礼敬彼世尊、阿拉汉、正自觉者
阿毗达摩义摄论
Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa · Abhidhammatthasaṅgaho
1. 心章解释
78 段
论著开篇之语
Ganthārambhakathā
1我礼敬无与伦比的正等觉者,以及善法与无上僧团。
1. Sammāsambuddhamatulaṃ , sasaddhammagaṇuttamaṃ.
Abhivādiya bhāsissaṃ, abhidhammatthasaṅgahaṃ.
四种究竟真实之法
Catuparamatthadhammo
2在这里,阿毗达摩所说的那些义理,按胜义来说共有四种。
2. Tattha vuttābhidhammatthā, catudhā paramatthato.
Cittaṃ cetasikaṃ rūpaṃ, nibbānamiti sabbathā.
心之分别章
1. Cittaparicchedo
3在这里,心首先分为四种:欲界心、色界心、无色界心、出世间心。
3. Tattha cittaṃ tāva catubbidhaṃ hoti kāmāvacaraṃ rūpāvacaraṃ arūpāvacaraṃ lokuttarañceti.
4其中,什么是欲界心?与喜俱、与见相应、无行一,有行一;与喜俱、与见不相应、无行一,有行一;与舍俱、与见相应、无行一,有行一;与舍俱、与见不相应、无行一,有行一。这八种名为贪俱心。
4. Tattha katamaṃ kāmāvacaraṃ? Somanassasahagataṃ diṭṭhigatasampayuttaṃ asaṅkhārikamekaṃ, sasaṅkhārikamekaṃ, somanassasahagataṃ diṭṭhigatavippayuttaṃ asaṅkhārikamekaṃ, sasaṅkhārikamekaṃ , upekkhāsahagataṃ diṭṭhigatasampayuttaṃ asaṅkhārikamekaṃ, sasaṅkhārikamekaṃ, upekkhāsahagataṃ diṭṭhigatavippayuttaṃ asaṅkhārikamekaṃ, sasaṅkhārikamekanti imāni aṭṭhapi lobhasahagatacittāni nāma.
5与忧俱、与嗔相应,无行的有一种,有行的有一种。这两种就是与嗔相应的心。
5. Domanassasahagataṃ paṭighasampayuttaṃ asaṅkhārikamekaṃ, sasaṅkhārikamekanti imāni dvepi paṭighasampayuttacittāni nāma.
6与舍受俱行、和疑相应的一种,与舍受俱行、和掉举相应的一种,这两种就叫作痴心。
6. Upekkhāsahagataṃ vicikicchāsampayuttamekaṃ, upekkhāsahagataṃ uddhaccasampayuttamekanti imāni dvepi momūhacittāni nāma.
7这样,从一切方面来说,十二种不善心就全部完整了。
7. Iccevaṃ sabbathāpi dvādasākusalacittāni samattāni.
8贪根有八种,嗔根有两种。
8. Aṭṭhadhā lobhamūlāni, dosamūlāni ca dvidhā.
Mohamūlāni ca dveti, dvādasākusalā siyuṃ.
9与舍受相应的眼识,同样地,耳识、鼻识、舌识;与苦受相应的身识;与舍受相应的领受心;与舍受相应的推度心——这七种名为不善果报心。
9. Upekkhāsahagataṃ cakkhuviññāṇaṃ, tathā sotaviññāṇaṃ, ghānaviññāṇaṃ, jivhāviññāṇaṃ , dukkhasahagataṃ kāyaviññāṇaṃ, upekkhāsahagataṃ sampaṭicchanacittaṃ, upekkhāsahagataṃ santīraṇacittañceti imāni sattapi akusalavipākacittāni nāma.
10与舍受相应的善果报眼识,同样还有耳识、鼻识、舌识;与乐受相应的身识;与舍受相应的领受心;与喜受相应的推度心;与舍受相应的推度心——这八种叫作善果报无因心。
10. Upekkhāsahagataṃ kusalavipākaṃ cakkhuviññāṇaṃ, tathā sotaviññāṇaṃ, ghānaviññāṇaṃ, jivhāviññāṇaṃ, sukhasahagataṃ kāyaviññāṇaṃ, upekkhāsahagataṃ sampaṭicchanacittaṃ, somanassasahagataṃ santīraṇacittaṃ, upekkhāsahagataṃ santīraṇacittañceti imāni aṭṭhapi kusalavipākāhetukacittāni nāma.
11与舍受俱行的五门转向心,同样地,意门转向心,以及与喜受俱行的生笑心,这三种就是无因唯作心。
11. Upekkhāsahagataṃ pañcadvārāvajjanacittaṃ, tathā manodvārāvajjanacittaṃ, somanassasahagataṃ hasituppādacittañceti imāni tīṇipi ahetukakiriyacittāni nāma.
13七种善果报,八种福果报。
13. Sattākusalapākāni, puññapākāni aṭṭhadhā.
Kriyacittāni tīṇīti, aṭṭhārasa ahetukā.
14脱离不善与无因的,被称为美心。
14. Pāpāhetukamuttāni, sobhanānīti vuccare.
Ekūnasaṭṭhi cittāni, athekanavutīpi vā.
欲界的美心
Kāmāvacarasobhanacittaṃ
15与喜受一起、和智相应、没有主动造作的有一个,有主动造作的有一个;与喜受一起、和智不相应、没有主动造作的有一个,有主动造作的有一个;与舍受一起、和智相应、没有主动造作的有一个,有主动造作的有一个;与舍受一起、和智不相应、没有主动造作的有一个,有主动造作的有一个。这八个就是欲界善心。
15. Somanassasahagataṃ ñāṇasampayuttaṃ asaṅkhārikamekaṃ, sasaṅkhārikamekaṃ, somanassasahagataṃ ñāṇavippayuttaṃ asaṅkhārikamekaṃ, sasaṅkhārikamekaṃ, upekkhāsahagataṃ ñāṇasampayuttaṃ asaṅkhārikamekaṃ, sasaṅkhārikamekaṃ. Upekkhāsahagataṃ ñāṇavippayuttaṃ asaṅkhārikamekaṃ, sasaṅkhārikamekanti imāni aṭṭhapi kāmāvacarakusalacittāni nāma.
16与喜受一起、和智相应、无行的有一种,有行的有一种;与喜受一起、和智不相应、无行的有一种,有行的有一种;与舍受一起、和智相应、无行的有一种,有行的有一种;与舍受一起、和智不相应、无行的有一种,有行的有一种。这八种就是有因的欲界果报心。
16. Somanassasahagataṃ ñāṇasampayuttaṃ asaṅkhārikamekaṃ, sasaṅkhārikamekaṃ, somanassasahagataṃ ñāṇavippayuttaṃ asaṅkhārikamekaṃ, sasaṅkhārikamekaṃ, upekkhāsahagataṃ ñāṇasampayuttaṃ asaṅkhārikamekaṃ, sasaṅkhārikamekaṃ, upekkhāsahagataṃ ñāṇavippayuttaṃ asaṅkhārikamekaṃ, sasaṅkhārikamekanti imāni aṭṭhapi sahetukakāmāvacaravipākacittāni nāma.
17与喜受一起、和智相应、无行的有一种,有行的有一种;与喜受一起、和智不相应、无行的有一种,有行的有一种;与舍受一起、和智相应、无行的有一种,有行的有一种;与舍受一起、和智不相应、无行的有一种,有行的有一种。这八种就是有因的欲界唯作心。
17. Somassasahagataṃ ñāṇasampayuttaṃ asaṅkhārikamekaṃ, sasaṅkhārikamekaṃ, somanassasahagataṃ ñāṇavippayuttaṃ asaṅkhārikamekaṃ , sasaṅkhārikamekaṃ, upekkhāsahagataṃ ñāṇasampayuttaṃ asaṅkhārikamekaṃ, sasaṅkhārikamekaṃ, upekkhāsahagataṃ ñāṇavippayuttaṃ asaṅkhārikamekaṃ, sasaṅkhārikamekanti imāni aṭṭhapi sahetukakāmāvacarakiriyacittāni nāma.
18这样,从一切方面来说,二十四种有因的欲界善心、果报心和唯作心就全部具足了。
18. Iccevaṃ sabbathāpi catuvīsati sahetukakāmāvacarakusalavipākakiriyacittāni samattāni.
19按受、智、行的区别,共有二十四种。
19. Vedanāñāṇasaṅkhārabhedena catuvīsati.
20在欲界,有二十三种果报,善与不善的有二十种。
十一类唯作,总共五十四种。
Sahetukāmāvacarapuññapākakriyā matā. 20. Kāme tevīsa pākāni, puññāpuññāni vīsati. Ekādasa kriyā ceti, catupaññāsa sabbathā.
21与寻、伺、喜、乐、一境性相应的初禅善心;与伺、喜、乐、一境性相应的第二禅善心;与喜、乐、一境性相应的第三禅善心;与乐、一境性相应的第四禅善心;与舍、一境性相应的第五禅善心。这五种就是色界善心。
21. Vitakkavicārapītisukhekaggatāsahitaṃ paṭhamajjhānakusalacittaṃ, vicārapītisukhekaggatāsahitaṃ dutiyajjhānakusalacittaṃ, pītisukhekaggatāsahitaṃ tatiyajjhānakusalacittaṃ, sukhekaggatāsahitaṃ catutthajjhānakusalacittaṃ, upekkhekaggatāsahitaṃ pañcamajjhānakusalacittañceti imāni pañcapi rūpāvacarakusalacittāni nāma.
22与寻、伺、喜、乐、一境性相应的初禅果报心;与伺、喜、乐、一境性相应的第二禅果报心;与喜、乐、一境性相应的第三禅果报心;与乐、一境性相应的第四禅果报心;与舍、一境性相应的第五禅果报心。这五种就是色界果报心。
22. Vitakkavicārapītisukhekaggatāsahitaṃ paṭhamajjhānavipākacittaṃ, vicārapītisukhekaggatāsahitaṃ dutiyajjhānavipākacittaṃ, pītisukhekaggatāsahitaṃ tatiyajjhānavipākacittaṃ, sukhekaggatāsahitaṃ catutthajjhānavipākacittaṃ, upekkhekaggatāsahitaṃ pañcamajjhānavipākacittañceti imāni pañcapi rūpāvacaravipākacittāni nāma.
23与寻、伺、喜、乐、一境性相应的初禅唯作心;与伺、喜、乐、一境性相应的第二禅唯作心;与喜、乐、一境性相应的第三禅唯作心;与乐、一境性相应的第四禅唯作心;与舍、一境性相应的第五禅唯作心。这五种就是色界唯作心。
23. Vitakkavicārapītisukhekaggatāsahitaṃ paṭhamajjhānakiriyacittaṃ, vicārapītisukhekaggatāsahitaṃ dutiyajjhānakiriyacittaṃ, pītisukhekaggatāsahitaṃ tatiyajjhānakiriyacittaṃ , sukhekaggatāsahitaṃ catutthajjhānakiriyacittaṃ, upekkhekaggatāsahitaṃ pañcamajjhānakiriyacittañceti imāni pañcapi rūpāvacarakiriyacittāni nāma.
24这样,以一切方式来说,十五种色界善心、果报心和唯作心全都具备了。
24. Iccevaṃ sabbathāpi pannarasa rūpāvacarakusalavipākakiriyacittāni samattāni.
25按五种禅那的类别来分,色界心。
25. Pañcadhā jhānabhedena, rūpāvacaramānasaṃ.
Puññapākakriyābhedā, taṃ pañcadasadhā bhave.
26空无边处善心、识无边处善心、无所有处善心、非想非非想处善心,这四种就是无色界的善心。
26. Ākāsānañcāyatanakusalacittaṃ, viññāṇañcāyatanakusalacittaṃ, ākiñcaññāyatanakusalacittaṃ, nevasaññānāsaññāyatanakusalacittañceti imāni cattāripi arūpāvacarakusalacittāni nāma.
27空无边处果报心、识无边处果报心、无所有处果报心、非想非非想处果报心,这四种就是无色界果报心。
27. Ākāsānañcāyatanavipākacittaṃ, viññāṇañcāyatanavipākacittaṃ, ākiñcaññāyatanavipākacittaṃ, nevasaññānāsaññāyatanavipākacittañceti imāni cattāripi arūpāvacaravipākacittāni nāma.
28空无边处唯作心、识无边处唯作心、无所有处唯作心、非想非非想处唯作心——这四种就叫作无色界唯作心。
28. Ākāsānañcāyatanakiriyacittaṃ, viññāṇañcāyatanakiriyacittaṃ, ākiñcaññāyatanakiriyacittaṃ, nevasaññānāsaññāyatanakiriyacittañceti imāni cattāripi arūpāvacarakiriyacittāni nāma.
29这样,总共十二种无色界的善心、果报心和唯作心就全部列举完了。
29. Iccevaṃ sabbathāpi dvādasa arūpāvacarakusalavipākakiriyacittāni samattāni.
30按所缘的差别,无色界心分为四种。
30. Ālambaṇappabhedena , catudhāruppamānasaṃ.
福德、果报和造作这三类的区别,又可以分为十二种。
Puññapākakriyābhedā, puna dvādasadhā ṭhitaṃ.
31入流道心、一来道心、不来道心、阿拉汉道心,这四种就是出世间善心。
31. Sotāpattimaggacittaṃ , sakadāgāmimaggacittaṃ, anāgāmimaggacittaṃ, arahattamaggacittañceti imāni cattāripi lokuttarakusalacittāni nāma.
32入流果心、一来果心、不来果心、阿拉汉果心——这四种就是出世间果报心。
32. Sotāpattiphalacittaṃ, sakadāgāmiphalacittaṃ, anāgāmiphalacittaṃ, arahattaphalacittañceti imāni cattāripi lokuttaravipākacittāni nāma.
33就这样,从一切方面来说,八种出世间善心与果报心也已完全具备。
33. Iccevaṃ sabbathāpi aṭṭha lokuttarakusalavipākacittāni samattāni.
34按四种道的区别,善也同样分为四种。
34. Catumaggappabhedena, catudhā kusalaṃ tathā.
Pākaṃ tassa phalattāti, aṭṭhadhānuttaraṃ mataṃ.
心识计数的汇总
Cittagaṇanasaṅgaho
35不善心只有十二种,善心则有二十一种。
35. Dvādasākusalānevaṃ, kusalānekavīsati.
36在诸欲中有五十四种,在诸色中有十五种。
无色界有十二种心,出世间同样有八种。
37这样,心则分为八十九种。
有智慧的人则把它分为二千一百种。
Chattiṃseva vipākāni, kriyacittāni vīsati. 36. Catupaññāsadhā kāme, rūpe pannarasīraye. Cittāni dvādasāruppe, aṭṭhadhānuttare tathā. 37. Itthamekūnanavutipabhedaṃ pana mānasaṃ. Ekavīsasataṃ vātha, vibhajanti vicakkhaṇā.
38一百二十一种心怎么成为八十九种呢?与寻、伺、喜、乐、一境性相应的初禅入流道心,与伺、喜、乐、一境性相应的二禅入流道心,与喜、乐、一境性相应的三禅入流道心,与乐、一境性相应的四禅入流道心,与舍、一境性相应的五禅入流道心——这五种就是入流道心。
38. Kathamekūnanavutividhaṃ cittaṃ ekavīsasataṃ hoti? Vitakkavicārapītisukhekaggatāsahitaṃ paṭhamajjhānasotāpattimaggacittaṃ, vicārapītisukhekaggatāsahitaṃ dutiyajjhānasotāpattimaggacittaṃ, pītisukhekaggatāsahitaṃ tatiyajjhānasotāpattimaggacittaṃ, sukhekaggatāsahitaṃ catutthajjhānasotāpattimaggacittaṃ, upekkhekaggatāsahitaṃ pañcamajjhānasotāpattimaggacittañceti imāni pañcapi sotāpattimaggacittāni nāma.
39同样地,斯陀含道心、阿那含道心、阿罗汉道心,加起来一共是二十种道心。
39. Tathā sakadāgāmimaggaanāgāmimaggaarahattamaggacittañceti samavīsati maggacittāni.
40同样地,果心也是如此,所以共有四十种出世间心。
40. Tathā phalacittāni ceti samacattālīsa lokuttaracittāni bhavantīti.
41按禅支相应的区别,每一种心又可分为五种。
41. Jhānaṅgayogabhedena, katvekekantu pañcadhā.
42就像色界心被把握那样,无上心也同样被把握。
在初禅等禅那的分类中,无色界禅也归入第五禅。
因此,从最初开始等,一共说为十一种。
而每一禅那在最后则成为二十三种。
43三十七种善,以及五十二种同样如此。
智者说,这些是一百二十一种心。
Vuccatānuttaraṃ cittaṃ, cattālīsavidhanti ca. 42. Yathā ca rūpāvacaraṃ, gayhatānuttaraṃ tathā. Paṭhamādijhānabhede, āruppañcāpi pañcame. Ekādasavidhaṃ tasmā, paṭhamādikamīritaṃ; Jhānamekekamante tu, tevīsatividhaṃ bhave. 43. Sattatiṃsavidhaṃ puññaṃ, dvipaññāsavidhaṃ tathā. Pākamiccāhu cittāni, ekavīsasataṃ budhā.
以上是《阿毗达摩义摄》中名为“心之摄分别”的部分。
Iti abhidhammatthasaṅgahe cittasaṅgahavibhāgo nāma