第3章
3. Tatiyo paricchedo
说明心念活动过程的部分
Cittapavattiparidīpano
心执取对象,它按果报与非果报分成两种。
善与不善是前者,无记则被认为是后者。
Cittaṃ visayaggāhaṃ taṃ, pākāpākadato dudhā; Kusalākusalaṃ pubbaṃ, paramabyākataṃ mataṃ.
在这里,善法从欲界等地的角度来说,可以有四种。
八、五、四和四,按次第怎么分?
Kusalaṃ tattha kāmādibhūmito catudhā siyā; Aṭṭha pañca cattāri ca, cattāri kamato kathaṃ.
与喜俱行、与智相应、无行的一心;
有行与意的单一;同样地,劣智的两种。
Somanassamatiyuttamasaṅkhāramanamekaṃ; Sasaṅkhāramanañcekaṃ, tathā hīnamatidvayaṃ.
同样与舍俱并且和智相应,以及智低劣的,共有八种;
在这里,欲界的福业依受等而区分。
Tathopekkhāmatiyuttaṃ, matihīnanti aṭṭhadhā; Kāmāvacarapuññettha, bhijjate vedanādito.
布施、持戒和修习,以及回向功德与随喜;
服务、恭敬,开示、闻法与正见。
Dānaṃ sīlañca bhāvanā, pattidānānumodanā; Veyyāvaccāpacāyañca, desanā suti diṭṭhiju.
在这些(十福业事)中由其中一种所成后,或者依止所依处,或者不依止。
以门、下劣等、生处,以及趣向等种种差别。
Etesvekamayaṃ hutvā, vatthuṃ nissāya vā na vā; Dvārahīnādiyonīnaṃ, gatiyādippabhedavā.
在三时与有限等所行境中,执取其中之一;
它升起,或者已过期,或者智劣而不净。
Tikālikaparittādigocaresvekamādiya; Udeti kālamuttaṃ vā, matihīnaṃ vināmalaṃ.
在六种行境中,色等五种是五种行境;
剩下的色与非色,以及施设,是第六种行境。
Chagocaresu rūpādipañcakaṃ pañca gocarā; Sesaṃ rūpamarūpañca, paññatti chaṭṭhagocaro.
在那里,给予殊胜的与智相应的结生,三因结生。
后来在果报成熟时,在转起中,有两组各八种。
Ñāṇayuttavaraṃ tattha, datvā sandhiṃ tihetukaṃ; Pacchā paccati pākānaṃ, pavatte aṭṭhake duve.
而在那些(善心)之中,则给予低劣的二因结生。
给予十二种果报,并且在转起时排除智相应。
Tesuyeva nihīnaṃ tu, datvā sandhiṃ duhetukaṃ; Deti dvādasa pāke ca, pavatte dhīyutaṃ vinā.
就这样,智劣而殊胜(的心),在结生时和转起时。
低劣的业即使在结生与转起二处,也只成熟为无因。
Evaṃ dhīhīnamukkaṭṭhaṃ, sandhiyañca pavattiyaṃ; Hīnaṃ panubhayatthāpi, hetuhīneva paccati.
这个业只在欲界善趣里,带来生存和享受。
在色界与恶趣中,只是随着转起而相应成熟。
Kāmasugatiyaṃyeva, bhavabhogadadaṃ idaṃ; Rūpāpāye pavatteva, paccate anurūpato.
心与寻、伺、喜和乐,以及心一境性相应。
初禅等以寻、伺、喜、乐等为支,其余三禅则超越这些。
Vitakkacārapītīhi, sukhekaggayutaṃ manaṃ; Ādi cārādipītādisukhādīhi paraṃ tayaṃ.
以舍和心一境性为终点,乃至无色界,也同样按支来分别。
而色界福行则有五种,这是从所缘的角度来说的。
Upekkhekaggatāyantamāruppañcevamaṅgato ; Pañcadhā rūpapuññaṃ tu, hotārammaṇato pana.
从不净开始,以终为终,
观慈等三种;
最初四或五的,
不过,入出息与诸遍处。
Ādissāsubhamantassu- Pekkhā mettādayo tayo; Ādo catunnaṃ pañcannaṃ, Sassāsakasiṇāni tu.
在虚空、其识、无所有处、其心这四种所缘中;
依次超越之后,就有四种无色界的功德。
Nabhatammanatassuññataccittacatugocare; Kamenātikkamāruppapuññaṃ hoti catubbidhaṃ.
为了无垢的寂灭,它由道的修行而产生。
再从四种根本禅那的差别来看,就成了二十种。
Amalaṃ santimārabbha, hoti taṃ maggayogato; Catudhā pādakajjhānabhedato puna vīsati.
遣除见与疑者为首,令欲贪与嗔恚薄弱者;
一个接一个地断除彼者,残余的灭尽者。
Diṭṭhikaṅkhānudaṃ ādi, kāmadosatanūkaraṃ; Paraṃ paraṃ taducchedī, antaṃ sesakanāsakaṃ.
这样,三地的福德,在这里确实是修习所成的。
第一依止所依处,第二则两者兼具。
Evaṃ bhūmittayaṃ puññaṃ, bhāvanāmayamettha hi; Paṭhamaṃ vatthuṃ nissāya, dutiyaṃ ubhayenapi.
在第三项里,依止于开头,
其余的,或者依靠,或者不依靠;
在那里,最初两种是存在的,
他令自己的存在得以成办。
Tatiye ādi nissāya, Sesā nissāya vā na vā; Honti ādidvayaṃ tattha, Sādheti sakabhūbhavaṃ.
成就无上寂静,却仍要依靠神通。
由于从禅那生起之果的状态,不是;从果的给予生起,也不是。
Sādhetānuttaraṃ santiṃ, abhiññā panidheva tu; Jhānūdayaphalattā na, phaladānāpi sambhavā.
不能产生其他趣处果报的业,是色界果报的所缘。
只有自己的业才是它的活动范围,别的什么都不能成为它的生起之处。
Nāññabhūphaladaṃ kammaṃ, rūpapākassa gocaro; Sakammagocaroyeva, na caññoyamasambhavo.
恶业仅是欲界的一种,从因的角度它又分为两种。
从根本来说,依贪、嗔、痴的不同,可以分为三种。
Pāpaṃ kāmikamevekaṃ, hetuto taṃ dvidhā puna; Mūlato tividhaṃ lobha-dosamohavasā siyā.
与喜俱、与邪见相应,是一种无行。
一种是心识为有为,另一种是两种低劣邪见,同样如此。
Somanassakudiṭṭhīhi , yuttamekamasaṅkharaṃ; Sasaṅkhāramanañcekaṃ, hīnadiṭṭhidvayaṃ tathā.
与舍受和邪见相应的法,以及同样地,与邪见不相应的法。
以受、见等来说,贪根有八种。
Upekkhādiṭṭhiyuttampi, tathā diṭṭhiviyuttakaṃ; Vedanādiṭṭhiādīhi, lobhamūlevamaṭṭhadhā.
与苦和嗔相应的无行,另一类则是以嗔为根的有行。
痴根里也有与舍相应的,它分成两种:与疑相应、与掉举相应。
Sadukkhadosāsaṅkhāraṃ, itaraṃ dosamūlakaṃ; Mohamūlampi sopekkhaṃ, kaṅkhuddhaccayutaṃ dvidhā.
在这其中,两种嗔依于所依处,而其余的则依于……
它们是依靠还是不依靠,与杀害之类的事情如何相应?
Tattha dosadvayaṃ vatthuṃ, nissāyevitare pana; Nissāya vā na vā honti, vadhādisahitā kathaṃ.
粗恶语、杀生和嗔恚,由嗔与贪相应;
邪见、邪淫、贪欲,其余业道则有两种。
Pharussavadhabyāpādā, sadosena salobhato; Kudiṭṭhimethunābhijjhā, sesā kammapathā dvibhi.
它在四种恶趣中,在一切处转起时,给予连结。
他的全部所缘被了知,除无垢法(出世间法)之外。
Sandhiṃ catūsvapāyesu, deti sabbattha vuttiyaṃ; Paccate gocaraṃ tassa, sakalaṃ amalaṃ vinā.
无记法分两种,异熟与唯作;这里从地开始说。
欲界异熟有四种,其中福异熟等又各分两种。
Abyākataṃ dvidhā pāka-kriyā tatthādi bhūmito; Catudhā kāmapākettha, puññapākādito dudhā.
福报分为两种:有因的和无因的,一共十六种。
五种无因识,领受与推度二者。
Puññapākā dvidhāhetu-sahetūti dviraṭṭhakā; Ahetū pañca ñāṇāni, gahaṇaṃ tīraṇā ubho.
身体方面的智,在那里是带着快乐的,对喜等的推度。
其余六种是舍俱的,就像善法一样有因。
Kāyañāṇaṃ sukhī tattha, somanassādi tīraṇaṃ; Sopekkhāni cha sesāni, sapuññaṃva sahetukaṃ.
只有结生、有分、彼所缘和死心这四种是无力的。
其余的此之部分,按照前面所说的方式生起。
Kevalaṃ sandhibhavaṅga-tadālambacutibbasā; Jāyate sesametassa, pubbe vuttanayā naye.
人堕者,以及结生等最终推度;
他通过另一种业而存在,无论是有因的还是无因的。
Manussavinipātīnaṃ, sandhādi antatīraṇaṃ; Hoti aññena kammena, sahetupi ahetunaṃ.
恶所生的和善所生的,因等如同河岸与无等。
与苦俱行的身识,这些都以不可意的事物为所缘。
Pāpajā puññajāhetu-samā tīraṃ vinādikaṃ; Sadukkhaṃ kāyaviññāṇaṃ, aniṭṭhārammaṇā ime.
他们以悦意为所缘境,在其中,对两个立足处的初步审察;
其他两种有五处,它们全都以有限的境界为范围。
Te sātagocarā tesu, dviṭṭhānaṃ āditīraṇaṃ; Pañcaṭṭhānāparā dve te, parittavisayākhilā.
领受五种与五种,在那里是色等五法。
其余的那些果报,只属于现在;而这六种则通于三时。
Sampaṭicchadvipañcannaṃ, pañca rūpādayo tahiṃ; Paccuppannāva sesānaṃ, pākānaṃ cha tikālikā.
应当说,色界与无色界的果报,在一切方面都完全相同。
除了从自己的福德开始的三种自作用之外,都没有。
Rūpārūpavipākānaṃ, sabbaso sadisaṃ vade; Sakapuññena sandhādi-sakiccattayataṃ vinā.
即使同样具有无上的果报,也完全靠自己的善业。
舍弃了那解脱之门确实,于道有二种,于果有三种。
Samānuttarapākāpi, sakapuññena sabbaso; Hitvā mokkhamukhaṃ taṃ hi, dvidhā magge tidhā phale.
作用有三种,因为无垢。
按界来说,那里是属于欲界的。
因有两种:因与有因。
在那里,三种无因如何说?
Kriyā tidhāmalābhāvā, Bhūmito tattha kāmikā; Dvidhā hetusahetūti, Tidhāhetu tahiṃ kathaṃ.
转向、微笑、意门转向,有舍、乐、舍俱;
五种欲界心和六种欲界心,它们都缘取一切所缘。
Āvajjahasitāvajjā , sopekkhasukhupekkhavā; Pañcachakāmāvacarā, sakalārammaṇā ca te.
有因的色与色,应以自己的智慧或从阿罗汉远离;
就像枝上没有果实的花朵,如同断了的藤蔓结不出果实。
Saheturūparūpā ca, sakapaññaṃvārahato; Vuttiyā na phale pupphaṃ, yathā chinnalatā phalaṃ.
凡夫确实不修习那两种无过失的事物;
就像没有果实的空花,即使处在结果的位置上,也不是真正的果。
Anāsevanayāvajja-dvayaṃ puthujjanassa hi; Na phale vattamānampi, moghapupphaṃ phalaṃ yathā.
三、七、二、六、三十六、四、五,依次排列。
福德、恶业、果报、唯作,一共八十九种。
Tisatta dvicha chattiṃsa, catupañca yathākkamaṃ; Puññaṃ pāpaṃ phalaṃ kriyā, ekūnanavutīvidhaṃ.
结生、有分、转向,以及见等五法;
取、推度、确定、速行、彼所缘,死。
Sandhi bhavaṅgamāvajjaṃ, dassanādikapañcakaṃ; Gahatīraṇavoṭṭhabba-javataggocaraṃ cuti.
就这样,对于这八十七法,依据作用与行相善巧地宣说;
心意的运作在六门中发生,如何简要地说明呢?
Iti esaṃ dvisattannaṃ, kiccavuttivasādhunā; Cittappavatti chadvāre, saṅkhepā vuccate kathaṃ.
对诸欲仍有贪染的人,在死亡那一刹那,业的相状等就会显现;
对于其余人,业所缘只在意识里显现。
Kāme sarāginaṃ kamma-nimittādi cutikkhaṇe; Khāyate manasoyeva, sesānaṃ kammagocaro.
依靠那现前的所缘,速行就生起五次。
以彼为所缘,从那里、从那个,或由诸速行,死心生起。
Upaṭṭhitaṃ tamārabbha, pañcavāraṃ javo bhave; Tadālambaṃ tato tamhā, cuti hoti javehi vā.
与无明、渴爱、行俱生,趋向恶趣者的。
此外,还有那些以倾向和排斥来遮蔽感官对象过患者。
Avijjātaṇhāsaṅkhāra-sahajehi apāyinaṃ; Visayādīnavacchādi-namanakkhipakehi tu.
由未断除者对其余者产生覆盖和倾向。
然而,那些被抛弃的行,在这里只是善的。
Appahīnehi sesānaṃ, chādanaṃ namanampi ca; Khipakā pana saṅkhārā, kusalāva bhavantiha.
三种作用如此完成之后,在业所显示的范围内,
与那相应的所依处和俱生法,或者依止于那里,或者不依止。
Kiccattaye kate evaṃ, kammadīpitagocare; Tajjaṃ vatthuṃ sahuppannaṃ, nissāya vā na vā tahiṃ.
若是舍弃了与彼相应的结生,在中有或下一有之中。
没有中有、又相隔遥远,结生怎么能发生呢?
Tajjā sandhi siyā hitvā, antarattaṃ bhavantare; Antarattaṃ vinā dūre, paṭisandhi kathaṃ bhave.
正是从这同一个业、渴爱等为因的先前之心。
心可能远在别处,就像油灯、回声等那样。
Iheva kammataṇhādi-hetuto pubbacittato; Cittaṃ dūre siyā dīpa-paṭighosādikaṃ yathā.
正在死亡的无想有情,既没有所缘相,也没有死心;
向上结生时的所缘是什么?无间缘又是什么?
Nāsaññā cavamānassa, nimittaṃ na cutī ca yaṃ; Uddhaṃ sandhinimittaṃ kiṃ, paccayopi kanantaro.
前世的死心,如今在对诸欲的结生之际;
因为中间没有别的心的间隔,所以成为无间之因。
Pubbabhave cuti dāni, kāme jāyanasandhiyā; Aññacittantarābhāvā, hotānantarakāraṇaṃ.
在其他生存中所作的业,其从那里获得机会,
就在所现起的所缘中,正是依着它而成为结生。
Bhavantarakataṃ kammaṃ, yamokāsaṃ labhe tato; Hoti sā sandhi teneva, upaṭṭhāpitagocare.
因为他没办法彻底做到让心离贪,
因此,只有还带着随眠的人,才会在轮回中再次受生。
Yasmā cittavirāgattaṃ, kātuṃ nāsakkhi sabbaso; Tasmā sānusayasseva, punuppatti siyā bhave.
在五门中,结生可以没有业,而有两种所缘。
从有(生命存在)的连接来看,这叫结生;它从那一部分来看,就是有分。
Pañcadvāre siyā sandhi, vinā kammaṃ dvigocare; Bhavasandhānato sandhi, bhavaṅgaṃ taṃ tadaṅgato.
就在那临终的最后一刻,由于在该所缘上死去,
在同一心相续中,如是生、住、灭者。
Tamevante cuti tasmiṃ, gocare cavanena tu; Ekasantatiyā evaṃ, uppattiṭṭhitibhedakā.
当其他所缘已入现前时,中间心的……
有分心的因缘计数,在有的状态中动摇两次。
Athaññārammaṇāpātha-gate cittantarassa hi; Hetusaṅkhyaṃ bhavaṅgassa, dvikkhattuṃ calanaṃ bhave.
当另一个地方被触碰时,会因依赖另一个地方而动摇。
依靠单一系缚而存在,应当以石子喻的方式来说。
Ghaṭṭite aññavatthumhi, aññanissitakampanaṃ; Ekābaddhena hotīti, sakkharopamayā vade.
意界的唯作转向之后,此后在生命中只生起一次。
看见等自门的所缘,随后才有领受。
Manodhātukriyāvajjaṃ, tato hoti sakiṃ bhave; Dassanādi sakadvāra-gocaro gahaṇaṃ tato.
接着从那一阶段有推度,然后从那里只有一次确定。
在诸欲中七次速行,从那里随顺相应而转起。
Santīraṇaṃ tato tamhā, voṭṭhabbañca sakiṃ tato; Sattakkhattuṃ javo kāme, tamhā tadanurūpato.
从彼(速行后)之后,有两种彼所缘心;于大所缘时为有分。
对于大所缘,确定之后应当速行;对于小所缘,则无其余心。
Tadālambadvikaṃ tamhā, bhavaṅgaṃtimahantari; Javā mahante voṭṭhabbā, paritte nitare manaṃ.
对于微细的转动过程,则如两三次速行。
他们说,那行相在诵文中,确实不是由于不修习。
Voṭṭhabbassa paritte tu, dvattikkhattuṃ javo viya; Vadanti vuttiṃ taṃ pāṭhe, anāsevanato na hi.
在这里,心的定则也一样,就像业等的定则一样;
应知者通过芒果等比喻显示之后,应当把它清楚地解说。
Niyamopidha cittassa, kammādiniyamo viya; Ñeyyo ambopamādīhi, dassetvā taṃ sudīpaye.
意门转向,可能是从有分其后生起的;
在欲界清晰的欲界所缘中,其后生起速行。
Manodvāretarāvajjaṃ , bhavaṅgamhā siyā tato; Javokāme vibhūte tu, kāmavhe visaye tato.
对欲界众生来说,那是彼所缘;而从此之后,便是有分。
当所缘不清楚且微弱时,心识在速行之后成为有分。
Kāmīnaṃ tu tadālambaṃ, bhavaṅgaṃ tu tato siyā; Avibhūte paritte ca, bhavaṅgaṃ javato bhave.
对于未显现的和已显现的,对于有限的和无限的;
从速行之后唯有有分,对于梵天的四种所缘。
Avibhūte vibhūte ca, paritte aparittake; Javāyeva bhavaṅgaṃ tu, brahmānaṃ catugocare.
而针对广大法,在与嗔相应的速行中——
与有分相违,所以不是有分;那以乐受结生的(有情)又怎么会是呢?
Mahaggataṃ panārabbha, javite dosasaṃyute; Viruddhattā bhavaṅgaṃ na, kiṃ siyā sukhasandhino.
舍心推度生起,以微细所缘的转向心是如何?
除了从道心生起果心之外,速行的发生定非没有转向心。
Upekkhātīraṇaṃ hoti, parittenāvajjaṃ kathaṃ. Niyamo na vināvajjaṃ, maggato phalasambhavā.
一切广大无垢者,都应是种姓心的速行。
灭之后果的生起,以及从速行等之后的有分。
Mahaggatāmalā sabbe, javā gotrabhuto siyuṃ; Nirodhā ca phaluppatti, bhavaṅgaṃ javanādito.
有因、有漏的果报心,以及两种舍俱的推度心;
这些结生心、有分心和死心,一共十九种。
Sahetusāsavā pākā, tīraṇā dve cupekkhakā; Ime sandhi bhavaṅgā ca, cuti cekūnavīsati.
转向等各有两种,执取则有三项。
审查只有一种,名叫确定。
Dve dve āvajjanādīni, gahaṇantāni tīṇi tu; Santīraṇāni ekaṃva, voṭṭhabbamitināmakaṃ.
八种欲界大异熟,以及三种审查心。
这十一种被称为彼所缘。
Aṭṭha kāmamahāpākā, tīṇi santīraṇāni ca; Ekādasa bhavantete, tadārammaṇanāmakā.
一切善与不善,以及除去转向心的唯作。
五十五个果报,这些速行是我的。
Kusalākusalaṃ sabbaṃ, kriyā cāvajjavajjitā; Phalāni pañcapaññāsa, javanāni bhavantime.
以上就是在《谛摄要》中,名为“心转起之阐明”的部分。
Iti saccasaṅkhepe cittapavattiparidīpano nāma