《随觉经》等的注释巴利
1-2. Anubuddhasuttādivaṇṇanā
1-2 在《四集》第一经里,“随觉”是指前分智,“通达”则是靠随觉而得到的现观。这里说,因为通达以随觉为先导,没有随觉就不可能有通达;而有些随觉确实和通达相连,如果这两者都没有,那就是在轮回中流转的原因。所以经文里说:“由于不随觉……中略……对你们。”从结生执取的角度说,从一生到另一生的趣向是“流转”;又因为一次又一次地死去和结生而迁转,这叫“轮回”,所以说“从有……”等等。对于“流转”和“轮回”这两个词,如果按业为所成(被动义)来解释,第一类解释就说“由我及由你们”;如果按有为所成(抽象义)来解释,在第二类解释中则依内心取义,直接按字面说“我的以及你们的”。就像手里拿着长绳的人,把被长绳系住的鸟带到别处去;同样,造作把被爱绳所缚的有情相续带入另一个生命形态,因此这叫“有的导向”,所以才有“有之绳索”等说法。巴利
1-2. Catukkanipātassa paṭhame anubodho pubbabhāgiyaṃ ñāṇaṃ, paṭivedho anubodhena abhisamayo. Tattha yasmā anubodhapubbako paṭivedho anubodhena vinā na hoti. Anubodho hi ekacco paṭivedhasambaddho, tadubhayābhāvahetukañca vaṭṭe saṃsaraṇaṃ, tasmā vuttaṃ pāḷiyaṃ ‘‘ananubodhā…pe… tumhākañcā’’ti. Paṭisandhiggahaṇavasena bhavato bhavantarūpagamanaṃ sandhāvanaṃ, aparāparaṃ cavanūpapajjanavasena sañcaraṇaṃ saṃsaraṇanti āha ‘‘bhavato’’tiādi. Sandhāvitasaṃsaritapadānaṃ kammasādhanataṃ sandhāyāha ‘‘mayā ca tumhehi cā’’ti paṭhamavikappe. Dutiyavikappe pana bhāvasādhanataṃ hadaye katvā ‘‘mamañceva tumhākañcā’’ti yathārutavaseneva vuttaṃ . Dīgharajjunā baddhasakuṇaṃ viya rajjuhattho puriso desantaraṃ taṇhārajjunā baddhaṃ sattasantānaṃ abhisaṅkhāro bhavantaraṃ neti etāyāti bhavanetti. Tenāha ‘‘bhavarajjū’’tiādī.
他是轮回之苦的终结者,因为他能在自己的相续和他人的相续中,彻底灭尽一切轮回之苦,使其不复存在。他具足五种眼——佛眼、法眼、天眼、肉眼、周遍眼,因此被称为具眼者。由于已彻底断除一切烦恼及其习气,他以最殊胜的烦恼般涅槃而已寂灭。第二经则浅显直接。巴利
Vaṭṭadukkhassa antakaroti sakalavaṭṭadukkhassa sakasantāne parasantāne ca vināsakaro abhāvakaro. Buddhacakkhudhammacakkhudibbacakkhumaṃsacakkhusamantacakkhusaṅkhātehi pañcahi cakkhūhi cakkhumā. Savāsanānaṃ kilesānaṃ samucchinnattā sātisayaṃ kilesaparinibbānena parinibbuto. Dutiyaṃ uttānameva.
第3–4节 《第一哈塔经》等注释巴利
3-4. Paṭhamakhatasuttādivaṇṇanā
3-4 第三段中,“kali”指的是过失。“Vicināti”的意思是积累、产生。因为那个过失,他得不到快乐,也就是说,由于那个过失,他得不到快乐。因为对不该称赞的人加以称赞,和对该称赞的人加以呵责,两者的果报是一样的。对该称赞的人加以呵责,是以破坏圆满功德的方式生起的,有大过失,果报更加惨烈。那么,对不该称赞的人加以称赞,怎么会和它果报一样呢?因为把不存在的功德安在那个人身上,既是自己和他人走入邪行的原因,又通过安立不存在的功德,使那个人如同真实具有功德。“用自己的财物”,就是用自己的钱财。“只是很小的过失”,因为属于现世就能见到、而且还能补救,所以是很小的过失。“这个……是更大的过失”,因为它是已经累积起来的恶行、属于来世、而且无法补救。巴利
3-4. Tatiye kalinti aparādhaṃ. Vicinātīti ācinoti pasavati. Tena ca kalinā sukhaṃ na paṭilabhatīti tena aparādhena sukhaṃ na vindati. Nindiyappasaṃsāya hi pasaṃsiyanindāya ca samakova vipāko. Pasaṃsiyanindāti ca sampannaguṇaparidhaṃsanavasena pavattiyā mahāsāvajjatāya kaṭukataravipākā. Nindiyappasaṃsā pana kathaṃ tāya samavipākāti ce? Tasmiṃ avijjamānaguṇasamāropanena attano paresañca micchāpaṭipattihetubhāvato pasaṃsiyena tassa sabbhāvakaraṇato ca. Lokepi hi asūraṃ sūrena samaṃ karonto gārayho hoti, pageva duppaṭipannaṃ suppaṭipannena samaṃ karontoti. Sakena dhanenāti attano sāpateyyena. Appamattakova kalīti diṭṭhadhammikattā sappaṭikārattā ca appamattako aparādho. Ayaṃ…pe… mahantataro kali katūpacitattā samparāyikattā appaṭikārattā ca.
“尼罗部陀”是一种计数单位,所以经文说“以尼罗部陀计数”,意思是十万个尼罗部陀。而尼罗部陀的量,要按年数这样来理解:正如一百个十万是一俱胝,一百个十万俱胝叫钵俱胝,一百个十万钵俱胝叫俱胝钵俱胝,一百个十万俱胝钵俱胝叫那由他,一百个十万那由他叫尼那由他,一百个十万尼那由他是一个阿浮陀,这个数再乘以二十,就是尼罗部陀。呵责圣者而投生地狱,就是说呵责圣者的人会投生到名为尼罗部陀的地狱。但并不是另外有一个单独叫尼罗部陀的地狱,只是在无间地狱里,按尼罗部陀的计数来称呼那个受苦的地方。第四经是直白的。巴利
Nirabbudoti gaṇanāviseso esoti āha ‘‘nirabbudagaṇanāyā’’ti, satasahassaṃ nirabbudāti attho. Nirabbudaparimāṇaṃ pana vassagaṇanāya evaṃ veditabbaṃ. Yatheva hi sataṃ satasahassānaṃ koṭi hoti, evaṃ sataṃ satasahassānaṃ koṭiyo pakoṭi nāma hoti, sataṃ satasahassānaṃ pakoṭiyo koṭipakoṭi, sataṃ satasahassakoṭipakoṭiyo nahutaṃ, sataṃ satasahassanahutāni ninnahutaṃ, sataṃ satasahassaninnahutāni ekaṃ abbudaṃ, tato vīsatiguṇitaṃ nirabbudaṃ. Yaṃ ariye garahanto nirayaṃ upapajjatīti ariye garahanto yaṃ nirabbudasaṅkhātaṃ nirayaṃ upapajjati, nirabbudoti ca pāṭiyekko nirayo natthi, avīcimhiyeva pana nirabbudagaṇanāya paccitabbaṭṭhānassetaṃ nāmaṃ. Catutthaṃ uttānameva.
第5《顺流经》的注释巴利
5. Anusotasuttavaṇṇanā
5 第五,顺流而行,意思是顺着轮回之流的方向走。以逆流之道,意思是依着违逆轮回之流的方式,修习厌离、随观等道。住立自性者,是指具备不动摇的净信等,因而安住于自性。不来者因为心不会被无信、欲贪和嗔恚所动摇,又因为从那个世间不再回来,所以称为住立自性者。渡流已,意思是超越了欲流等四种流。到彼岸者,意思是到达了涅槃的彼岸。婆罗门,是指因为除尽了恶行,所以被称为婆罗门的漏已尽者。因此经文说最胜无过者。五种怨业,指杀生等五种恶行。即使与苦同在,即使与忧同在,意思是当烦恼现起时,伴随产生的苦与忧。圆满,指在三学中没有任何欠缺。清净,指没有随烦恼。梵行,指最胜的修行。通过这一段,说的是入流者和一来者。那他们哭着修梵行吗?是的,他们是因烦恼而哭,可以说是在哭着修行。具足戒行的凡夫比丘也包含在这里。巴利
5. Pañcame anusotaṃ gacchatīti saṃsārasotassa anukūlabhāvena gacchati. Paccanīkapaṭipattiyāti saṃsārasotassa paṭikūlavasena pavattanibbidānupassanādipaṭipattiyā . Ṭhitasabhāvoti acalappasādādisamannāgamena ṭhitasabhāvo. Anāgāmī hi assaddhiyehi kāmarāgabyāpādehi akampaniyacittatāya tamhā lokā anāvattidhammatāya ca ṭhitasabhāvo nāma. Oghaṃ taritvāti kāmoghādicatubbidhaṃ oghaṃ atikkamitvā. Paratīraṃ gatoti nibbānapāraṃ gato. Brāhmaṇoti bāhitapāpatāya brāhmaṇoti saṅkhaṃ gato khīṇāsavo. Tenāha ‘‘seṭṭho niddoso’’ti. Pañcaverakammanti pāṇātipātādipañcaduccaritaṃ. Sahāpi dukkhena sahāpi domanassenāti kilesapariyuṭṭhāne sati uppannena dukkhadomanassena saddhimpi. Paripuṇṇanti tissannaṃ sikkhānaṃ ekāyapi anūnaṃ. Parisuddhanti nirupakkilesaṃ. Brahmacariyanti seṭṭhacariyaṃ. Iminā vārena sotāpannasakadāgāmino kathitā. Kiṃ pana te rudantā brahmacariyaṃ carantīti? Āma, kilesarodanena rodantā caranti nāma, sīlasampanno puthujjanabhikkhu ettheva saṅgahito.
心解脱,就是果定。慧解脱,就是果智。以六种方式到达彼岸者,就是通过六种方式——以神通到达彼岸、以遍知到达彼岸、以修习到达彼岸、以断除到达彼岸、以作证到达彼岸、以等至到达彼岸——如此到达了一切法的彼岸、究竟。这里剩下的内容都很容易理解。巴利
Cetovimuttinti phalasamādhiṃ. Paññāvimuttinti phalañāṇaṃ. Chahākārehi pāragatoti abhiññāpāragū, pariññāpāragū, bhāvanāpāragū, pahānapāragū, sacchikiriyāpāragū, samāpattipāragūti evaṃ chahi ākārehi sabbadhammānaṃ pāraṃ pariyosānaṃ gato. Sesamettha suviññeyyameva.
第6章《少闻经》的注释巴利
6. Appassutasuttavaṇṇanā
6 第六项。“少闻”,是指在九分教的佛陀教法中只听闻了少许。为了显示这九分教,才说了“经、应颂”等。其中,为了分别说明经等,又说了“两分别、义释、犍度、附随”等。可是这样的分类怎么能成立呢?因为带偈颂的经是应颂,不带偈颂的经是记说。而既不属于这两者、又没有“自说”等特定名称的经,根本不存在,若有才能算是“经分”。像《吉祥经》等,因为是偈颂体,就不该归入“经分”,如同《法句》等一样;或者,因为它们带偈颂,就该归入“应颂分”,如同《有偈品》一样。同样,在“两分别”等中那些带偈颂的部分,又该怎么办呢?回答说——巴利
6. Chaṭṭhe appakaṃ sutaṃ hotīti navaṅgasatthusāsane kiñcideva sutaṃ hoti. Tadeva navaṅgasatthusāsanaṃ dassetuṃ ‘‘suttaṃ geyya’’ntiādi vuttaṃ. Tattha suttādīni vibhajitvā dassento ‘‘ubhatovibhaṅganiddesakkhandhakaparivārā’’tiādimāha. Kathaṃ panāyaṃ vibhāgo yujjeyya. Sagāthakañhi suttaṃ geyyaṃ, niggāthakaṃ suttaṃ veyyākaraṇaṃ. Tadubhayavinimuttañca suttaṃ udānādivisesasaññārahitaṃ natthi, yaṃ suttaṅgaṃ siyā. Maṅgalasuttādīnañca (khu. pā. 5.1 ādayo; su. ni. 261 ādayo) suttaṅgasaṅgaho na siyā gāthābhāvato dhammapadādīnaṃ viya . Geyyaṅgasaṅgaho vā siyā sagāthakattā sagāthāvaggassa viya. Tathā ubhatovibhaṅgādīsu sagāthakappadesānanti? Vuccate –
“经”是通称,其余的是各别的名称。
有相状、有存在,因与他者共存,而非从他者而来。巴利
‘‘Suttanti sāmaññavidhi, visesavidhayo pare; Sanimittā niruḷhattā, sahatāññena nāññato’’. (netti. aṭṭha. saṅgahavāravaṇṇanā; dī. ni. ṭī. 1.paṭhamamahāsaṅgītikathāvaṇṇanā; sārattha. ṭī. 1.paṭhamamahāsaṅgītikathāvaṇṇanā)
一切佛语都通称为“经”,这是通行的总称。所以具寿摩诃迦咤那在《指导论》中说“九种经教的探究”。而“这些是彼世尊经中所传、属于经的范畴”以及“自宗有五百经”等说法,就是这一义理的佐证。至于各种别称,则是依某些特征,在特定部分安立了“应颂”等别称。比如“应颂”的特征就在于带有偈颂,这成为它成立的依据。世间也把带有诗颂、偈颂或韵散结合的作品称为“应颂”。而当没有偈颂时,以问答方式解说,就成为“记说”成立的依据,因为提问与解答即称为“记说”,记说即是解说。既然如此,那些既有偈颂又以问答方式展开的经文,是否也就成了记说呢?不会,因为它们并未给“应颂”等名称留下余地,而且明确限定是在“没有偈颂”的前提下。同样,在纯偈颂结集的《法句》等中,虽然也具有偈颂的形式,但在与喜悦和智慧相应的偈颂相连的经典中,安立了“偈颂”之名;在与喜悦和智慧相应的偈颂相连者、以“关于此,他曾这样说”等语句相连者,以及与未曾有法相关的特殊经典中,依次安立了“优陀那”“如是语”“未曾有法”等名称。再者,即便具有偈颂的形式,在揭示世尊过去诸生中行持与威德的经典中,安立了“本生”之名;即便具有问答与偈颂,在某些经中,因能阐明吠陀(即圣典)之义,安立了“毗陀罗”之名。如此,依各自偈颂等特征,在相应的经典中安立了“应颂”等名称,这些别称是经支以外的应颂等,而其余则依“应颂”等支分的特征缺失,以总称“经”来运作,因为舍弃了别称。有人问:“既然有偈颂的经是应颂,无偈颂的经是记说,那么‘经’这一总称岂非不能成立?”答:并非如此,因为已作过厘清。前面已厘清:“在没有偈颂时,以问答方式解说,是记说成立的依据。”巴利
Sabbassapi hi buddhavacanassa suttanti ayaṃ sāmaññavidhi. Tenevāha āyasmā mahākaccāno nettiyaṃ (netti. saṅgahavāro) ‘‘navavidhasuttantapariyeṭṭhī’’ti. Ettakaṃ tassa bhagavato suttāgataṃ suttapariyāpannaṃ (pāci. 655, 1242) sakavāde pañca suttasatānīti (dha. sa. aṭṭha. nidānakathā; kathā. aṭṭha. nidānakathā) evamādi ca etassa atthassa sādhakaṃ. Visesavidhayo pare sanimittā tadekadesesu geyyādayo visesavidhayo tena tena nimittena patiṭṭhitā. Tathā hi geyyassa sagāthakattaṃ tabbhāvanimittaṃ. Lokepi hi sasilokaṃ sagāthakaṃ vā cuṇṇiyaganthaṃ ‘‘geyya’’nti vadanti. Gāthāvirahe pana sati pucchaṃ katvā vissajjanabhāvo veyyākaraṇassa tabbhāvanimittaṃ. Pucchāvissajjanañhi ‘‘byākaraṇa’’nti vuccati. Byākaraṇameva veyyākaraṇaṃ. Evaṃ sante sagāthakādīnampi pucchaṃ katvā vissajjanavasena pavattānaṃ veyyākaraṇabhāvo āpajjatīti? Nāpajjati geyyādisaññānaṃ anokāsabhāvato, ‘‘gāthāvirahe satī’’ti visesitattā ca. Tathā hi dhammapadādīsu kevalaṃ gāthābandhesu sagāthakattepi somanassañāṇamayikagāthāyuttesu ‘‘vuttaṃ heta’’ntiādīvacanasambandhesu abbhutadhammappaṭisaṃyuttesu ca suttavisesesu yathākkamaṃ gāthāudānaitivuttakaabbhutadhammasaññā patiṭṭhitā, tathā satipi gāthābandhabhāve bhagavato atītāsu jātīsu cariyānubhāvappakāsakesu jātakasaññā, satipi pañhavissajjanabhāve sagāthakatte ca kesuci suttantesu vedassa labhāpanato vedallasaññā patiṭṭhitāti evaṃ tena tena sagāthakattādinā nimittena tesu tesu suttavisesesu geyyādisaññā patiṭṭhitāti visesavidhayo suttaṅgato pare geyyādayo. Yaṃ panettha geyyaṅgādinimittarahitaṃ, taṃ suttaṅgaṃ visesasaññāparihārena sāmaññasaññāya pavattanato. Nanu ca sagāthakaṃ suttaṃ geyyaṃ, niggāthakaṃ suttaṃ veyyākaraṇanti suttaṅgaṃ na sambhavatīti codanā tadavatthāvāti? Na tadavatthā sodhitattā. Sodhitañhi pubbe ‘‘gāthāvirahe sati pucchāvissajjanabhāvo veyyākaraṇassa tabbhāvanimitta’’nti.
有人说:“《吉祥经》等因为不是偈颂,所以不该归入经这一支。”这种说法不对,因为这是约定俗成的。事实上,《吉祥经》等本来就是以“经”的身份成立的。它们并不像《法句》《佛种姓》那样,是以偈颂的形式被人认出来的,而完全是以“经”的形式被人认出来的。正因如此,注疏里才取了“名为经”这个名称。又有人说:“因为它们带有偈颂,所以应该归入应颂这一支。”这也不成立,因为所谓“带有”,是要和另一个东西共同存在。和偈颂在一起,才叫“带有偈颂”。而“共同存在”这个意思,必须相对于另一个东西才能成立。可是在《吉祥经》等里面,根本没有任何一段经文是离开偈颂而单独存在的,可以被说成“和偈颂在一起”;而且所谓“集合体”这种东西也根本不存在。还有人说:“在《两分别》等里面,有带偈颂的段落,所以应该归入应颂这一支。”这也不对,因为那些偈颂来自别处。那些偈颂是另外一类,属于本生等经典的范围。所以,《两分别》等不会因为那些偈颂而变成应颂这一支。应当这样理解:经等诸支之间,彼此不会混淆。这里是简略的说明,详细内容我已经在《一切善见》的律注和《心义灯》里讲过了,想要了解的人应当从那里去获取。巴利
Yañca vuttaṃ – ‘‘gāthābhāvato maṅgalasuttādīnaṃ suttaṅgasaṅgaho na siyā’’ti, taṃ na, niruḷhattā. Niruḷho hi maṅgalasuttādīnaṃ suttabhāvo. Na hi tāni dhammapadabuddhavaṃsādayo viya gāthābhāvena paññātāni, atha kho suttabhāveneva, teneva hi aṭṭhakathāyaṃ ‘‘suttanāmaka’’nti nāmaggahaṇaṃ kataṃ. Yaṃ pana vuttaṃ ‘‘sagāthakattā geyyaṅgasaṅgaho siyā’’ti, tadapi natthi, yasmā sahatāññena. Saha gāthāhīti hi sagāthakaṃ. Sahabhāvo nāma atthato aññena hoti, na ca maṅgalasuttādīsu gāthāvinimutto koci suttappadeso atthi, yo ‘‘saha gāthāhī’’ti vucceyya, na ca samudāyo nāma koci atthi. Yadapi vuttaṃ – ‘‘ubhatovibhaṅgādīsu sagāthakappadesānaṃ geyyaṅgasaṅgaho siyā’’ti, tadapi na, aññato. Aññā eva hi tā gāthā jātakādipariyāpannattā. Ato na tāhi ubhatovibhaṅgādīnaṃ geyyaṅgabhāvoti. Evaṃ suttādīnaṃ aṅgānaṃ aññamaññaṃ saṅkarābhāvo veditabbo. Ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana samantapāsādikāya vinayasaṃvaṇṇanāya sāratthadīpaniyā (sārattha. ṭī. 1.paṭhamamahāsaṅgītikathāvaṇṇanā) amhehi pakāsito, icchantehi tatoyeva gahetabbo.
“不解义、不通法,就不是法随法行者”这句话的意思是:即使了解注疏和巴利经文,如果没有实践与出世间法相应的前行道,就不算是在实践。这里的文句关联应当这样理解。因此他说:“不解义、不通法,就是了解注疏和经文之后……没有成为实践者。”巴利
Na atthamaññāya dhammamaññāya dhammānudhammappaṭipanno hotīti aṭṭhakathāñca pāḷiñca jānitvā lokuttaradhammassa anurūpadhammaṃ pubbabhāgappaṭipadaṃ paṭipanno na hotīti evamettha sambandho veditabbo. Tenevāha ‘‘na atthamaññāya dhammamaññāyāti aṭṭhakathañca pāḷiñca jānitvā…pe… na paṭipanno hotī’’ti.
第七,《善美经》的注释巴利
7. Sobhanasuttavaṇṇanā
7 第七项:“以慧的显著”是指通过彻证诸谛等而显现的智慧。“已进入律”是指以彼分断等方式进入对烦恼的调伏。“以无畏”是指由于导致怯懦的邪见、疑等恶法已经消失而无畏,意思是远离了怯懦。“多闻”是指依三藏而听闻众多之法的人。“持法者”是指他们持守所学的教法,犹如置于金器中的狮脂一般,不令其坏失,而是以善巧纯熟、良好运转的状态将它安放在心中。这样的人,本身就是自己所闻之法的依止处,所以说“是所闻之法的依止处”。巴利
7. Sattame paññāveyyattiyenāti saccasampaṭivedhādipaññāveyyattiyena. Vinayaṃ upetāti tadaṅgādivasena kilesānaṃ vinayaṃ upetā. Vesārajjenāti sārajjakarānaṃ diṭṭhivicikicchādipāpadhammānaṃ vigamanato vesārajjena, sārajjarahitenāti attho. Tepiṭakavasena bahu sutaṃ etesanti bahussutā. Tameva pariyattidhammaṃ dhārenti suvaṇṇabhājane pakkhittasīhavasaṃ viya vinassantaṃ akatvā suppaguṇasuppavattibhāvena hadaye ṭhapentīti dhammadharā. Edisā ca attanā sutassa dhammassa ādhārabhūtā nāma hontīti āha ‘‘sutadhammānaṃ ādhārabhūtā’’ti.
第八 无畏经的注释巴利
8. Vesārajjasuttavaṇṇanā
8 第八经中,由于迷惑而寻求皈依、心生怯弱,这就是怯懦,也就是由迷惑产生的恐惧。他的这种怯懦已经消失,所以叫“离怯懦者”;这种状态就是“自信”。不过,这种自信是依靠智慧成就、断除成就、说法殊胜成就以及安稳涅槃这四者而生起的四种反省观察智。因此经中说“于四处”等等。“如牛王般崇高”是指最殊胜的地位。以宣称一切知智而挺身前行,或者为八种大众前来亲近参访,所以叫“牛王般的圣者”,也就是过去诸佛。而这里所说的,正是诸佛的境界,唯指一切知智。“即使站着不说话”,意思是即使不出声言说,也如同站着作出了宣称。“随顺认可”就是允许。巴利
8. Aṭṭhame byāmohavasena saraṇapariyesanaṃ sārajjanaṃ sārado, byāmohabhayaṃ. Vigato sārado etassāti visārado, tassa bhāvo vesārajjaṃ. Taṃ pana ñāṇasampadaṃ, pahānasampadaṃ, desanāvisesasampadaṃ khemañca nissāya pavattaṃ catubbidhapaccavekkhaṇañāṇaṃ. Tenāha ‘‘catūsu ṭhānesū’’tiādi. Usabhassa idanti āsabhaṃ, seṭṭhaṭṭhānaṃ. Sabbaññutapaṭijānanavasena abhimukhaṃ gacchanti, aṭṭha vā parisā upasaṅkamantīti āsabhā, pubbabuddhā. Idaṃ panāti buddhānaṃ ṭhānaṃ sabbaññutameva vadati. Tiṭṭhamānovāti avadantopi tiṭṭhamānova paṭijānāti nāmāti attho. Upagacchatīti anujānāti.
在八种大众之中:这就是经里说的那些大众,即:“舍利弗,我确实记得,我曾去过成百上千的刹帝利众……中略……婆罗门众、居士众、沙门众、四大天王众、三十三天众、魔众、梵天众,在那里我也曾与他们同坐、交谈、讨论。舍利弗,在那里,我完全看不到任何会压倒我或令我怯懦的迹象。”(《中部》1.151)在这些所说的大众中,作无畏吼:依靠向他人展示的智慧相应,无所畏惧,因此发出无畏的吼声。以狮子吼经:指收录在《蕴品》中的《狮子吼经》。巴利
Aṭṭhasu parisāsūti ‘‘abhijānāmi kho panāhaṃ, sāriputta, anekasataṃ khattiyaparisaṃ upasaṅkamitā…pe… brāhmaṇaparisaṃ gahapatiparisaṃ, samaṇaparisaṃ, cātumahārājikaparisaṃ, tāvatiṃsaparisaṃ, māraparisaṃ, brahmaparisaṃ upasaṅkamitā, tatrapi mayā sannisinnapubbañceva sallapitapubbañca sākacchā ca samāpajjitapubbā. Tatra vata maṃ ‘bhayaṃ vā sārajjaṃ vā okkamissatī’ti nimittametaṃ, sāriputta, na samanupassāmī’’ti (ma. ni. 1.151) evaṃ vuttaparisāsu. Abhītanādaṃ nadatīti parato dassitañāṇayogena visārado ahanti abhītanādaṃ nadati. Sīhanādasuttenāti khandhavagge āgatena sīhanādasuttena.
“四轮在天神与人类中运转”(《增支部》4.31)——从这段经文的剩余部分,说明了依止善士等而获得果报成就的运作方式;或者说,是以先前的善士依止等作为近因,使后来的善士依止等成就得以运作。应当知道,其中的“等”字也包含了“轮”字。形状像轮盘的闪电,就是雷轮。在“胸轮”等说法中,通过“等”字应当知道,“轮”字也用于命令、群体等含义。因为在“我们要制造僧团分裂、破坏轮”(《波罗夷》409;《小品》343)等语句中,命令被称为“轮”;而在“天轮、阿修罗轮”等说法中,则是指群体。巴利
‘‘Devamanussānaṃ catucakkaṃ vattatī’’ti (a. ni. 4.31) suttasesena sappurisūpanissayādiphalasampattipavatti vuttā, purimasappurisūpanissayādiupanissayā pacchimasappurisūpanissayādisampattipavatti vā vuttā. Ādi-saddena tattha ca cakkasaddassa gahaṇaṃ veditabbaṃ. Vicakkasaṇṭhānā asani eva asanivicakkaṃ. Uracakkādīsūti ādi-saddena āṇāsamūhādīsupi cakkasaddassa pavatti veditabbā. ‘‘Saṅghabhedaṃ karissāma cakkabheda’’ntiādīsu (pārā. 409; cūḷava. 343) hi āṇā ‘‘cakka’’nti vuttā. ‘‘Devacakkaṃ asuracakka’’ntiādīsu samūhoti.
因为通达已经圆满,所以阿罗汉道智就叫“通达”,因此说“名为在果位刹那生起之法”。即使靠着它已经获得了教示智,其作用之完成也仅在于他人觉悟,所以说“憍陈如证得入流……乃至……名为在果位刹那转起之法”。然而从那以后直到般涅槃,教示智的持续现起,应当理解为就是那已经转起的法轮持续安住的阶段。巴利
Paṭivedhaniṭṭhattā arahattamaggañāṇaṃ paṭivedhoti ‘‘phalakkhaṇe uppannaṃ nāmā’’ti vuttaṃ. Tena paṭiladdhassapi desanāñāṇassa kiccanipphatti parassa bujjhanamattena hotīti ‘‘aññāsikoṇḍaññassa sotāpatti…pe… phalakkhaṇe pavattaṃ nāmā’’ti vuttaṃ. Tato paraṃ pana yāva parinibbānā desanāñāṇappavatti tasseva pavattitassa dhammacakkassa ṭhānanti veditabbaṃ.
“已指出的诸法”就是指已经说过的那些法。因为对那些人来说,这只是口头上的说法,并不是真正的看见,毕竟那样一种法根本不存在。或者,这是就世尊而言:因为别人说“这些法你还没有完全觉悟”,所以是依照他人的说法而成为“已指出的诸法”。就像在“法辨析”等地方那样,法这个词是“因”的同义词,所以注释说“以同法”就是“以同因”。这里的“因”应当理解为能成立道理的因,而不是造作者,也不是使达成者。“相”就是指责的理由。其中,指责者做出指责,所以是理由;法借此而被指责,所以是理由。因此说“人也是……”等等。“安稳”是指不被任何事物阻碍、不受侵害的状态。巴利
Dassitadhammesūti vuttadhammesu. Vacanamattameva hi tesaṃ, na pana dassanaṃ tādisasseva dhammassa abhāvato. Bhagavato eva vā ‘‘ime dhammā anabhisambuddho’’ti parassa vacanavasena dassitadhammesu. ‘‘Dhammapaṭisambhidā’’tiādīsu (vibha. 718-721) viya dhamma-saddo hetupariyāyoti āha ‘‘sahadhammenāti sahetunā’’ti. Hetūti ca upapattisādhanahetu veditabbo, na kārako, sampāpako vā. Nimittanti codanāya kāraṇaṃ. Tattha codako codanaṃ karotīti kāraṇaṃ, dhammo codanaṃ karoti etenāti kāraṇaṃ. Tenāha ‘‘puggalopī’’tiādi. Khemanti kenaci appaṭibāhiyabhāvena anupaddutaṃ.
这些法有障碍,或者与障碍相连,所以叫“障碍法”。不过,因为它们实际上就是造成障碍的原因,所以说“能制造障碍,所以叫障碍法”。由于不是故意违犯时罪过不重,所以特别说“故意违犯”。举出七种罪聚等,只是举例说明——因为其余四种被称为“障碍法”的法,在它们存在时,障碍必定会生起。不过,这里指的是淫欲法,这是根据具体事件来说的,就像阿利咤比丘的学处(《波逸提》417)那样。因为如果在那一刹那看见欲乐的过患而远离,就能证得殊胜的境界,不会贪着于欲乐,所以说“淫欲……会成为障碍”。这里的“任何人”,不只是指出家者,而是泛指任何人。正如经中所说:“沉溺于淫欲的人,连教法也会忘失。”(《经集》820)巴利
Antarāyo etesaṃ atthi, antarāye vā niyuttāti antarāyikā. Evaṃbhūtā pana te yasmā antarāyakarā nāma honti, tasmā āha ‘‘antarāyaṃ karontīti antarāyikā’’ti. Asañcicca vītikkame nātisāvajjāti katvā vuttaṃ ‘‘sañcicca vītikkantā’’ti. Satta āpattikkhandhātiādi nidassanamattaṃ itaresampi catunnaṃ ‘‘antarāyikā’’ti vuttadhammānaṃ tabbhāve byabhicārābhāvato. Idha pana methunadhammo adhippetoti idaṃ aṭṭhuppattivasena vuttaṃ ariṭṭhasikkhāpadaṃ (pāci. 417) viya. Yasmā taṃkhaṇampi kāmānaṃ ādīnavaṃ disvā virato hoti ce, visesaṃ adhigacchati, na kāmesu āsatto, tasmā vuttaṃ ‘‘methuna…pe…antarāyo hotī’’ti. Tattha yassa kassacīti na kevalaṃ pabbajitasseva, atha kho yassa kassaci. Tathā hi vuttaṃ ‘‘methunamanuyuttassa, mussatevāpi sāsana’’nti (su. ni. 820).
对于那个“非出离法”,指的是他人所假想的、非出离法的相。因为在这里,“相”这个意思上,这个位格词是在与业相关联的语境中使用的。巴利
Tasmiṃ aniyyānikadhammeti tasmiṃ parehi parikappitaaniyyānikadhammanimittaṃ. Nimittatthe hi idaṃ kammasaṃyoge bhummaṃ.
“系属”就是被造作出来的。所以接着说“被造作”。“众多性”就是数量多的状态。或者也可以说“被众多所依止”——也就是被许多沙门、婆罗门所依止、系属。巴利
Upanibaddhāti viracitā. Tenāha ‘‘abhisaṅkhatā’’ti. Puthubhāvanti bahubhāvaṃ. Puthūhi vā sitāti bahūhi samaṇabrāhmaṇehi sitā upanibaddhā.
第九《爱生起经》的注释巴利
9. Taṇhuppādasuttavaṇṇanā
9 第九经中,依这个而健康,所以是“有”,也就是病的助缘。清净的“有”就是“非有”。这里的“a”这个前缀有增广的意思,就像“防护与非防护”“果与非果”那样。经文里说的“酥、生酥等”,这个“等”字包含了油、蜜、糖浆等。这里举出酥和生酥只是举例说明,应当知道一切病的助缘都包含在内。或者可以把“有与非有”理解为:小的再生有和大的再生有。正因如此,才说“在成就的有中”等等。又或者,“有”是成就,“非有”是灾祸;“有”是增长,“非有”是衰损。而渴爱正是以这(有与非有)为因缘而生起的,所以说“或以有与非有为缘”。巴利
9. Navame bhavati etena ārogyanti bhavo, gilānapaccayo. Parivuddho bhavo abhavo. Vuddhiattho hi ayamakāro yathā ‘‘saṃvarāsaṃvaro, phalāphala’’nti ca. Sappinavanītādīnīti ādi-saddena telamadhuphāṇitādīnaṃ gahaṇaṃ. Sappinavanītādiggahaṇañcettha nidassanamattaṃ, sabbassapi gilānapaccayassa saṅgaho daṭṭhabbo. Bhavābhavoti vā khuddako ceva mahanto ca upapattibhavo veditabbo. Tenevāha ‘‘sampattibhavesū’’tiādi. Bhavoti vā sampatti, abhavoti vipatti. Bhavoti vuddhi, abhavoti hāni. Taṃnimittañca taṇhā uppajjatīti vuttaṃ ‘‘bhavābhavahetu vā’’ti.
以渴爱为伴侣的人,就是有渴爱作同伴的人。因为在没有水的荒野里,渴爱就像把阳焰误认成水一样,对被干渴所压倒而焦渴的众生,以显示安慰的方式扮演同伴的角色,让他们对种种生命存在不感到厌倦,从而驱使他们在其中不断流转。就像那些不思考悬崖危险、只顾采蜜的捕鸟人一样,渴爱在充满无数过患的种种生命存在中,只给众生显示好处,让他们在无益的网中到处流转。因此,渴爱被称为“人的第二伴侣”。有人会问:其他烦恼等不也是生命产生的条件吗?确实如此,但它们并不像渴爱那样是特殊的条件。因为渴爱不以善法、而以不善法,不以欲界等善法、而以色界等善法,作为生命产生的特殊条件。因此被称为集谛。“如此性如彼性”即“如此性”和“如彼性”合为“如此性如彼性”,这(轮回)有此义,故为“如此性如彼性”,即轮回,那如此性如彼性。其中,“如此性”指人身,“如彼性”指除此之外的其余众生居处。“如此性”或指那些众生的现在自体,“如彼性”指未来自体。或者,这样的其他自体是“如此性”,不是这样的则是“如彼性”。因此说“这里‘如此性如彼性’中,‘如此性’名为这个自体”等等。流转就是轮回。巴利
Taṇhādutiyoti taṇhāsahāyo. Taṇhā hi nirudakakantāre marīcikāya udakasaññā viya pipāsābhibhūtaṃ tasitaṃ sattaṃ assāsadassanavasena sahāyakiccaṃ karontī bhavādīsu anibbinnaṃ katvā paribbhamāpeti. Tathā hi taṃ papātakaṃ acintetvā madhuggaṇhanakaluddakā viya anekādīnavākulesu bhavesu ānisaṃsameva dassentī anatthajāle sā paribbhamāpeti, tasmā taṇhā ‘‘purisassa dutiyā’’ti vuttā. Nanu ca aññepi kilesādayo bhavanibbattipaccayāti? Saccametaṃ, na pana tathā visesapaccayo, yathā taṇhā. Tathā hi sā kusalehi vinā akusalehi, kāmāvacarādikusalehi ca vinā rūpāvacarādikusalehi bhavanibbattiyā visesapaccayo. Yato samudayasaccanti vuccatīti. Itthabhāvaññathābhāvanti itthabhāvo ca aññathābhāvo ca itthabhāvaññathābhāvo, so etassa atthīti itthabhāvaññathābhāvo, saṃsāro, taṃ itthabhāvaññathābhāvaṃ. Tattha itthabhāvo manussattaṃ, aññathābhāvo tato avasiṭṭhasattāvāsā. Itthabhāvo vā tesaṃ tesaṃ sattānaṃ paccuppanno attabhāvo, aññathābhāvo anāgatattabhāvo. Evarūpo vā aññopi attabhāvo itthabhāvo, na evarūpo aññathābhāvo. Tenevāha ‘‘itthabhāvaññathābhāvanti ettha itthabhāvo nāma ayaṃ attabhāvo’’tiādi. Saṃsaraṇaṃ saṃsāro.
诸蕴的次第,以及诸界与诸处的次第;
无间断地持续运转,就被称为轮回。巴利
‘‘Khandhānañca paṭipāṭi, dhātuāyatanāna ca; Abbocchinnaṃ vattamānā, saṃsāroti pavuccati’’. (visuddhi. 2.619; dī. ni. aṭṭha. 2.95 apasādanāvaṇṇanā; saṃ. ni. aṭṭha. 2.2.60; a. ni. aṭṭha. 2.4.199; dha. sa. aṭṭha. nidānakathā; vibha. aṭṭha. 226 saṅkhārapadaniddeso; su. ni. aṭṭha. 2.523; udā. aṭṭha. 39; itivu. aṭṭha. 14);
因此说“蕴、界、处的次第”,意思是蕴、界、处以因果的关系前后不断地生起。巴利
Tenāha ‘‘khandhadhātuāyatanānaṃ paṭipāṭi’’nti, khandhadhātuāyatanānaṃ hetuphalabhāvena aparāparappavattinti attho.
在“如是了知过患”这一句里,也有人读作“了知此过患”,意思是:了知整个轮回之苦的生起之因——也就是集,即渴爱,这就是过患。或者,“如是了知过患”是指了知前面所说的、不能超越轮回的过患和过失。“离取”:通过舍弃四种取所包含的一切执取,就是离取。这里的含义也可以这样理解:依靠诸蕴的般涅槃,使诸行的流转止息,他就能脱离。巴利
Evamādīnavaṃñatvāti ettha etamādīnavaṃ ñatvātipi paṭhanti, etaṃ sakalavaṭṭadukkhassa sambhavaṃ samudayaṃ taṇhaṃ ādīnavaṃ ñatvāti attho. Atha vā evamādīnavaṃ ñatvāti etaṃ yathāvuttaṃ saṃsārānativattanaādīnavaṃ dosaṃ ñatvā. Niggahaṇoti caturūpādānasaṅkhātassa sabbassa gahaṇassa paṭinissajjanena niggahaṇo, khandhaparinibbānena saṅkhārappavattito apagaccheyyāti evaṃ vā ettha attho daṭṭhabbo.
第10章《轭经》的注释巴利
10. Yogasuttavaṇṇanā
10 第十部经里说“结”的意思是:它们把业和有等跟果报绑在一起,把有情跟有与有之间等跟苦绑在一起,套合、结合在一起,所以叫“结”。以欲乐为含义,这既是“欲”,又具备上面所说的那种“结”的意义,所以叫“欲结”。为了说明“有结”就是对有的贪爱,所以说了“在色界、无色界的有中”等等。其中,第一种是对再生有的贪爱,第二种是对业有的贪爱,第三种是与有见相应的。就像以染着的意义说为贪爱,同样地,以结合的意义说为“结”。对四圣谛的无知,这是依据经的方法而说的,因为这是经的注释;或者,是因为对过去际等的无知也包含在其中。巴利
10. Dasame yojentīti kammaṃ vipākena bhavādiṃ, bhavantarādīhi dukkhena sattaṃ yojenti ghaṭentīti yogā. Kāmanaṭṭhena kāmo ca so yathāvuttenatthena yogo cāti kāmayogo. Bhavayogo nāma bhavarāgoti dassetuṃ ‘‘rūpārūpabhavesū’’tiādi vuttaṃ. Tattha paṭhamo upapattibhavesu rāgo, dutiyo kammabhavesu, tatiyo bhavadiṭṭhisahagato yathā rajjanaṭṭhena rāgo, evaṃ yujjanaṭṭhena yogoti vutto. Catūsu saccesu aññāṇanti idaṃ suttantanayaṃ nissāya vuttaṃ. Suttantasaṃvaṇṇanā hesāti, tadantogadhattā vā pubbantādīnaṃ.
“集”有两种:刹那集和缘集。生起的那一刹那,就是刹那集;缘本身,就是缘集。从字义上说,“集”既指正在集起的过程,也指“诸法由此集起”,所以称为“集”。应当这样理解这两种集的字义区别。了知缘集的比丘,也了知刹那集;了知刹那集的比丘,也了知缘集。因为,对见到诸行由缘而生起的人来说,见到它们由刹那而生起是容易的;而对见到诸行由刹那而生起的人来说,由于已经很好地把握了诸缘,见到它们由缘而生起就更容易成就。不过在这里,为了显示刹那集,才说“生起是集”。巴利
Samudayanti dve samudayā khaṇikasamudayo paccayasamudayo ca. Uppādakkhaṇo khaṇikasamudayo, paccayova paccayasamudayo. Samudayate samudayanaṃ samudayo, samudeti etasmāti samudayoti evaṃ ubhinnaṃ samudayānaṃ saddatthatopi bhedo veditabbo. Paccayasamudayaṃ pajānantopi bhikkhu khaṇikasamudayaṃ pajānāti, khaṇikasamudayaṃ pajānantopi paccayasamudayaṃ pajānāti. Paccayato hi saṅkhārānaṃ udayaṃ passato khaṇato ca nesaṃ udayadassanaṃ sukhaṃ hoti, khaṇato ca nesaṃ udayaṃ passato pageva paccayānaṃ suggahitattā paccayato dassanaṃ sukhena ijjhati. Idha pana khaṇikasamudayaṃ dassento āha ‘‘samudayanti uppatti’’nti.
灭也有两种:毕竟灭和坏灭。有些人说,毕竟灭就是不再生起的灭,也就是涅槃。坏灭则是指刹那灭。在修行还处于前行阶段时,通过领受、反复提问等方式来观察的人,只要见到其中一种,另一种的见到也自然就成立了。在前行阶段,以所缘为方式,从灭尽、变坏的角度作意观察时,正在观见坏灭的人,会通过对比,从随闻等途径观见到毕竟灭;而在道刹那,以涅槃为所缘观见毕竟灭时,由于不再迷惑,他也能观见另一种。这里为了显示坏灭,才说“灭就是坏灭”。在这里,通过把握诸欲乐的生起与坏灭,不仅说明了诸欲乐是缘生的,也同样说明了欲乐所依之事也是如此。因此应当看到,这两者的无常性、苦性、无我性也都得到了说明。“甘甜性”:这是指依止于诸欲乐的快乐与喜悦。因为经中说:“比丘们,凡是缘于这五种欲功德而生起的快乐与喜悦,这就是诸欲乐的甘甜。”“不甘甜性”:这是指以欲乐为因所生的痛苦与忧恼。巴利
Atthaṅgamopi duvidho accantatthaṅgamo, bhedatthaṅgamoti. Accantatthaṅgamo appavattinirodho, nibbānanti keci. Bhedatthaṅgamo khaṇikanirodho. Tadubhayaṃ pubbabhāge uggahaparipucchādivasena passato aññataradassanena itaradassanampi siddhameva hoti. Pubbabhāgeyeva ārammaṇavasena khayato vayato sammasanādikāle bhedatthaṅgamaṃ passanto byatirekavasena anussavādito accantatthaṅgamaṃ passati, maggakkhaṇe pana ārammaṇato accantatthaṅgamaṃ passanto asammohato itarampi passati. Idha pana bhedatthaṅgamaṃ dassento āha ‘‘atthaṅgamanti bheda’’nti. Kāmānaṃ uppattibhedaggahaṇeneva cettha yathā kāmānaṃ paṭiccasamuppannatā vibhāvitā, evaṃ kāmavatthunopīti ubhayesampi aniccatā dukkhatā anattatā ca vibhāvitāti daṭṭhabbaṃ. Madhurabhāvanti iminā kāmasannissitaṃ sukhaṃ somanassaṃ dasseti. ‘‘Yaṃ kho, bhikkhave, ime pañca kāmaguṇe paṭicca uppajjati sukhaṃ somanassaṃ, ayaṃ kāmānaṃ assādo’’ti (ma. ni. 1.166) hi vuttaṃ. Amadhurabhāvanti iminā pana kāmahetukaṃ dukkhaṃ domanassaṃ dasseti.
触处:指眼等诸处,它们是六门之触生起的原因。因此说“眼等是眼触等的原因”。引发后有就是后有,这里省略了后一个词;应当看出,就像 mano 一词那样,前一个词以 o 结尾。后有是他们的习惯、他们的性格,所以他们是引有者。或者,由于表示“具有……性质”的 ika 后缀使意义得以完成,应当看出这里没有出现表示动作的词,就像惯吃糕饼的人被称为 āpūpiko 一样。又或者,他们给予后有,导向后有,让人一再地生于后有之中,所以称为引有者。因为“taddhitā”一词以复数形式出现,或者因为派生词的表达方式多种多样,所以应当看出,在“给予后有”等意义中,ponobhavika 这个词也能够成立。巴利
Phassāyatanānanti chadvārikassa phassassa kāraṇabhūtānaṃ cakkhādiāyatanānaṃ. Tenāha ‘‘cakkhādīnaṃ cakkhusamphassādikāraṇāna’’nti. Punabbhavakaraṇaṃ punobhavo uttarapadalopena, mano-saddassa viya ca purimapadassa okārantatā daṭṭhabbā. Punobhavo sīlametesanti ponobhavikā. Atha vā sīlatthena ikasaddena gamitatthattā kiriyāvācakasaddassa adassanaṃ daṭṭhabbaṃ yathā apūpabhakkhanasīlo āpūpiko. Atha vā punabbhavaṃ denti, punabbhavāya saṃvattanti, punappunabbhave nibbattentīti ponobhavikā. ‘‘Taddhitā’’ti hi bahuvacananiddesā vicittattā vā taddhitānaṃ abhidhānalakkhaṇattā vā ‘‘punabbhavaṃ dentī’’tiādīsupi atthesu ponobhavikasaddasiddhi daṭṭhabbā.
它们让修行中的人从欲结等束缚中脱离出来,所以叫“解结之因”,也就是不净观、禅那等能使人脱离结缚的修行方法。因此说:“所谓解结之因,就是能令脱离结缚的因”等等。巴利
Visaṃyojenti paṭipannaṃ puggalaṃ kāmayogādito viyojentīti visaṃyogā, asubhajjhānādīni visaṃyojanakāraṇāni. Tenāha ‘‘visaṃyogāti visaṃyojanakāraṇānī’’tiādi.