3. 杂项品注释
3. Pakiṇṇakaparicchedavaṇṇanā
1现在,为了说明前面所说的那些心和心所,按照受等分类,以及按照种种受等差别所区分的心生起的分类,而作的杂项归纳,所以开始了“相应者,如其所宜”等话。如其所宜而相应的心和心所诸法,从自性上说:依照各自的自性,心虽然有八十九种,但按了知所缘的自性这一共同点来说,则归为一种;一切心所共通的触,按触的自性来说也是一种,如此等等,共有五十三种。
1. Idāni yathāvuttānaṃ cittacetasikānaṃ vedanādivibhāgato, taṃtaṃvedanādibhedabhinnacittuppādavibhāgato ca pakiṇṇakasaṅgahaṃ dassetuṃ ‘‘sampayuttā yathāyoga’’ntyādi āraddhaṃ. Yathāyogaṃ sampayuttā cittacetasikā dhammā sabhāvato attano attano sabhāvavasena ekūnanavutividhampi cittaṃ ārammaṇavijānanasabhāvasāmaññena ekavidhaṃ, sabbacittasādhāraṇo phasso phusanasabhāvena ekavidhotyādinā tepaññāsa honti.
2现在,对这些法按照各自的情况,从受等一直到所依处来归类,这就叫受摄等杂项摄。这个摄只是依据心生起来建立,只是依据各种受等差别所区分的心生起,而不是在任何地方离开那种心生起而被引导、归纳或摄集,这就是它的意思。
2. Idāni tesaṃ dhammānaṃ yathārahaṃ vedanā…pe… vatthuto saṅgaho nāma vedanāsaṅgahādināmako pakiṇṇakasaṅgaho cittuppādavaseneva taṃtaṃvedanādibhedabhinnacittuppādānaṃ vaseneva na katthaci taṃvirahena nīyate upanīyate, āharīyatītyattho.
受的归类注释
Vedanāsaṅgahavaṇṇanā
3这里说的是那六种摄。按照乐等受以及与它们俱起的心生起的区分来归类,就是受摄。不苦不乐受之所以不同于苦和乐,是因为通过插入连音字母-m-构词。难道不是依据“诸比丘,有二受:乐与苦”的说法,就只有二受吗?确实如此,但那是把无过失那一类的不苦不乐受归入乐受,把有过失那一类归入苦受之后才这么说的。另外,某处经中说“凡任何所感受的,此中都是苦”,那是依据行苦而说一切受都有苦的本性。正如说:“阿难,我依诸行无常、诸行变易而说‘凡任何所感受的,此中都是苦’。”因此,应当知道只有三受。所以世尊说:“诸比丘,有三受:乐、苦、不苦不乐。”然而这三受在根教说中被说为“乐根、苦根、喜根、忧根、舍根”五种,为了依此显示它们的区分,才说了“乐、苦”等。因为按照身体与心的适意、不适意之别,把乐和苦各别分为两种,说为“乐根、喜根、苦根、忧根”,而舍则因为没有差别,只说为“舍根”一种。正如乐与苦对身体起饶益和损害的方式,与对心起的方式不同,舍却不是这样,因此它只说为一种,所以古德说:
3.Tatthāti tesu chasu saṅgahesu. Sukhādivedanānaṃ, taṃsahagatacittuppādānañca vibhāgavasena saṅgaho vedanāsaṅgaho. Dukkhato, sukhato ca aññā adukkhamasukhāma-kārāgamavasena. Nanu ca ‘‘dvemā, bhikkhave, vedanā sukhā dukkhā’’ti (saṃ. ni. 4.267) vacanato dve eva vedanāti? Saccaṃ, taṃ pana anavajjapakkhikaṃ adukkhamasukhaṃ sukhavedanāyaṃ , sāvajjapakkhikañca dukkhavedanāyaṃ saṅgahetvā vuttaṃ. Yampi katthaci sutte ‘‘yaṃ kiñci vedayitamidamettha dukkhassā’’ti (saṃ. ni. 4.259) vacanaṃ, taṃ saṅkhāradukkhatāya sabbavedanānaṃ dukkhasabhāvattā vuttaṃ. Yathāha – ‘‘saṅkhārāniccataṃ, ānanda, mayā sandhāya bhāsitaṃ saṅkhāravipariṇāmatañca yaṃ kiñcivedayitamidamettha dukkhassā’’ti (saṃ. ni. 4.259; itivu. aṭṭha. 52). Tasmā tissoyeva vedanāti daṭṭhabbā. Tenāha bhagavā – ‘‘tisso imā, bhikkhave, vedanā sukhā dukkhā adukkhamasukhā cā’’ti (itivu. 52-53; saṃ. ni. 4.249-251). Evaṃ tividhāpi panetā indriyadesanāyaṃ ‘‘sukhindriyaṃ dukkhindriyaṃ somanassindriyaṃ domanassindriyaṃ upekkhindriya’’nti (vibha. 219) pañcadhā desitāti taṃvasenapettha vibhāgaṃ dassetuṃ ‘‘sukhaṃ dukkha’’ntyādi vuttaṃ. Kāyikamānasikasātāsātabhedato hi sukhaṃ dukkhañca paccekaṃ dvidhā vibhajitvā ‘‘sukhindriyaṃ somanassindriyaṃ dukkhindriyaṃ domanassindriya’’nti (vibha. 219) desitā, upekkhā pana bhedābhāvato upekkhindriyanti ekadhāva. Yathā hi sukhadukkhāni aññathā kāyassa anuggahamupaghātañca karonti, aññathā manaso, nevaṃ upekkhā, tasmā sā ekadhāva desitā, tenāhu porāṇā –
身体的苦、心理的苦,以及乐和舍受;
一心被引导,依五根之区别。
‘‘Kāyikaṃ mānasaṃ dukkhaṃ, sukhañcopekkhavedanā; Ekaṃ mānasameveti, pañcadhindriyabhedato’’ti. (sa. sa. 74);
其中,以体验可意触为特相的,是乐受;以体验不可意触为特相的,是苦受。无论从自性上说,还是从构想上说,以体验可意为特相的,是喜受;同样,以体验不可意为特相的,是忧受;以体验中舍为特相的,是舍受。
Tattha iṭṭhaphoṭṭhabbānubhavanalakkhaṇaṃ sukhaṃ. Aniṭṭhaphoṭṭhabbānubhavanalakkhaṇaṃ dukkhaṃ. Sabhāvato, parikappato vā iṭṭhānubhavanalakkhaṇaṃ somanassaṃ. Tathā aniṭṭhānubhavanalakkhaṇaṃ domanassaṃ. Majjhattānubhavanalakkhaṇā upekkhā.
5每一类各有四十四种,因为按世间和出世间的区别来分,共有十一种。
5.Catucattālīsa paccekaṃ lokiyalokuttarabhedena ekādasavidhattā.
7“其余”是指:除去与乐、苦、喜、忧俱行的那些之后,剩下的从不善里算有六种,从无因里算有十四种,从欲界美心里算有十二种,从第五禅里算有二十三种,总共五十五种。
7.Sesānīti sukhadukkhasomanassadomanassasahagatehi avasesāni akusalato cha, ahetukato cuddasa, kāmāvacarasobhanato dvādasa, pañcamajjhānikāni tevīsāti sabbānipi pañcapaññāsa.
因的归纳的注释
Hetusaṅgahavaṇṇanā
1010. 按贪等因的类别区分,以及按与它们相应来归纳,就是因摄。这里说的因有六种,这是它们之间的关联。不过,这些因对于相应法来说,其因的状态就是使它们稳固建立的根本状态。因为获得了因缘的法,就像根扎得深的树木一样坚固,不像无因的法那样,如同水面上的浮萍。这样一来,这些因因为类似根,也被称为“根”。另有一些人说:“成办善等状态,就是因的状态。”如果这样说的话,那么因自身就应该由另一个因来成办它自己的善等状态了。如果说其余相应法的善等状态是系属于因的,那么与痴相应的心所里的因,它的不善状态就应该不系属于因了。如果它的自性本身就是不善状态,那么其余诸因的自性也同样是善等状态,这样一来,就像它们一样,相应法的善等状态也就不系属于因了。如果善等状态系属于因,那么无因法的无记状态就不应该存在了。所以,不必过度推究。实际上,善与不善的善等状态,是系属于如理作意和不如理作意的。正如经中所说:“诸比丘,如理作意的人,未生的善法会生起,已生的善法会增长。”而无记法的无记状态,应当知道是系属于没有随眠的相续、系属于业、以及系属于非异熟的状态。
10. Lobhādihetūnaṃ vibhāgavasena, taṃsampayuttavasena ca saṅgaho hetusaṅgaho. Hetavo nāma chabbidhā bhavantīti sambandho. Hetubhāvo pana nesaṃ sampayuttānaṃ suppatiṭṭhitabhāvasādhanasaṅkhāto mūlabhāvo. Laddhahetupaccayā hi dhammā viruḷhamūlā viya pādapā thirā honti, na ahetukā viya jalatale sevālasadisā. Evañca katvā ete mūlasadisatāya ‘‘mūlānī’’ti ca vuccanti. Apare pana ‘‘kusalādīnaṃ kusalādibhāvasādhanaṃ hetubhāvo’’ti vadanti, evaṃ sati hetūnaṃ attano kusalādibhāvasādhano añño hetu maggitabbo siyā. Atha sesasampayuttahetupaṭibaddho tesaṃ kusalādibhāvo, evampi momūhacittasampayuttassa hetuno akusalabhāvo appaṭibaddho siyā. Atha tassa sabhāvato akusalabhāvopi siyā, evaṃ sati sesahetūnampi sabhāvatova kusalādibhāvoti tesaṃ viya sampayuttadhammānampi so hetupaṭibaddho na siyā. Yadi ca hetupaṭibaddho kusalādibhāvo, tadā ahetukānaṃ abyākatabhāvo na siyāti alamatinippīḷanena. Kusalādibhāvo pana kusalākusalānaṃ yonisoayonisomanasikārappaṭibaddho. Yathāha – ‘‘yoniso, bhikkhave, manasikaroto anuppannā ceva kusalā dhammā uppajjanti, uppannā ca kusalā dhammā abhivaḍḍhantī’’tyādi (a. ni. 1.67), abyākatānaṃ pana abyākatabhāvo niranusayasantānappaṭibaddho kammappaṭibaddho avipākabhāvappaṭibaddho cāti daṭṭhabbaṃ.
16现在为了说明因的种类差别,才说了“贪、嗔”等这些话。
16. Idāni hetūnaṃ jātibhedaṃ dassetuṃ ‘‘lobho doso cā’’tyādi vuttaṃ.
作用摄的注释
Kiccasaṅgahavaṇṇanā
1818. 按结生等作用的区分,以及按具有那些作用者的界定来归纳,就是作用摄。从一个有到另一个有的连结,是结生作用。以作为不间断生起的因,而成为有的组成部分,是有分作用。转向作用等,应依照下文所说词义,随其相应而配合。对所缘,以成就各种作用的方式,多次或一次地像速行那样生起,是速行作用。对彼彼速行所执取的所缘,使其成为所缘,是彼所缘作用。从已生起的有中消逝,是死作用。
18. Paṭisandhādīnaṃ kiccānaṃ vibhāgavasena, taṃkiccavantānañca paricchedavasena saṅgaho kiccasaṅgaho. Bhavato bhavassa paṭisandhānaṃ paṭisandhikiccaṃ. Avicchedappavattihetubhāvena bhavassa aṅgabhāvo bhavaṅgakiccaṃ. Āvajjanakiccādīni heṭṭhā vuttavacanatthānusārena yathārahaṃ yojetabbāni. Ārammaṇe taṃtaṃkiccasādhanavasena anekakkhattuṃ, ekakkhattuṃ vā javamānassa viya pavatti javanakiccaṃ. Taṃtaṃjavanaggahitārammaṇassa ārammaṇakaraṇaṃ tadārammaṇakiccaṃ. Nibbattabhavato parigaḷhanaṃ cutikiccaṃ.
1919. 不过,这些作用要依它们发生的位置才看得出来,所以现在为了按类别把它们展示出来,就说了“结生”等等。其中,结生的位置就是结生处。虽说实际上并没有所谓脱离结生的位置,但为了便于把握,应当理解为:就像“石女儿的身体”这类说法一样,即使实际上没有分别,也还是假立了分别。其余各处也应这样理解。见等五种识的位置,就是五识处。通过“等”这个字,把领受处等也包括进来了。
19. Imāni pana kiccāni ṭhānavasena pākaṭāni hontīti taṃ dāni pabhedato dassetuṃ ‘‘paṭisandhī’’tyādi vuttaṃ, tattha paṭisandhiyā ṭhānaṃ paṭisandhiṭhānaṃ. Kāmaṃ paṭisandhivinimuttaṃ ṭhānaṃ nāma natthi, sukhaggahaṇatthaṃ pana ‘‘silāputtakassa sarīra’’ntyādīsu viya abhedepi bhedaparikappanāti daṭṭhabbaṃ. Evaṃ sesesupi. Dassanādīnaṃ pañcannaṃ viññāṇānaṃ ṭhānaṃ pañcaviññāṇaṭhānaṃ. Ādi-saddena sampaṭicchanaṭhānādīnaṃ saṅgaho.
在这里,死心与有分之间是结生的位置。结生与转向之间、速行与转向之间、彼所缘与转向之间、确定与转向之间,有时速行与死心之间、彼所缘与死心之间,是有分的位置。有分与五识之间、有分与速行之间,是转向的位置。五门转向与领受之间,是五识的位置。五识与推度之间,是领受的位置。领受与确定之间,是推度的位置。推度与速行之间、推度与有分之间,是确定的位置。确定与彼所缘之间、确定与有分之间、确定与死心之间、意门转向与彼所缘之间、意门转向与有分之间、意门转向与死心之间,是速行的位置。速行与有分之间、速行与死心之间,是彼所缘的位置。速行与结生之间、彼所缘与结生之间、或者有分与结生之间,就叫做死的位置。
Tattha cutibhavaṅgānaṃ antarā paṭisandhiṭhānaṃ. Paṭisandhiāvajjanānaṃ, javanāvajjanānaṃ, tadārammaṇāvajjanānaṃ, voṭṭhabbanāvajjanānaṃ, kadāci javanacutīnaṃ, tadārammaṇacutīnañca antarā bhavaṅgaṭhānaṃ. Bhavaṅgapañcaviññāṇānaṃ, bhavaṅgajavanānañca antarā āvajjanaṭhānaṃ. Pañcadvārāvajjanasampaṭicchanānamantarā pañcaviññāṇaṭhānaṃ. Pañcaviññāṇasantīraṇānamantarā sampaṭicchanaṭhānaṃ. Sampaṭicchanavoṭṭhabbanānamantarā santīraṇaṭhānaṃ. Santīraṇajavanānaṃ, santīraṇabhavaṅgānañca antarā voṭṭhabbanaṭhānaṃ. Voṭṭhabbanatadārammaṇānaṃ, voṭṭhabbanabhavaṅgānaṃ, voṭṭhabbanacutīnaṃ, manodvārāvajjanatadārammaṇānaṃ, manodvārāvajjanabhavaṅgānaṃ, manodvārāvajjanacutīnañca antarā javanaṭhānaṃ. Javanabhavaṅgānaṃ, javanacutīnañca antarā tadārammaṇaṭhānaṃ. Javanapaṭisandhīnaṃ, tadārammaṇapaṭisandhīnaṃ, bhavaṅgapaṭisandhīnaṃ vā antarā cutiṭhānaṃ nāma.
20两种舍俱推度心的意趣,在于乐俱推度心结生与转起状态之有无。这样理解之后,《发趣论》里说“以舍俱法为缘,舍俱法生起,非因缘”,这里出现的“舍俱”一词,在《分别》中依转起和结生两种状态举出了缘的关系:“无因舍俱,一蕴依二蕴,二蕴依一蕴;无因结生刹那,舍俱一蕴依二蕴,二蕴依一蕴。”但在喜俱和乐俱的分别中,只依转起状态举出:“无因喜俱,一蕴依三蕴……二蕴。无因乐俱,一蕴依二蕴……一蕴。”并没有依“无因结生刹那”等结生状态来说。所以,正如正法教中凡没有说到就表示它不存在,喜俱和乐俱推度心没有结生状态,只有转起。至于在某些地方,即使某事物可能存在却没有被说到,其理由后面会显现出来。
20.Dve upekkhāsahagatasantīraṇāni sukhasantīraṇassa paṭisandhivasappavattibhāvābhāvatotiadhippāyo. Evañca katvā paṭṭhāne ‘‘upekkhāsahagataṃ dhammaṃ paṭicca upekkhāsahagato dhammo uppajjati na hetupaccayā’’ti (paṭṭhā. 4.13.179) evamāgatassa upekkhāsahagatapadassa vibhaṅge ‘‘ahetukaṃ upekkhāsahagataṃ ekaṃ khandhaṃ paṭicca dve khandhā, dve khandhe paṭicca eko khandho, ahetukapaṭisandhikkhaṇe upekkhāsahagataṃ ekaṃ khandhaṃ paṭicca dve khandhā, dve khandhe paṭicca eko khandho’’ti (paṭṭhā. 4.13.179) evaṃ pavattipaṭisandhivasena paṭiccanayo uddhaṭo, pītisahagatasukhasahagatapadavibhaṅge pana ‘‘ahetukaṃ pītisahagataṃ ekaṃ khandhaṃ paṭiccatayo khandhā…pe… dve khandhā. Ahetukaṃ sukhasahagataṃ ekaṃ khandhaṃ paṭicca dve khandhā …pe… eko khandho’’ti (paṭṭhā. 4.13.144, 167) pavattivaseneva uddhaṭo, na pana ‘‘ahetukapaṭisandhikkhaṇe’’tyādinā paṭisandhivasena, tasmā yathādhammasāsane avacanampi abhāvameva dīpetīti na tassa paṭisandhivasena pavatti atthi. Yattha pana labbhamānassapi kassaci avacanaṃ, tattha kāraṇaṃ upari āvi bhavissati.
25意门转向即使对微小的所缘生起两三次,也没有速行的作用,因为它不具备体验所缘之味的功能,所以说“除去两种转向”。这样解说之后,注释书里说“站在速行的位置上”。否则就应该说“成为速行”。善、不善、果报与唯作心,指的是二十一种世间和出世间的善心、十二种不善心、四种出世间果报心、十八种三界唯作心。因为即使只持续一个心刹那,出世间道等法也由于具有那种自性而被称为有速行作用;就像对每一个所缘,一切知智由于具备通达一切所缘的能力,永远不会失去这个名称。
25. Manodvārāvajjanassa parittārammaṇe dvattikkhattuṃ pavattamānassapi natthi javanakiccaṃ tassa ārammaṇarasānubhavanābhāvatoti vuttaṃ ‘‘āvajjanadvayavajjitānī’’ti. Evañca katvā vuttaṃ aṭṭhakathāyaṃ ‘‘javanaṭṭhāne ṭhatvā’’ti (dha. sa. aṭṭha. 498 vipākuddhārakathā). Itarathā ‘‘javanaṃ hutvā’’ti vattabbaṃ siyāti. Kusalākusalaphalakiriyacittānīti ekavīsati lokiyalokuttarakusalāni, dvādasa akusalāni, cattāri lokuttaraphalacittāni, aṭṭhārasa tebhūmakakiriyacittāni. Ekacittakkhaṇikampi hi lokuttaramaggādikaṃ taṃsabhāvavantatāya javanakiccaṃ nāma, yathā ekekagocaravisayampi sabbaññutaññāṇaṃ sakalavisayāvabodhanasāmatthiyayogato na kadāci taṃnāmaṃ vijahatīti.
27前面已经按作用的不同讲过了,现在为了按各自能有的作用数量把它们归拢起来展示,所以说了“其中……”等这些话。
27. Evaṃ kiccabhedena vuttāneva yathāsakaṃ labbhamānakiccagaṇanavasena sampiṇḍetvā dassetuṃ ‘‘tesu panā’’tyādi vuttaṃ.
3333. 结生等心生起,按名称与作用的区别,就是结生等这些名称以及作用的区别;或者说,名为“结生等”的那些心生起,按结生等作用的区别,有十四种;按处所的区别,则仅就结生等各自的处所差别,显示为十种——这就是句义关联。一作用处、二作用处、三作用处、四作用处、五作用处的心,依次为六十八种,以及二、九、八、二——这样指出了它们的关联。
33. Paṭisandhādayo cittuppādā nāmakiccabhedena paṭisandhādīnaṃ nāmānaṃ, kiccānañca bhedena, atha vā paṭisandhādayo nāma tannāmakā cittuppādā paṭisandhādīnaṃ kiccānaṃ bhedena cuddasa, ṭhānabhedena paṭisandhādīnaṃyeva ṭhānānaṃ bhedena dasadhā pakāsitāti yojanā. Ekakiccaṭhānadvikiccaṭhānatikiccaṭhānacatukiccaṭhānapañcakiccaṭhānāni cittāni yathākkamaṃ aṭṭhasaṭṭhi, tathā dve ca nava ca aṭṭha ca dve cāti niddiseti sambandho.
门摄的注释
Dvārasaṅgahavaṇṇanā
35以门和依门转起之心的界限来归纳,就是门摄。转向等无色法,因为以转起为门的状态,所以像门一样,称为门。
35. Dvārānaṃ , dvārappavattacittānañca paricchedavasena saṅgaho dvārasaṅgaho. Āvajjanādīnaṃ arūpadhammānaṃ pavattimukhabhāvato dvārāni viyāti dvārāni.
36就是眼本身,也就是净色眼。
36.Cakkhumevāti pasādacakkhumeva.
3737. 转向等诸意的门,或者意本身就是门,所以叫意门。有分,是指紧接转向之后的有分。因此古德说:
37. Āvajjanādīnaṃ manānaṃ, manoyeva vā dvāranti manodvāraṃ. Bhavaṅganti āvajjanānantaraṃ bhavaṅgaṃ. Tenāhu porāṇā –
‘‘Sāvajjanaṃ bhavaṅgantu, manodvāranti vuccatī’’ti;
39这里说的是:在眼等诸门当中,眼门里依适当情况生起四十六种心,这是句子的关联。具体是:五门转向心一种;眼识等五识,按善果报和不善果报两类来算,共七种;确定心一种;欲界速行心,按善、不善、唯作无记来算,共二十九种;彼所缘心,按不另加计取来算,共八种——这样合计就是四十六种。所谓“依适当情况”,是指随着所缘是可爱等、如理或不如理作意、有随眠或无随眠的相续等,以相应而起的方式。“以一切方式”则是说:从转向开始,直到彼所缘结束,以一切方式都只是欲界心;或者,关联为以一切方式有五十四种心。“以一切方式”的意思是:在各各门中安立的那些心里,不另加计取,在眼门的四十六种心之上,再加上耳识等四对八种心,就成为五十四种。
39.Tatthāti tesu cakkhādidvāresu cakkhudvāre chacattālīsa cittāni yathārahamuppajjantīti sambandho. Pañcadvārāvajjanamekaṃ, cakkhuviññāṇādīni ubhayavipākavasena satta, voṭṭhabbanamekaṃ, kāmāvacarajavanāni ca kusalākusalanirāvajjanakiriyavasena ekūnatiṃsa, tadārammaṇāni ca aggahitaggahaṇena aṭṭhevāti chacattālīsa. Yathārahanti iṭṭhādiārammaṇe yonisoayonisomanasikāraniranusayasantānādīnaṃ anurūpavasena. Sabbathāpīti āvajjanāditadārammaṇapariyosānena sabbenapi pakārena kāmāvacarānevāti yojanā. Sabbathāpi catupaññāsa cittānīti vā sambandho. Sabbathāpi taṃtaṃdvārikavasena ṭhitāni aggahitaggahaṇena cakkhudvārikesu chacattālīsacittesu sotaviññāṇādīnaṃ catunnaṃ yugaḷānaṃ pakkhepena catupaññāsapītyattho.
41这十九种心通过结生等方式生起,因为不在眼等诸门中运作,也不从称为意门的有分心那里、以执取其他所缘的方式运作,所以是门解脱心。
41. Cakkhādidvāresu appavattanato, manodvārasaṅkhātabhavaṅgato ārammaṇantaraggahaṇavasena appavattito ca paṭisandhādivasena pavattāni ekūnavīsati dvāravimuttāni.
42双五识各自在自己的门里生起;二十六种广大速行心和出世间速行心只在意门里生起。所以这三十六种心,按各自的情况,随顺它们各自所属的门,就是一门心。
42. Dvipañcaviññāṇāni sakasakadvāre, chabbīsati mahaggatalokuttarajavanāni manodvāreyeva uppajjanato chattiṃsa cittāni yathārahaṃ sakasakadvārānurūpaṃ ekadvārikacittāni.
45在五门中,它们以推度作用和彼所缘作用的方式生起;在意门中,则以彼所缘作用的方式生起,所以它们是六门心。而当它们以结生等作用生起时,又是门解脱心。
45. Pañcadvāresu santīraṇatadārammaṇavasena, manodvāre ca tadārammaṇavasena pavattanato chadvārikāni ceva paṭisandhādivasappavattiyā dvāravimuttāni ca.
4747. 五门心与六门心,以及五门和六门(合起来)的心。那些六门心有时也是离门的心,所以叫六门离门心。或者,把六门心和六门离门心合在一起称为六门离门心,这里应当理解为以一部分的形式泛指整体的省略用法。
47. Pañcadvārikāni ca chadvārikāni ca pañcachadvārikāni. Chadvārikāni ca tāni kadāci dvāravimuttāni cāti chadvārikavimuttāni. Atha vā chadvārikāni ca chadvārikavimuttāni cāti chadvārikavimuttānīti ekadesasarūpekaseso daṭṭhabbo.
所缘摄的注释
Ālambaṇasaṅgahavaṇṇanā
4848. 对所缘的统摄,要从它们各自的自相、分类,以及与之相应的心来理解,这就是所缘摄。当颜色发生变化时,它能呈现并表明自己进入心中的状态,所以叫色;它就像软弱的人手中的棍棒等物一样,被心和心所执取,或者说,心和心所前来并在它那里感到喜乐,所以叫所缘,因此叫色所缘。能发出声音,所以叫声;它本身就是所缘,所以叫声所缘。能散发气味,像告密者一样指出“这里有这个东西”,让人知道它的来源,所以叫香;它本身就是所缘,所以叫香所缘。有情品尝它,所以叫味;它本身就是所缘,所以叫味所缘。能被触到,所以叫触;它本身就是所缘,所以叫触所缘。法本身就是所缘,所以叫法所缘。
48. Ārammaṇānaṃ sarūpato, vibhāgato, taṃvisayacittato ca saṅgaho ālambaṇasaṅgaho. Vaṇṇavikāraṃ āpajjamānaṃ rūpayati hadayaṅgatabhāvaṃ pakāsetīti rūpaṃ, tadeva dubbalapurisena daṇḍādi viya cittacetasikehi ālambīyati, tāni vā āgantvā ettha ramantīti ārammaṇanti rūpārammaṇaṃ. Saddīyatīti saddo, soyeva ārammaṇanti saddārammaṇaṃ. Gandhayati attano vatthuṃ sūceti ‘‘idamettha atthī’’ti pesuññaṃ karontaṃ viya hotīti gandho, soyeva ārammaṇaṃ gandhārammaṇaṃ. Rasanti taṃ sattā assādentīti raso, soyeva ārammaṇaṃ rasārammaṇaṃ. Phusīyatīti phoṭṭhabbaṃ, tadeva ārammaṇaṃ phoṭṭhabbārammaṇaṃ. Dhammoyeva ārammaṇaṃ dhammārammaṇaṃ.
49其中,“此处”是指在那些色等所缘当中;“唯色”就是指称为色处的色。“声等”就是指称为声处等的声等,以及除去水界、由地、火、风三界所成的触处。
49.Tatthāti tesu rūpādiārammaṇesu, rūpamevāti vaṇṇāyatanasaṅkhātaṃ rūpameva. Saddādayoti saddāyatanādisaṅkhātā saddādayo, āpodhātuvajjitabhūtattayasaṅkhātaṃ phoṭṭhabbāyatanañca.
50除了五所缘净色之外,其余十六种是细色。
50. Pañcārammaṇapasādāni ṭhapetvā sesāni soḷasa sukhumarūpāni.
51“现在”,就是正在发生的。
51.Paccuppannanti vattamānaṃ.
5252.“六种”是指按色等类别区分的六种。涅槃和施设因为没有坏灭,不能以过去等时间来说明,所以称为“离时”。所谓“依适当情况”,是指随顺欲界速行、神通速行、其余广大速行等的相应方式。对于欲界速行中除生笑心以外的那些心,六种所缘中,三时所缘和离时所缘都可以成为它们的所缘;生笑心则只以三时为所缘,因此说它一向只取小所缘。然而,对于以天眼等而转起的神通速行心,依适当情况,六种所缘中的三时所缘和离时所缘都可以成为它的所缘,其详细分别将在第九品中说明。至于其余广大速行等,离时所缘和过去所缘则依适当情况成为它们的所缘。
52.Chabbidhampīti rūpādivasena chabbidhampi. Vināsābhāvato atītādikālavasena navattabbattā nibbānaṃ, paññatti ca kālavimuttaṃ nāma. Yathārahanti kāmāvacarajavanaabhiññāsesamahaggatādijavanānaṃ anurūpato. Kāmāvacarajavanānañhi hasituppādavajjānaṃ chabbidhampi tikālikaṃ, kālavimuttañca ārammaṇaṃ hoti. Hasituppādassa tikālikameva. Tathā hissa ekantaparittārammaṇataṃ vakkhati. Dibbacakkhādivasappavattassa pana abhiññājavanassa yathārahaṃ chabbidhampi tikālikaṃ, kālavimuttañca ārammaṇaṃ hoti. Vibhāgo panettha navamaparicchede āvi bhavissati. Sesānaṃ pana kālavimuttaṃ, atītañca yathārahamārammaṇaṃ hoti.
53对于“门……等等”这些被称为(有六种)的心,六种所缘都可以成为它们的所缘,这是它们的关联方式。不过,这些心的所缘,不像转向心的所缘那样,是任何心都还没抓取过的、直接就作为行境出现;也不像五门速行心的所缘那样,纯粹只是现在;也不像意门速行心的所缘那样,纯粹只是三时,或者不加区分地只是时解脱;更不像临死前那些速行心的所缘那样,是以业、业相等方式依传承施设的言说所达不到的。所以说“依可能的方式……被认可”。其中,“依可能的方式”是指随顺各各结生、有分、死亡心依各各门执取等而可能发生的方式。对于欲界结生心和有分心来说,首先,色等五种所缘中,由六门执取的、按适当情况是现在或过去的、被认可为业相的所缘,可以成为它们的所缘;同样,对于死亡心,则只是过去的所缘。然而,对于这三种心,法所缘只是意门执取的、过去的、被认可为业和业相的所缘;同样,色所缘中只有一种,是意门执取的、纯粹现在的、被认可为趣相的所缘。如此,对于欲界结生等心,依可能的方式,由六门执取的、现在或过去的、被认可为业、业相和趣相的所缘,都可以成为所缘。
53. Dvāra…pe… saṅkhātānaṃ chabbidhampi ārammaṇaṃ hotīti sambandho, taṃ pana nesaṃ ārammaṇaṃ na āvajjanassa viya kenaci aggahitameva gocarabhāvaṃ gacchati, na ca pañcadvārikajavanānaṃ viya ekantapaccuppannaṃ, nāpi manodvārikajavanānaṃ viya tikālikameva, avisesena kālavimuttaṃ vā, nāpi maraṇāsannato purimabhāgajavanānaṃ viya kammakammanimittādivasena āgamasiddhivohāravinimuttanti āha ‘‘yathāsambhavaṃ…pe… sammata’’nti. Tattha yathāsambhavanti taṃtaṃbhūmikapaṭisandhibhavaṅgacutīnaṃ taṃtaṃdvāraggahitādivasena sambhavānurūpato. Kāmāvacarānañhi paṭisandhibhavaṅgānaṃ tāva rūpādipañcārammaṇaṃ chadvāraggahitaṃ yathārahaṃ paccuppannamatītañca kammanimittasammatamārammaṇaṃ hoti, tathā cuticittassa atītameva. Dhammārammaṇaṃ pana tesaṃ tiṇṇannampi manodvāraggahitameva atītaṃ kammakammanimittasammataṃ, tathā rūpārammaṇaṃ ekameva manodvāraggahitaṃ ekantapaccuppannaṃ gatinimittasammatanti evaṃ kāmāvacarapaṭisandhādīnaṃ yathāsambhavaṃ chadvāraggahitaṃ paccuppannamatītañca kammakammanimittagatinimittasammatamārammaṇaṃ hoti.
不过在广大结生等心里,对于色界诸天,以及第一和第三无色界心来说,所缘只是意门所取的、属于施设的、被认定为业相的法所缘;同样,对于第二和第四无色界心来说,所缘只是过去的。这样一来,对于广大结生、有分和死亡心,意门所取的、属于施设的,或者是过去的、被认定为业相的,就成为它们的所缘。
Mahaggatapaṭisandhādīsu pana rūpāvacarānaṃ, paṭhamatatiyāruppānañca dhammārammaṇameva manodvāraggahitaṃ paññattibhūtaṃ kammanimittasammataṃ, tathā dutiyacatutthāruppānaṃ atītamevāti evaṃ mahaggatapaṭisandhibhavaṅgacutīnaṃ manodvāraggahitaṃ paññattibhūtaṃ, atītaṃ vā kammanimittasammatameva ārammaṇaṃ hoti.
大多数情况下,所谓“六门所取”是就另一生而言,指被过去紧临死亡时生起的六门速行所取。因为从无想有情天死没的有情,其结生所缘在紧临的过去生中并没有被任何一门执取,所以这里用“大多数”一词,就说明了有例外。因为纯粹只靠业力,他们结生时的业相之类的所缘就会显现。正如在《谛要略》中,针对从无想有情天死没者的结生相提问后——
Yebhuyyena bhavantare chadvāraggahitanti bāhullena atītānantarabhave maraṇāsannappavattachadvārikajavanehi gahitaṃ. Asaññībhavato cutānañhi paṭisandhivisayassa anantarātītabhave na kenaci dvārena gahaṇaṃ atthīti tadevettha yebhuyyaggahaṇena byabhicāritaṃ. Kevalañhi kammabaleneva tesaṃ paṭisandhiyā kammanimittādikamārammaṇaṃ upaṭṭhāti. Tathā hi saccasaṅkhepe asaññībhavato cutassa paṭisandhinimittaṃ pucchitvā –
在另一生所造的业,当它得到机会的时候,
结生正是依靠那个业,在已现起的所缘中发生。
‘‘Bhavantarakataṃ kammaṃ, yamokāsaṃ labhe tato; Hoti sā sandhi teneva, upaṭṭhāpitagocare’’ti. (sa. sa. 171) –
仅仅依业力之力,才说结生所缘的现起。否则,连被速行所取的所缘也是仅依业力之力而现起的,那么“正因彼故”这一限定语就变得毫无意义了。难道在业有中,那些结生所缘不可能通过某一门被速行所取吗?确实可能,但那是指业与业相而言;而趣相则对一切有情都只在临终时才现起,所以它怎么可能在业有中被取呢?而且在这里,“六门所取”是就临终时生起的速行所取而言的。阿阇梨也正是就此同一论题,在《胜义抉择》中说道:
Kevalaṃ kammabaleneva paṭisandhigocarassa upaṭṭhānaṃ vuttaṃ. Itarathā hi javanaggahitassapi ārammaṇassa kammabaleneva upaṭṭhāpiyamānattā ‘‘tenevā’’ti sāvadhāraṇavacanassa adhippāyasuññatā āpajjeyyāti. Nanu ca tesampi paṭisandhigocaro kammabhave kenaci dvārena javanaggahito sambhavatīti? Saccaṃ sambhavati kammakammanimittasammato, gatinimittasammato pana sabbesampi maraṇakāleyeva upaṭṭhātīti kuto tassa kammabhave gahaṇasambhavo. Apicettha maraṇāsannapavattajavanehi gahitameva sandhāya ‘‘chadvāraggahita’’nti vuttaṃ, evañca katvā ācariyena imasmiṃyeva adhikāre paramatthavinicchaye vuttaṃ –
临终众生的所缘,会按照它当时呈现的样子出现;
在六门中,缘取那个所缘而在他世结生。
‘‘Maraṇāsannasattassa, yathopaṭṭhitagocaraṃ; Chadvāresu tamārabbha, paṭisandhi bhavantare’’ti. (parama. vi. 89);
用“现在”等说法,是为了排除未来所缘成为结生所缘的情况。因为未来的所缘并不像过去的业和业相那样已经被经历过,也不像现在的业相和趣相那样出现在面前。至于业、业相、趣相等本身的样子,他接下来会自己说明。
‘‘Paccuppanna’’ntyādinā anāgatassa paṭisandhigocarabhāvaṃ nivāreti. Na hi taṃ atītakammakammanimittāni viya anubhūtaṃ, nāpi paccuppannakammanimittagatinimittāni viya āpāthagatañca hotīti, kammakammanimittādīnañca sarūpaṃ sayameva vakkhati.
54对于它们:也就是那些以色等、现在等、业等为所缘的诸识。以色等各自一种为所缘:这些识以每一种色等作为所缘。
54.Tesūti rūpādipaccuppannādikammādiārammaṇesu viññāṇesu. Rūpādīsu ekekaṃ ārammaṇaṃ etesanti rūpādiekekārammaṇāni.
55以色等五种作为它的所缘,所以叫以色等五所缘。
55. Rūpādikaṃ pañcavidhampi ārammaṇametassāti rūpādipañcārammaṇaṃ.
56“其余”是指除了双五识和领受之外,剩下的十一种欲界异熟心。它们在任何情况下都以欲界为所缘——虽然这些心也能通过全部六门、离门以及六种所缘的方式生起,但它们的所缘纯粹是欲界自性的六种所缘。因为在这里,异熟心或以推度等方式缘取色等五种所缘而转起,或以结生等方式,唯缘称为六所缘的欲界所缘而转起。
56.Sesānīti dvipañcaviññāṇasampaṭicchanehi avasesāni ekādasa kāmāvacaravipākāni . Sabbathāpi kāmāvacarārammaṇānīti sabbenapi chadvārikadvāravimuttachaḷārammaṇavasappavattākārena nibbattānipi ekantakāmāvacarasabhāvachaḷārammaṇagocarāni. Ettha hi vipākāni tāva santīraṇādivasena rūpādipañcārammaṇe, paṭisandhādivasena chaḷārammaṇasaṅkhāte kāmāvacarārammaṇeyeva pavattanti.
带着笑的心,在见到适宜精进的处所而生起欢喜时,是以色为所缘;在分发物品的地方听到很大的声音,心生欢喜,想“像这样的贪欲已经被我断除了”,这时是以声为所缘;用香等供养塔庙时心生欢喜,是以香为所缘;与同修梵行者一起分配并食用具足美味的钵食时心生欢喜,是以味为所缘;在履行威仪事务职责时心生欢喜,是以触为所缘;缘取宿住智等所摄的欲界法而生起欢喜时,是以法为所缘。如此,这种心亦只在小法范围内的六种所缘中转起。
Hasanacittampi padhānasāruppaṭṭhānaṃ disvā tussantassa rūpārammaṇe, bhaṇḍabhājanaṭṭhāne mahāsaddaṃ sutvā ‘‘evarūpā loluppataṇhā me pahīnā’’ti tussantassa saddārammaṇe, gandhādīhi cetiyapūjanakāle tussantassa gandhārammaṇe, rasasampannaṃ piṇḍapātaṃ sabrahmacārīhi bhājetvā paribhuñjanakāle tussantassa rasārammaṇe, ābhisamācārikavattaparipūraṇakāle tussantassa phoṭṭhabbārammaṇe, pubbenivāsañāṇādīhi gahitakāmāvacaradhammaṃ ārabbha tussantassa dhammārammaṇeti evaṃ parittadhammapariyāpannesveva chasu ārammaṇesu pavattati.
57不善等:以十二种不善心、八种与智不相应速行心来说,这二十种心因为自身迟钝,不能缘出世间法而生起,所以排除九种出世间法之后,能缘三界内的法和概念而生起,因此说“不善等”等语。在这里,从不善方面说,四种与见相应的心,在缘小法而生起执取、耽着、欢喜的时候,是以欲界法为所缘;以同样的方式缘二十七种广大法而生起时,是以广大法为所缘;缘假立概念而生起时,是以概念为所缘。与见不相应的心,也是缘同样的那些法,只是以耽着、欢喜的方式生起;与嗔相应的心,以嗔怒、追悔的方式生起;与疑俱的心,以不决定的方式生起;与掉举俱的心,以散乱、不安息的方式生起,这些都以小法、广大法、概念为所缘。从善心四种和唯作心四种来说,这八种与智不相应的心生起时,在有学、凡夫、漏尽者不殷重地布施、省察、听法等时候,如果缘小法生起,就是以欲界法为所缘;在省察极为熟练的禅那时,是以广大法为所缘;在对遍相等作遍作等时候,是以概念为所缘。应当这样理解。
57. Dvādasākusalaaṭṭhañāṇavippayuttajavanavasena vīsati cittāni attano jaḷabhāvato lokuttaradhamme ārabbha pavattituṃ na sakkontīti navavidhalokuttaradhamme vajjetvā tebhūmakāni, paññattiñca ārabbha pavattantīti āha ‘‘akusalāni cevā’’tyādi. Imesu hi akusalato cattāro diṭṭhigatasampayuttacittuppādā parittadhamme ārabbha parāmasanaassādanābhinandanakāle kāmāvacarārammaṇā, tenevākārena sattavīsati mahaggatadhamme ārabbha pavattiyaṃ mahaggatārammaṇā, sammutidhamme ārabbha pavattiyaṃ paññattārammaṇā. Diṭṭhivippayuttacittuppādāpi teyeva dhamme ārabbha kevalaṃ assādanābhinandanavasena pavattiyaṃ, paṭighasampayuttā ca dussanavippaṭisāravasena, vicikicchāsahagato aniṭṭhaṅgamanavasena, uddhaccasahagato vikkhipanavasena, avūpasamavasena ca pavattiyaṃ parittamahaggatapaññattārammaṇo, kusalato cattāro, kiriyato cattāroti aṭṭha ñāṇavippayuttacittuppādā sekkhaputhujjanakhīṇāsavānaṃ asakkaccadānapaccavekkhaṇadhammassavanādīsu parittadhamme ārabbha pavattikāle kāmāvacarārammaṇā, atipaguṇajjhānapaccavekkhaṇakāle mahaggatārammaṇā, kasiṇanimittādīsu parikammādikāle paññattārammaṇāti daṭṭhabbaṃ.
58之所以说这些心以除阿拉汉道果外的一切为所缘,是因为它们只在有学和凡夫的相续中生起。因为即使是有学,除了世间心之外,也无法了知属于阿拉汉的道果这种个人特有的心,因为他们还没有证得它;同样,凡夫等人也无法了知入流者等有学的道果。但是,有学在各自省察自己的道果时,在以神通把他人相续中的道果作为所缘而作准备时,以及在用神通心确定道果时,对于和自己同等的以及下位的道果法,是有善速行心生起的,所以只排除了阿拉汉的道果。至于欲界法、广大法、概念法和涅槃,在有学和凡夫殷重布施、省察、听闻佛法、如理作意、修遍作等时,在相应的神通准备工作时,在种姓心和净化心生起时,以及用天眼等了知色法等时,善速行心都会以它们为所缘。
58.Arahattamaggaphalavajjitasabbārammaṇāni sekkhaputhujjanasantānesveva pavattanato. Sekkhāpi hi ṭhapetvā lokiyacittaṃ arahato maggaphalasaṅkhātaṃ pāṭipuggalikacittaṃ jānituṃ na sakkonti anadhigatattā, tathā puthujjanādayopi sotāpannādīnaṃ, sekkhānaṃ pana attano attano maggaphalapaccavekkhaṇesu parasantānagatamaggaphalārammaṇāya abhiññāya parikammakāle, abhiññācitteneva maggaphalānaṃ paricchindanakāle ca attano attano samānānaṃ, heṭṭhimānañca maggaphaladhamme ārabbha kusalajavanānaṃ pavatti atthīti arahattamaggaphalasseva paṭikkhepo kato. Kāmāvacaramahaggatapaññattinibbānāni pana sekkhaputhujjanānaṃ sakkaccadānapaccavekkhaṇadhammassavanasaṅkhārasammasanakasiṇaparikammādīsu taṃtadārammaṇikābhiññānaṃ parikammakāle, gotrabhuvodānakāle, dibbacakkhādīhi rūpavijānanādikāle ca kusalajavanānaṃ gocarabhāvaṃ gacchanti.
59“以一切门缘取一切所缘”:这是说,依欲界、广大、一切出世间和概念来说,唯作速行心确实以一切门缘取一切所缘,而不像不善心等那样只缘取一部分所缘。因为,当唯作速行心依一切知智等而转起时,以及当确定心依各自的前导心而转起时,没有任何一法不在它的行境之内。
59.Sabbathāpi sabbārammaṇānīti kāmāvacaramahaggatasabbalokuttarapaññattivasena sabbathāpi sabbārammaṇāni, na pana akusalādayo viya sappadesasabbārammaṇānītyattho. Kiriyajavanānañhi sabbaññutaññāṇādivasappavattiyaṃ, voṭṭhabbanassa ca taṃtaṃpurecārikavasappavattiyaṃ na ca kiñci agocaraṃ nāma atthi.
60由于第一和第三无色界心是所缘,所以在无色界心中,第二和第四无色界心以广大法为所缘。
60. Paṭhamatatiyāruppārammaṇattā āruppesu dutiyacatutthāni mahaggatārammaṇāni.
61其余……等等……以施设为所缘:就是十五种色界心,以及第一和第三无色界心。这二十一种心因为依遍处等施设而生起,所以以施设为所缘。
61.Sesāni…pe… paññattārammaṇānīti pannarasa rūpāvacarāni, paṭhamatatiyāruppāni cāti ekavīsati kasiṇādipaññattīsu pavattanato paññattārammaṇāni.
63以二十三种欲界异熟心、五门转向心和生笑心构成二十五种心,这些心只以欲界的事物为所缘。为什么?因为欲界心比起广大心等,力量微弱,就像从四周被切割掉了一样,所以叫“狭小”。在“六种心只以广大心为所缘”等一切说法中,应当知道都是带有限定关系的搭配。
63. Tevīsatikāmāvacaravipākapañcadvārāvajjanahasanavasena pañcavīsati cittāni paritthamhi kāmāvacarārammaṇe yeva bhavanti. Kāmāvacarañhi mahaggatādayo upādāya mandānubhāvatāya parisamantato attaṃ khaṇḍitaṃ viyāti parittaṃ. ‘‘Cha cittāni mahaggateyevā’’tyādinā sabbattha sāvadhāraṇayojanā daṭṭhabbā.
依处摄的注释
Vatthusaṅgahavaṇṇanā
6464. 从依处的分类来说,以及按照依其所依处来限定心的方法来归纳,这就是依处摄。心与心所因为依靠它们而住,所以称它们为依处。
64. Vatthuvibhāgato , tabbatthukacittaparicchedavasena ca saṅgaho vatthusaṅgaho. Vasanti etesu cittacetasikā tannissayattāti vatthūni.
65在欲界,所有这些依处都能获得,因为诸根具足的人就在欲界中能得遇这一切。而“也”这个字则说明,对盲人、聋人等人来说,某些依处并不存在。
65.Tāni kāmaloke sabbānipi labbhanti paripuṇṇindriyassa tattheva upalabbhanato. Pi-saddena pana andhabadhirādivasena kesañci asambhavaṃ dīpeti.
66鼻等三根在梵天界不存在,因为梵天众修习离欲贪之力,对香、味、触已经离染,与之相应的净色也同样是离染的性质。但是,为了见佛、闻法等目的,对眼和耳并没有离染,所以眼等二根在那里还是可以找到的。
66.Ghānādittayaṃ natthi brahmānaṃ kāmavirāgabhāvanāvasena gandharasaphoṭṭhabbesu virattatāya tabbisayappasādesupi virāgasabhāvato. Buddhadassanadhammassavanādiatthaṃ pana cakkhusotesu avirattabhāvato cakkhādidvayaṃ tattha upalabbhati.
67在无色界,所有六种依处都不存在,因为无色界众生依靠修习离色染的力量,在那里,色的生起完全彻底地不存在。
67.Arūpaloke sabbānipi cha vatthūni na saṃvijjanti arūpīnaṃ rūpavirāgabhāvanābalena tattha sabbena sabbaṃ rūpappavattiyā abhāvato.
68五识本身以无众生、无命我之义而为界,故称五识界。
68. Pañcaviññāṇāneva nissattanijjīvaṭṭhena dhātuyoti pañcaviññāṇadhātuyo.
69仅为思惟的界,就是意界。
69. Mananamattā dhātu manodhātu.
70意识界:意本身因为具备殊胜的了别作用,所以称为识;又因为具有没有众生、没有命我的意义,所以称为界,因此叫意识界。或者说,意的识界,就是意识界。因为这一界只是以意为无间缘而生起,而意本身就是无间缘,所以它与意相关联。按照推度三心、八大果报心、两种嗔恚心、初道心、生笑心以及十五种色界心而生起的、除上述意界和五识界之外的三十种法,被称为意识界,它们并非仅仅依意界而生起,同样也依心所依处而生起。这就是它们的关联。
70. Manoyeva visiṭṭhavijānanakiccayogato viññāṇaṃ nissattanijjīvaṭṭhena dhātu cāti manoviññāṇadhātu. Manaso viññāṇadhātūti vā manoviññāṇadhātu. Sā hi manatoyeva anantarapaccayato sambhūyamanasoyeva anantarapaccayabhūtāti manaso sambandhinī hoti. Santīraṇattayassa, aṭṭhamahāvipākānaṃ, paṭighadvayassa, paṭhamamaggassa, hasituppādassa, pannarasarūpāvacarānañca vasena pavattā yathāvuttamanodhātupañcaviññāṇadhātūhi avasesā manoviññāṇadhātu saṅkhātā ca tiṃsa dhammā na kevalaṃ manodhātuyeva, tathā hadayaṃ nissāyeva pavattantīti sambandho.
确实,推度心与八大果报心这十一种心,因为无色界没有相应的门,也没有相应的作用,所以不生起。与嗔相应的两种心,因为不存在无嗔所依的状态,在色界尚且没有,更何况无色界。初道心,因为对声闻弟子来说,缺少他人音声说法的缘就不会生起,而佛陀与独觉佛又不在人间以外的地方结生;生笑心,因为无色界没有身体;色界心,因为无色界众生以修习离色之法而对其所缘的禅那也已离染;所以,在无色界有中,所有这些三十三种心都不生起。它们全都依止心脏而生起。
Santīraṇamahāvipākāni hi ekādasa dvārābhāvato, kiccābhāvato ca āruppe na uppajjanti . Paṭighassa anīvaraṇāvatthassa abhāvato taṃsahagataṃ cittadvayaṃ rūpalokepi natthi, pageva āruppe. Paṭhamamaggopi paratoghosapaccayābhāve sāvakānaṃ anuppajjanato, buddhapaccekabuddhānañca manussalokato aññattha anibbattanato, hasanacittañca kāyābhāvato, rūpāvacarāni arūpīnaṃ rūpavirāgabhāvanāvasena tadārammaṇesu jhānesupi virattabhāvato arūpabhave na uppajjantīti sabbānipi etāni tettiṃsa cittāni hadayaṃ nissāyeva pavattanti.
71从五种色界善心里除去之后,剩下的十二种世间善心;从两种嗔恚心里除去之后,剩下的十种不善心;从五门转向心、生笑心和色界唯作心里除去之后,剩下的十三种唯作心;从初道心里除去之后,剩下的七种无上心——按照这些心来算,共有四十二种称为意识界的法。它们在五蕴有中,依靠心脏而生起;在四蕴有中,则不依靠心脏而生起。
71. Pañcarūpāvacarakusalato avasesāni dvādasa lokiyakusalāni, paṭighadvayato avasesāni dasa akusalāni, pañcadvārāvajjanahasanarūpāvacarakiriyehi avasesāni terasa kiriyacittāni, paṭhamamaggato avasesāni satta anuttarāni cāti imesaṃ vasena dvecattālīsavidhā manoviññāṇadhātusaṅkhātā dhammā pañcavokārabhavavasena hadayaṃ nissāya vā, catuvokārabhavavasena anissāyavā pavattanti.
73在欲有中,依六所依而住的七种识界;在色有中,依三所依而住、除去鼻识界等三种的四种识界;在无色有中,不依任何所依而住的一种意识界,当知如此。以上是文句的连属关系。
73.Kāme bhave chavatthuṃ nissitā satta viññāṇadhātuyo, rūpe bhave tivatthuṃ nissitā ghānaviññāṇādittayavajjitā catubbidhā viññāṇadhātuyo, āruppe bhave anissitā ekā manoviññāṇadhātu matāti yojanā.
74七十四、欲界果报心、五门转向心、两种嗔恚心以及生笑心,这二十七种欲界心,加上十五种色界心和初道心,这四十三种心只依止心所依处而生起。从这四十三种之外其余剩下的心中,除了四种无色界果报心不依止任何处而生起之外,其余四十二种心既依止心所依处、也不依止而生起。这就是它们的关联。
74. Kāmāvacaravipākapañcadvārāvajjanapaṭighadvayahasanavasena sattavīsati kāmāvacarāni, pannarasa rūpāvacarāni, paṭhamamaggoti tecattālīsa nissāyeva jāyare, tatoyeva avasesā āruppavipākavajjitā dvecattālīsa nissāya ca anissāya ca jāyare, pākāruppā cattāro anissitāyevāti sambandho.
以上是《阿毗达摩义明灯》即《阿毗达摩义摄》注释的(结尾)。
Iti abhidhammatthavibhāviniyā nāma abhidhammatthasaṅgahavaṇṇanāya