,所以有眼、耳、鼻;湿生者则有缺失;初劫的化生者则没有男根或女根。而在恶趣中,眼、耳以及男根女根的缺失,对两者都可能;鼻的缺失则只对湿生者而言,不是对化生者而言,应当这样理解。正如《法心分别》中说:“在欲界投生的刹那,有的人十一处现起,有的人十处,有的人另外十处,有的人九处,有的人七处。”(《分别论》1007)因此,诸根圆满的化生者,除声处外,被说为有十一处。盲者除眼处外有十处,同样,聋者除耳处外有十处,盲聋者除这两处外有九处,胎生者除眼、耳、鼻、舌、声处外,被说为有七处。如果无鼻的化生者也可能存在,那么对盲者、聋者、无鼻者就应三度说十处,对盲聋者、盲而无鼻者、聋而无鼻者就应三度说九处,对盲聋且无鼻者就应说八处,但经典并没有这样说。因此,化生者没有鼻的缺失。也正如《双论注》中所说:“没有无鼻的化生者。如果有的话,就应该说某人只有八处。”(《双论注·处双论》18-21)
53. Kamalakuharagabbhamalādisaṃsedaṭṭhānesu jātā saṃsedajā. Upapāto nesaṃ atthīti opapātikā, ukkaṃsagatiparicchedavasena cettha visiṭṭhaupapāto gahito yathā ‘‘abhirūpassa kaññā dātabbā’’ti. Satta dasakāni pātubhavanti paripuṇṇāyatanabhāvena upalabbhanato. Kadāci na labbhanti jaccandhajaccabadhirajaccāghānanapuṃsakaādikappikānaṃ vasena. Tattha sugatiyaṃ mahānubhāvena kammunā nibbattamānānaṃ opapātikānaṃ indriyavekallāyogato cakkhusotaghānālābho saṃsedajānaṃ, bhāvālābho paṭhamakappikaopapātikānaṃ vasenapi. Duggatiyaṃ pana cakkhusotabhāvālābho dvinnampi vasena, ghānālābho saṃsedajānameva vasena, na opapātikānaṃ vasenāti daṭṭhabbaṃ. Tathā hi dhammahadayavibhaṅge ‘‘kāmadhātuyā upapattikkhaṇe kassaci ekādasāyatanāni pātubhavanti, kassaci dasa, kassaci aparānipi dasa, kassaci nava, kassaci sattā’’ti (vibha. 1007) vacanato paripuṇṇindriyassa opapātikassa saddāyatanavajjitāni ekādasāyatanāni vuttāni. Andhassa cakkhāyatanavajjitāni dasa, tathā badhirassa sotāyatanavajjitāni, andhabadhirassa tadubhayavajjitāni nava, gabbhaseyyakassa cakkhusotaghānajivhāsaddāyatanavajjitānisattāyatanāni vuttāni. Yadi pana aghānakopi opapātiko siyā, andhabadhirāghānakānaṃ vasena tikkhattuṃ dasa, andhabadhiraandhāghānakabadhirāghānakānaṃ vasena tikkhattuṃ nava, andhabadhirāghānakassa vasena ca aṭṭha āyatanāni vattabbāni siyuṃ, na panevaṃ vuttāni. Tasmā natthi opapātikassa ghānavekallanti. Tathā ca vuttaṃ yamakaṭṭhakathāyaṃ ‘‘aghānako opapātiko natthi. Yadi bhaveyya, kassaci aṭṭhāyatanānīti vadeyyā’’ti (yama. aṭṭha. āyatanayamaka. 18-21).
不过,湿生者没有鼻,这一点并不能否定,因为“在欲界投生的刹那”等经文(《分别论》1007)只是针对化生者说的;而“七处”的摄取,则是因为其他情况不可能,所以只是针对胎生者说的。至于注释书里说“湿生者以诸处圆满的方式被归入化生者而说”,那也是就湿生者中诸处圆满的情况,才把它们归入化生者来说的。另有一些人,因为《双论》中说鼻与舌相伴生起,就以没有舌就不可能存在为理由,主张没有鼻也不可能存在。对此应当这样说明:就像眼和耳在色界中可以离开鼻和舌而生起,鼻和舌却不是这样,二者不能离开彼此而生起,因为这两者在色界中都不生起;因此,在欲界中,是以它们各自不能单独生起的方式,说它们相伴生起,并不是不能这样说。
Saṃsedajānaṃ pana ghānābhāvo na sakkā nivāretuṃ ‘‘kāmadhātuyā upapattikkhaṇe’’tyādipāḷiyā (vibha. 1007) opapātikayonimeva sandhāya, sattāyatanaggahaṇassa ca aññesaṃ asambhavato gabbhaseyyakameva sandhāya vuttattā. Yaṃ pana ‘‘saṃsedajayonikā paripuṇṇāyatanabhāvena opapātikasaṅgahaṃ katvā vuttā’’ti aṭṭhakathāvacanaṃ, tampi paripuṇṇāyatanaṃyeva saṃsedajānaṃ opapātikesu saṅgahavasena vuttaṃ. Apare pana yamake ghānajivhānaṃ sahacāritā vuttāti ajivhassa asambhavato aghānakassapi abhāvameva vaṇṇenti, tatthāpi yathā cakkhusotāni rūpabhave ghānajivhāhi vinā pavattanti, na evaṃ ghānajivhā aññamaññaṃ vinā pavattanti dvinnampi rūpabhave anuppajjanatoti evaṃ visuṃ visuṃ kāmabhave appavattivasena tesaṃ sahacāritā vuttāti na na sakkā vattunti.
54住在母胎里、住在母亲肚子里的,叫做胎生者;他们就是在色等法上执著为有情,所以叫胎生有情。这些是卵生和胎生。有三种十法聚显现出来,它们被称为“羯罗蓝色”,当它们凝聚起来时,就像从一根羊毛尖上取一滴澄清的芝麻油,取出来后悬在尖端的那一滴,清澈、明净。有时候找不到,这是就无性根的有情而言。从那以后,就是结生之后。在转起的时候,也就是第七周,或者按复注师的观点是第十一周。依次是:眼十法聚显现之后,过一周,耳十法聚生起;再过一周,鼻十法聚生起;再过一周,舌十法聚生起,就这样依次第。注释书里也确实显示了这个意思。
54. Gabbhe mātukucchiyaṃ sentīti gabbhaseyyakā, teyeva rūpādīsu sattatāya sattāti gabbhaseyyakasattā. Ete aṇḍajajalābujā. Tīṇi dasakāni pātubhavanti, yāni ‘‘kalalarūpa’’nti vuccanti, paripiṇḍitāni ca tāni jātiuṇṇāya ekassa aṃsuno pasannatilatele pakkhipitvā uddhaṭassa paggharitvā agge ṭhitabindumattāni acchāni vippasannāni. Kadāci na labbhati abhāvakasattānaṃ vasena. Tato paranti paṭisandhito paraṃ. Pavattikāleti sattame sattāhe, ṭīkākāramatena ekādasame sattāhe vā. Kamenāti cakkhudasakapātubhāvato sattāhātikkamena sotadasakaṃ , tato sattāhātikkamena ghānadasakaṃ, tato sattāhātikkamena jivhādasakanti evaṃ anukkamena. Aṭṭhakathāyampi hi ayamattho dassitova.
5555. 住时:就是结生心的住时。与结生心同时生起的时节,达到住位之后,在它住的那一刹那,生起纯净八法聚;那时生起的(时节),在坏灭刹那等阶段,依次生起时节生色。从食素遍满开始:胎生者从母亲所摄入的饮食,湿生者和化生者从口中唾液等处,食素通过味输管遍满身体之时开始。
55.Ṭhitikālanti paṭisandhicittassa ṭhitikālaṃ. Paṭisandhicittasahajātā hi utu ṭhānappattā tassa ṭhitikkhaṇe suddhaṭṭhakaṃ samuṭṭhāpeti, tadā uppannā bhaṅgakkhaṇetyādinā anukkamena utu rūpaṃ janeti. Ojāpharaṇamupādāyāti gabbhaseyyakassa mātu ajjhohaṭāhārato saṃsedajopapātikānañca mukhagatasemhādito ojāya rasaharaṇīanusārena sarīre pharaṇakālato paṭṭhāya.
56死心之后,就是紧接在死心之后。业生色不再生起,因为在它生起的时候已经不存在死亡。当业生色断绝时,就称为“死”。正如所说:
56. Cuticittaṃ uparimaṃ etassāti cuticittopari. Kammajarūpāni na uppajjanti taduppattiyaṃ maraṇābhāvato. Kammajarūpavicchede hi ‘‘mato’’ti vuccati. Yathāha –
寿命、热和识,当它们离开这个身体的时候,
那时,他就像没用的朽木一样被丢弃在地。
‘‘Āyu usmā ca viññāṇaṃ, yadā kāyaṃ jahantimaṃ; Apaviddho tadā seti, niratthaṃva kaliṅgara’’nti. (saṃ. ni. 3.95 thokaṃ visadisaṃ);
“在此之前”是指在第十七心的生起刹那。从那之后,心生色和食生色也断绝了,因为在没有命根者的相续中,它们没有生起的条件;已经生起的心生色和食生色,在那之后还会持续一段时间才灭去。不过另一些老师解释说:“心生色在死心之前就已经断绝了。”
Puretaranti sattarasamassa uppādakkhaṇe. Tatoparaṃ cittajāhārajarūpañca vocchijjatīti ajīvakasantāne tesaṃ uppattiyā abhāvato yathānibbattaṃ cittajaṃ, āhārajañca tato paraṃ kiñci kālaṃ pavattitvā nirujjhati. Apare pana ācariyā ‘‘cittajarūpaṃ cuticittato puretarameva vocchijjatī’’ti vaṇṇenti.
5858. 色界中没有鼻、舌、身,这个道理前面已经说过了。至于两种有(男女根),在色界也不会生起,因为它们是粗重欲贪的依靠处,而梵天没有这种欲贪。食生色聚也得不到,因为没有吞食的食物,而且身上的食物也不能作为生起色的条件。外在的时节和食物,要依靠条件之后,才能生起时节生色和食生色。命九法:因为没有身体,所以用命九法来代替身十法的位置。
58. Rūpaloke ghānajivhākāyānaṃ abhāve kāraṇaṃ vuttameva. Bhāvadvayaṃ pana bahalakāmarāgūpanissayattā brahmānañca tadabhāvato tattha na pavattati. Āhārajakalāpāni ca na labbhanti ajjhohaṭāhārābhāvena sarīragatassapi āhārassa rūpasamuṭṭhāpanābhāvato. Bāhirañhi utuṃ, āhārañca upanissayaṃ labhitvā utuāhārā rūpaṃ samuṭṭhāpenti. Jīvitanavakanti kāyābhāvato kāyadasakaṭṭhāniyaṃ jīvitanavakaṃ.
59其余梵天在结生时和生命相续期间,相对于应当生起的色法来说,所生起的色法是有所欠缺的。但在死亡之时,因为梵天没有可抛弃的身体,所以一切三因所生和二因所生的色法同时灭尽。
59.Atiricchati sesabrahmānaṃ paṭisandhiyaṃ, pavatte ca upalabhitabbarūpato avasiṭṭhaṃ hoti , maraṇakāle pana brahmānaṃ sarīranikkhepābhāvato sabbesampi tisamuṭṭhānāni, dvisamuṭṭhānāni ca saheva nirujjhanti.
61在色法当中,因为鼻、舌、身、男根、女根这五种色不存在,所以有二十三种色。不过有些人说:“在那些色法里也没有轻快性等三种,因为没有使色法变得迟滞等的界之扰动。”这种说法没有道理。因为如果真是那样,那么在具因的唯作心里,轻快性等也就不存在了,因为那时同样有与需要被止息的相反法一起生起。“声音是变化”等说法,则是就一切情况共通而言的。
61.Rūpesu tevīsati ghānajivhākāyabhāvadvayavasena pañcannaṃ abhāvato. Keci pana ‘‘lahutādittayampi tesu natthi dandhattakarādidhātukkhobhābhāvato’’ti vadanti, taṃ akāraṇaṃ. Na hi vūpasametabbāpekkhā tabbirodhidhammappavatti tathā sati sahetukakiriyacittesu lahutādīnaṃ abhāvappasaṅgato. ‘‘Saddo vikāro’’tyādi sabbesampi sādhāraṇavasena vuttaṃ.
涅槃的分别解说
Nibbānabhedavaṇṇanā
62到这一步,已经按类别说明了心、心所和色法。现在要说明涅槃,所以说“然而涅槃”等话。用“应由四道智证知”这一句,显示涅槃对各位圣者来说是现量成就。用“是道与果的所缘”这一句,显示它对善凡夫来说是比量成就。因为以有为法为所缘、或以概念为所缘的智,没有能力断除和止息烦恼,但世间确实有烦恼的断除等现象。所以可以成立:存在一个与有为法和假立法相反的涅槃法,它是能断除和止息烦恼的道与果的所缘。通过显示现量和比量的成就,也破斥了那些认为涅槃只是虚无的错谬主张,不必再多说了。在蕴等分类中,对三地诸法,因为上下交织、连结,所以称为“林”;从称为“林”的渴爱中出离,所以是“出林”;因为超越了境域,所以是“过去”。
62. Ettāvatā cittacetasikarūpāni vibhāgato niddisitvā idāni nibbānaṃ niddisanto āha ‘‘nibbānaṃ panā’’tyādi. ‘‘Catumaggañāṇena sacchikātabba’’nti iminā nibbānassa taṃtaṃariyapuggalānaṃ paccakkhasiddhataṃ dasseti. ‘‘Maggaphalānamārammaṇabhūta’’nti iminā kalyāṇaputhujjanānaṃ anumānasiddhataṃ. Saṅkhatadhammārammaṇañhi, paññattārammaṇaṃ vā ñāṇaṃ kilesānaṃ samucchedapaṭippassambhane asamatthaṃ, atthi ca loke kilesasamucchedādi. Tasmā atthi saṅkhatasammutidhammaviparīto kilesānaṃ samucchedapaṭippassaddhikarānaṃ maggaphalānaṃ ārammaṇabhūto nibbānaṃ nāma eko dhammoti siddhaṃ. Paccakkhānumānasiddhatāsandassanena ca abhāvamattaṃ nibbānanti vippaṭipannānaṃ vādaṃ nisedhetīti alamatippapañcena. Khandhādibhede tebhūmakadhamme heṭṭhupariyavasena vinanato saṃsibbanato vānasaṅkhātāya taṇhāya nikkhantattā visayātikkamavasena atītattā.
63“自性”是指它自身寂静的特相。“取”是指被欲取等所执取,这是五蕴的别名。取本身就是残余的烦恼,所以叫“有余”;与这有余一起存在,所以叫“有余依”;那本身就是涅槃界,所以叫“有余涅槃界”。所谓“以因由的方式”,是指在以有余依等来施设时,以有余依状态的有无作为因由的间接说明。
63.Sabhāvatoti attano santilakkhaṇena. Upādīyati kāmupādādīhīti upādi, pañcakkhandhassetaṃ adhivacanaṃ, upādiyeva seso kilesehīti upādiseso, tena saha vattatīti saupādisesā , sā eva nibbānadhātūti saupādisesanibbānadhātu. Kāraṇapariyāyenāti saupādisesādivasena paññāpane kāraṇabhūtassa upādisesa bhāvābhāvassa lesena.
64从所缘和相应的角度来看,因为远离贪、嗔、痴,所以是空;这空本身就是空性。同样,因为远离贪等一切相,所以是无相;因为远离贪等一切愿求,所以是无愿。或者也可以说,因为对一切诸行都是空的,所以是空性;因为一切诸行的相都不存在,所以是无相;因为渴爱的愿求不存在,所以是无愿。
64. Ārammaṇato, sampayogato ca rāgadosamohehi suññattā suññaṃ, suññameva suññataṃ, tathā rāgādinimittarahitattā animittaṃ. Rāgādipaṇidhirahitattā appaṇihitaṃ. Sabbasaṅkhārehi vā suññattā suññataṃ. Sabbasaṅkhāranimittābhāvato animittaṃ. Taṇhāpaṇidhiyā abhāvato appaṇihitaṃ.
6565. 因为不存在死没,所以是不死。因为已经超越了最终的尽头,所以是究竟。因为不被诸缘所造作,所以是无为。因为没有任何比它更上的,也没有依正理可以说有比它更上的,所以是无上。因为从名为“林”的渴爱中解脱,或者说已经完全远离了它,所以是出林。寻求广大的戒蕴等功德的人,就是大仙。“如是心”等六种区分所分别说明的心等诸法,到此总结。
65. Cavanābhāvato accutaṃ. Antassa pariyosānassa atikkantattā accantaṃ. Paccayehi asaṅkhatattā asaṅkhataṃ. Attano uttaritarassa abhāvato, sahadhammena vattabbassa uttarassa vā abhāvato anuttaraṃ. Vānato taṇhāto muttattā sabbaso apagatattā vānamuttā. Mahante sīlakkhandhādike esanti gavesantīti mahesayo. ‘‘Iti citta’’ntyādi chahi paricchedehi vibhattānaṃ cittādīnaṃ nigamanaṃ.
以上是《阿毗达摩义明解》这部《阿毗达摩义摄》注释的。
Iti abhidhammatthavibhāviniyā nāma abhidhammatthasaṅgahavaṇṇanāya