第四 根相应
4. Indriyasaṃyuttaṃ
纯净经的注释
1. Suddhikasuttavaṇṇanā
471四地……那三根因为属于善和无记,所以可得。精进根和定根……因为与善等三法共通,所以在一切处都可得。依四地……而说,意思是:既依四地法的区分来说,也依善等摄一切法的区分来说。
471.Catubhūmaka…pe… labbhanti kusalābyākatabhāvato tesaṃ tiṇṇaṃ indriyānaṃ. Vīriyindriyasamādhindriyāni…pe… sabbattha labbhanti kusalattikasādhāraṇattā. Catubhūmaka …pe… vasenāti catubhūmakadhammaparicchedavasena ceva kusalādīhi sabbasaṅgāhakadhammaparicchedavasena ca vuttanti attho.
《第二沙门婆罗门经》的注释
Dutiyasamaṇabrāhmaṇasuttavaṇṇanā
477以苦谛的角度来说,他们不了知这是苦谛的状态。因为信根属于应当被遍知的对象,所以被归入苦谛。以集谛的角度来说,他们对贪爱、无明等不了知这是信根的集谛状态。灭,是指信根不执取而灭的相,也就是涅槃。行道,是指导向信根灭尽的行道,也就是圣道。在其余诸根中,是指在精进根等诸根中。
477.Dukkhasaccavasenāti dukkhasaccabhāvena na pajānanti. Tañhi pariññeyyatāya dukkhasaccasaṅgahaṃ. Samudayasaccavasenāti taṇhāvijjādiṃ saddhindriyassa samudayasaccabhāvena na pajānanti. Nirodhanti saddhindriyassa anupādāya nirodhanimittaṃ nibbānaṃ. Paṭipadanti saddhindriyanirodhagāminiṃ paṭipadaṃ ariyamaggaṃ. Sesesūti vīriyindriyādīsu.
在白分中,也就是“了知信根”等所说的无过失的一方。“以胜解力,作意的集起”:依靠“有布施”等前行阶段的信的胜解力,使作意生起。所以这里说的“作意”,就是指最初生起的信,而不是意门转向。其余诸根也是同样的道理。因此应当看到,最初生起的作意,对于能引生策励的锐利的精进根等的最初生起,是借用“作意”这个名称来说的。因为最初生起的策励还很弱,没有策励的力量,所以说是精进根等的集起;它成为达到强盛状态的精进根等的转向处,因此说为它们的集起。意思是:先前以胜解等方式运转的作意,就是它们的集起。“其次,以欲力”:以想要去做的善欲之力,也就是希望生起信等的那种欲的形态所运转的欲之力。“以作意力,作意的集起”:对于依信根等运转的微弱状态,通过能令它生起的如理作意之力,使作意生起。“如此也”:也是依照“以胜解力”等所说的方式。“在六部经中”:从第二部经开始的六部经里,只说了四谛。因为执取乐味就摄入了集谛,执取过患就摄入了苦谛,执取出离就摄入了灭谛和道谛。而在第一部经中,只是显示了诸根的自性。
Sukkapakkheti ‘‘saddhindriyaṃ pajānantī’’tiādinayappavatte anavajjapakkhe. Adhimokkhavasena āvajjanasamudayāti ‘‘atthi dinna’’ntiādinayappavattapubbabhāgabhūtasaddhādhimokkhavasena āvajjanuppattiyā. Tasmā paṭhamuppannā saddhā eva hettha ‘‘āvajjana’’nti vuttā, na manodvārāvajjanaṃ. Esa nayo sesesupi. Tasmā paṭhamuppannā āvajjanā paggahuppattiṭṭhānānaṃ tikkhānaṃ vīriyindriyādīnaṃ paṭhamuppattiyā āvajjanapariyāyena vuttāti daṭṭhabbaṃ. Dubbalā hi paṭhamuppannā paggahābhāvato vīriyindriyādīnaṃ samudayoti balavabhāvappattavīriyindriyādikassa āvajjanaṭṭhāniyāni hontīti tesaṃ samudayoti vuttā, pubbe adhimuccanādivasena pavattassa āvajjanassa samudayāti attho. Puna chandavasenāti kattukāmatākusalacchandavasena saddhādīnaṃ uppādetukāmatākārappavattassa chandassa vasena. Manasikāravasena āvajjanasamudayāti saddhindriyādivasena pavattassa dubbalassa tassa nibbattakayonisomanasikāravasena āvajjanassa uppattiyā. Evampīti ‘‘adhimokkhavasenā’’tiādinā vuttākārenapi. Chasu suttesūti dutiyato paṭṭhāya chasu suttesu. Catusaccameva kathitaṃ. Assādaggahaṇena hi samudayasaccaṃ, ādīnavaggahaṇena dukkhasaccaṃ, nissaraṇaggahaṇena nirodhamaggasaccāni gahitānīti. Paṭhamasutte pana indriyānaṃ sarūpadassanamevāti.
第八 达婆经的注释
8. Dabbasuttavaṇṇanā
478478. 因为通过它而进入“流”,所以叫“入流”,也就是未至而趣向的第一圣道。这里的“流”应当理解为圣道之流。“进入”就是从这开始踏上修行之路。获得初道的种种征象,就是入流者的支分,这里称为“入流支”。不过应当知道,这些是在三种情形下说的,即信和圣者所喜爱的戒。在自己的境界里,就是在自己作用的范围内。为了显示最殊胜的状态,就是为了显示主导性。意思是,要指出信根等诸根在哪里有特别的作用,也就是它们的作用超出一般。现在,为了用譬喻说明这个道理,就说“正如……”等。“达到之后”,指获得自己作用特别超越的那个境地之后。“作为前导”,指在生起信等作用时,它走在前面,承担重任。其余的是精进根等。“随彼而行”,指跟随着那主导者而行,即作为那个信根等的辅助部分。这个道理在其余诸根上也是一样。“在禅那解脱中”,在称为禅那的解脱中,因为以定为主导,所以指那些禅那。这样解说之后,“达到入流支之后”这句话也就说得通了,因为戒确实以信为近因。“证得圣谛”,就是通达了应当现观的四圣谛,获得四圣谛。
478. Soto āpajjīyati etenāti sotāpatti, anāgataṃ pati paṭhamamaggo. Sototi ariyamaggasoto daṭṭhabbo. Āpajjīyatītiādito paṭipajjīyati. Paṭhamamaggapaṭilābhanimittāni sotāpannassa aṅgāni idha ‘‘sotāpattiyaṅgānī’’ti vuttāni. Tāni pana tīsu ṭhānesu saddhā ariyakantasīlañcāti veditabbāni. Savisayeti sakavisaye. Jeṭṭhakabhāvadassanatthanti padhānabhāvadassanatthaṃ. Yattha saddhādiindriyānaṃ sātisayakiccaṃ, tesaṃ kiccātirekataṃ dassetunti attho. Idāni tamatthaṃ upamāhi vibhāvetuṃ ‘‘yathā hī’’tiādi vuttaṃ. Patvāti attano kiccātirekaṭṭhānaṃ paṭilabhitvā. Pubbaṅgamanti saddahanakiccesu purecāraṃ dhorayhaṃ. Sesāni vīriyindriyādīni. Tadanvayānīti tadanugatāni tassa saddhindriyādikassa pakkhikāni. Esa nayo sesesupi. Jhānavimokkheti jhānasaṅkhāte vimokkhe samādhipadhānatāya jhānānaṃ. Evañca katvā ‘‘sotāpattiyaṅgāni patvā’’ti idañca vacanaṃ samatthitaṃ hoti. Saddhūpanisañhi sīlanti. Ariyasaccāni patvāti cattāri saccāni abhisametabbāni pāpuṇitvā.
第一分别经等的注释
9-10. Paṭhamavibhaṅgasuttādivaṇṇanā
479-480“贤善”说的是慧,所以经文说:“这叫作慧。”能保护、让杂染法干涸、把杂染法去除的,就是贤善者,也就是具有坚固、锐利之念的人;他这种状态就是贤善,因此说念也具有贤善的状态,这是说得通的。这样一来,“以念与贤善”这句话就成立了;而当说“以念及贤善”时,其实就已经对念作了解说。“我曾说过的某部经或某个业处”——“弃舍”是指行所摄的法在这其中被证得,也就是涅槃。以它作为所缘,所以说“以涅槃为所缘”。“正在经历”:是指对诸行的生起和灭去正在经历、正在觉知。因此说“是把握生灭的”。信根、念根、慧根属于前分,因为经文说:“这位世尊是阿罗汉……即使是很久以前做的、很久以前说的,也能忆念、随念”,以及“以通达生灭的慧……”。又因为经文说:“他策励精进而安住,对于未生起的……”等等,所以精进根是混合的。由于经文说“以弃舍为所缘”,所以定根只是已经生起的出世间法。这里说的就是这个,也就是第九品中所说的那个。这就是前分、混合、出世间的法门判别。
479-480. Nepakkaṃ vuccati paññāti āha – ‘‘paññāyetaṃ nāma’’nti. Nipāyati saṃkilesadhamme visoseti nikkhāmetīti nipako, thiratikkhasatipuggalo, tassa bhāvo nepakkanti satiyāpi nepakkabhāvo yujjateva. Evañhi ‘‘satinepakkenā’’ti idaṃ vacanaṃ samatthitaṃ hoti, satiyā ca nepakkenāti evaṃ vuccamānena satiniddeso nāma kato hotiyeva. Asukaṃ nāma suttaṃ vā kammaṭṭhānaṃ vā me bhāsitanti. Vossajjīyati saṅkhāragataṃ etasmiṃ adhigateti vossaggo, nibbānaṃ. Taṃ ārammaṇaṃ karitvāti āha – ‘‘nibbānārammaṇaṃ katvā’’ti. Gacchantiyāti saṅkhārānaṃ udayañca vayañca udayabbayaṃ gacchantiyā bujjhantiyā. Tenāha ‘‘udayabbayapariggāhikāyā’’ti. Saddhāsatipaññindriyāni pubbabhāgāni ‘‘itipi so bhagavā arahaṃ, cirakatampi cirabhāsitampi saritā anussaritā, udayatthagāminiyā paññāyā’’ti ca vuttattā. ‘‘Āraddhavīriyo viharati, so anuppannāna’’ntiādinā ca vuttattā vīriyindriyaṃ missakaṃ. ‘‘Vossaggārammaṇaṃ karitvā’’ti vuttattā samādhindriyaṃ nibbattitalokuttarameva. Ayamevāti yvāyaṃ navame vutto. Ayameva pubbabhāgamissakalokuttarattadhammaparicchedo.
《获得经》的注释
1. Paṭilābhasuttavaṇṇanā
481在正勤方面着手,就是依正勤、以修习的方式着手。因此他说“修习时”。就像在解说精进根时,开示说“依四正勤而获得精进”,同样地,在解说念根时,则是“依四念处而获得念”,所以说“在念根方面也是同样的道理”。然而,在解说信根等时,并没有那样开示。
481.Sammappadhāne ārabbhāti sammappadhāne bhāvanāvasena ārabbha. Tenāha ‘‘bhāvento’’ti. Yathā vīriyindriyaniddese ‘‘cattāro sammappadhāne ārabbha vīriyaṃ paṭilabhatī’’ti desanā āgatā, evaṃ satindriyaniddese ‘‘cattāro satipaṭṭhāne ārabbha satiṃ paṭilabhatī’’ti, tasmā ‘‘satindriyepi eseva nayo’’ti vuttaṃ. Saddhindriyādiniddesesu pana na tathā deseti.
第一 略说经的注释
2. Paṭhamasaṃkhittasuttavaṇṇanā
482诸根有锐利等状态,应当依观、依道或依果来把握,所以说“由此……中略……应知”。不过,圣典里不是只取了柔软的状态吗?确实如此,但那是因为如果没有锐利的状态,就不会有“锐利等状态”的说法。因为说这个柔软,才得以相对它说那个锐利,锐利与柔软两者互相观待才能成立,就像河的彼岸与此岸一样。现在,为了把“由此”等简要说的义理详细显示出来,所以说了“圆满”等。其中,“圆满”就是具足;另一个词是它的同义词。或者,“圆满”指遍熟,就是圆满的意思。为什么说“比它更柔软的,是法随行道的”呢?因为“由此”指的正是入流道的观根,而所说的“比它更柔软的”第一道位,可能是法随行,也可能是信随行,这难道不相违吗?这没有过失:这里是依入流道的一分位,即相对于应得的第一道,来区分观而作意趣的。因为,如果有人成为入流者后,不改变威仪,就于本座证得一来道,便就他的观根不作区分而说:“比它更柔软的,名为入流道的观根”。如果有人成为入流者后,经过一段时间才成一来者,则有为入流道而转起的观根。如果他属于法随行种性,那么较上述观根更柔软的,就说“比它更柔软的,是法随行道的”。把“观根”引来连接。法随行观根与信随行观根相比,信随行观根之所以更柔软,其理由后面自然会说到。以法、以慧随行于道流,就是法随行,是慧更殊胜的圣者。以信随行于道流,就是信随行,是信更殊胜的圣者。
482. Indriyānaṃ tikkhādibhāvo vipassanāvasena vā maggavasena vā phalavasena vā gahetabboti vuttaṃ ‘‘tatoti…pe… veditabba’’nti. Nanu cettha mudubhāvo eva pāḷiyaṃ gahitoti? Saccametaṃ, taṃ pana tikkhabhāve asati na hoti tikkhādibhāvoti vuttaṃ. Yato hi ayaṃ mudu, ito taṃ tikkhanti vattabbataṃ labhati apekkhāsiddhattā tikkhamudubhāvānaṃ pārāpāraṃ viya. Idāni ‘‘tato’’tiādinā saṅkhepato vuttamatthaṃ vitthārato dassetuṃ ‘‘samattānī’’tiādi vuttaṃ. Tattha samattānīti sampannāni. Itaraṃ tasseva vevacanaṃ. Samattānīti vā pariyattāni, samattānīti attho. ‘‘Tato mudutarāni dhammānusārīmaggassā’’ti kasmā vuttaṃ? Tatoti hi sotāpattimaggavipassanindriyāni adhippetāniyeva, ‘‘tato mudutarānī’’ti vuttapaṭhamamaggo dhammānusārī vā siyā saddhānusārī vāti byabhicarati? Nāyaṃ doso, sotāpattimaggekadesavaseneva laddhabbapaṭhamamaggāpekkhāya vipassanāya vibhāgassa adhippetattā. Yo hi sotāpanno hutvā iriyāpathaṃ akopetvā yathānisinnova sakadāgāmimaggaṃ pāpuṇāti, tassa vipassanindriyāni sandhāya avibhāgena vuttaṃ – ‘‘tato mudutarāni sotāpattimaggassa vipassanindriyāni nāmā’’ti. Yo pana sotāpanno hutvā kālantarena sakadāgāmī hoti, tassa sotāpattimaggatthāya pavattāni vipassanindriyāni nāma honti. So ce dhammānusārīgotto, tassa yathāvuttavipassanindriyato mudutarānīti ‘‘tato mudutarāni dhammānusārīmaggassā’’ti vuttaṃ. Vipassanindriyāni nāmāti ānetvā sambandho. Dhammānusārīvipassanindriyato saddhānusārīvipassanindriyānaṃ mudubhāvassa kāraṇaṃ sayameva vakkhati. Dhammena paññāya maggasotaṃ anussaratīti dhammānusārī, paññuttaro ariyo. Saddhāya maggasotaṃ anussaratīti saddhānusārī, saddhuttaro ariyo.
像这样通过观的方式说明之后,为了再通过道的方式来说明,就开始了“同样地”等话。从相应和自性两方面来说,属于阿罗汉道的诸根,就是阿罗汉道根。说到“阿罗汉果根”这一句时,这里的理路也是一样的。
Evaṃ vipassanāvasena dassetvā maggavasena dassetuṃ ‘‘tathā’’tiādi āraddhaṃ. Sampayogato sabhāvato ca arahattamaggapariyāpannāni arahattamaggindriyāni. Arahattaphalindriyānīti etthāpi eseva nayo.
现在为了依果来显示,所以说了“完全具足、圆满”等话。由于入流道位的补特伽罗而有差别,因此这两者在第三轮中不可得,这就是其意趣。法随行者和信随行者的差别是如何产生的?他说“也依来临,也依道”。为了显示这两者,他说了“信随行补特伽罗”等。“令其受持教示”,就是掌握教说。
Idāni phalavasena dassetuṃ ‘‘samattāni paripuṇṇānī’’tiādi vuttaṃ. Sotāpattimaggaṭṭhapuggalavasena nānattaṃ jātaṃ, tasmā te dvepi idha tatiyavāre na labbhantīti adhippāyo. Dhammānusārīsaddhānusārīnaṃ nānattaṃ kathaṃ jātanti āha ‘‘āgamanenapi maggenapī’’ti. Tadubhayaṃ dassento ‘‘saddhānusārīpuggalo’’tiādimāha. Uddisāpentoti uddesaṃ gaṇhanto.
道是锋利的,因为它的亲依止根(信等根)具有锐利、明净的性质。因此说“运载锐利之智”。“无行”是指纯粹以自性(自然发生)。“少功用”是它的同义词。法随行的人在修行时镇伏烦恼,能以较小的苦、较少的困难、不疲劳地镇伏烦恼。而信随行的人则要以苦、以艰难、疲劳之后才能镇伏。所以,法随行者在预备道阶段,断烦恼的智慧不迟钝、非常锋利地运作。就像用锋利的刀切芭蕉,切口平整,刀迅速划过,听不到声音,不需要很大的力气——法随行者的预备道修习就是这样。而信随行者在预备道阶段,断烦恼的智慧迟钝、不锋利、不锐利地运作。就像用不太锋利的刀切芭蕉,切口不平整,刀不迅速划过,能听到声音,需要很大的力气——信随行者的预备道修习就是这样。即便如此,在烦恼灭尽上并没有差别。因此说“然而在烦恼灭尽上”等。其余的烦恼也因与结的灭尽相应而灭尽。
Maggo tikkho hoti upanissayindriyānaṃ tikkhavisadabhāvato. Tenāha ‘‘sūraṃ ñāṇaṃ vahatī’’ti. Asaṅkhārenāti saraseneva. Appayogenāti tasseva vevacanaṃ. Dhammānusārīpuggalo hi āgamanamhi kilese vikkhambhento appadukkhena appakasirena akilamantova vikkhambhetuṃ sakkoti. Saddhānusārīpuggalo pana dukkhena kasirena kilamanto hutvā vikkhambhetuṃ sakkoti, tasmā dhammānusārissa pubbabhāgamaggakkhaṇe kilesacchedakañāṇaṃ adandhaṃ tikhiṇaṃ hutvā vahati, yathā nāma tikhiṇena asinā kadaliṃ chindantassa chinnaṭṭhānaṃ maṭṭhaṃ hoti, asi khippaṃ vahati, saddo na suyyati, balavavāyāmakiccaṃ na hoti, evarūpā dhammānusārino pubbabhāgabhāvanā hoti, saddhānusārino pana pubbabhāgakkhaṇe kilesacchedakañāṇaṃ dandhaṃ na tikhiṇaṃ asūraṃ hutvā vahati, yathā nāma nātitikhiṇena asinā kadaliṃ chindantassa chinnaṭṭhānaṃ na maṭṭhaṃ hoti, asi sīghaṃ na vahati, saddo suyyati, balavavāyāmakiccaṃ icchitabbaṃ hoti, evarūpā saddhānusārino pubbabhāgabhāvanā hoti. Evaṃ santepi kilesakkhaye nānattaṃ natthi. Tenāha ‘‘kilesakkhaye panā’’tiādi. Avasesā ca kilesā khīyanti saṃyojanakkhayāya yogattā.
第二略经的注释
3. Dutiyasaṃkhittasuttavaṇṇanā
483“由于这个”是指:因为果有差别,所以修行才有不同。根有差别,是指信等诸根各不相同。果有差别,是指阿罗汉果等果位各不相同。人有差别,是指不来者等人各不相同。
483.Tatoti phalato phalavemattatāya cariyamānattā. Indriyavemattatā saddhādīnaṃ indriyānaṃ nānattena. Phalanānattanti arahattaphalādinānattaṃ. Puggalanānattanti anāgāmiādipuggalanānattaṃ.
第三略经注
4. Tatiyasaṃkhittasuttavaṇṇanā
484以戒蕴等和信根等从各方面修到圆满,正在修习圆满的阿拉汉道的人,从证得的角度来说,就是在成就、实现阿拉汉果。所谓“三部分道”,是指因为戒蕴等还没有圆满、只成为一部分的那三个下位的道。“一部分”就是指下位的三个果。所谓“在四者中”,是指在这个品里第一等四部经中。虽然在这里,第三经说“从彼处以果的力量出离”,第四经说“圆满的圆满者成就,一部分的部分者”,但因为有一句话说“在四部经里都只说了混杂的诸根”,所以应当知道,也可以依观来作相应的联结。
484. Sīlakkhandhādīhi saddhindriyādīhi ca parito pūraṇena paripūraṃ arahattamaggaṃ karonto nipphattito arahattaphalaṃ ārādheti nipphādeti. Tayo padesamaggeti sīlakkhandhādīnaṃ apāripūriyā ekadesabhūte tayo heṭṭhimamagge. Padesaṃ heṭṭhimaphalattayaṃ. Catūsūti imasmiṃ vagge paṭhamādīsu catūsu suttesu. Kāmañcettha tatiye ‘‘tatoti phalavasena nissakka’’nti vuttaṃ, catutthe ‘‘paripūraṃ paripūrakārī ārādheti, padesaṃ padesakārī’’ti, ‘‘catūsupi suttesu missakāneva indriyāni kathitānī’’ti pana vacanato vipassanāvasenapi yojanā labbhatevāti daṭṭhabbaṃ.
第一广说经等的注释
5-7. Paṭhamavitthārasuttādivaṇṇanā
485-487这里的“出离”应当理解为依观而说,不是依道果而说,因为在这部经里,所指的完全只是观根。现在为了把这一点说清楚,才说了“圆满……”等话。在无热天等五净居天中,不论投生在哪一处,都还没有活到寿命的一半,就在中途以烦恼般涅槃而般涅槃,所以叫中般涅槃者;因为不靠造作、不靠加行,自然就般涅槃,所以叫无行般涅槃者;与此相反的情况,就是有行般涅槃者;因为具有向上流动的性质,他的渴爱之流或轮回之流是向上的,所以叫上流;或者因为向上走后才能证得,他的道流是向上的,所以叫上流;因为前往色究竟天,所以叫至色究竟天者。在这里,应当这样理解这些词的含义。
485-487.Vipassanāvasena nissakkaṃ veditabbaṃ, na maggaphalavasena, imasmiṃ sutte sabbasova vipassanindriyānaṃ eva adhippetattā. Idāni tamatthaṃ pākaṭaṃ kātuṃ ‘‘paripuṇṇāni hī’’tiādi vuttaṃ. Avihādīsu pañcasu suddhāvāsesu tattha tattha āyuvemajjhaṃ anatikkamitvā antarā kilesaparinibbānena parinibbāyanato antarāparinibbāyī, asaṅkhārena appayogena sarasatova parinibbāyanato asaṅkhāraparinibbāyī, tabbipariyāyato sasaṅkhāraparinibbāyī, uddhaṃ vāhibhāvena uddhamassa taṇhāsotaṃ vaṭṭasotaṃ vāti uddhaṃsoto, uddhaṃ vā gantvā paṭilabhitabbato uddhamassa maggasotanti uddhaṃsoto, akaniṭṭhabhavaṃ gacchatīti akaniṭṭhagāmīti evamettha saddattho daṭṭhabbo.
这里说的“此处”,是指前面讲“依观而出离”的那个地方。所谓“只站在阿罗汉道上”,意思是就在这一生中,只站在阿罗汉道上,而不是站在观上。应当举出五种出离来说明,也就是“以比那更柔软的根而成为中般涅槃者”等五种出离。现在为了阐明这个道理,就说“阿罗汉道的……”等等。其中,在无热天等处投生后,刚一投生就般涅槃的,是第一种中般涅槃者;在那里还没活到寿命的一半就般涅槃的,是第二种中般涅槃者;活到寿命一半之后才般涅槃的,应当知道是第三种中般涅槃者。为什么说“五种出离”呢?难道不应该说“无行般涅槃者和有行般涅槃者”吗?为了说明不应该那样说,就指出“无行般涅槃者的以及有行般涅槃者的,也正是这五种人”。
Imasmiṃ pana ṭhāneti ‘‘vipassanāvasena nissakka’’nti vuttaṭṭhāne. Arahattamaggeyeva ṭhatvāti imasmiṃyeva bhave arahattamaggeyeva, na vipassanāya ca ṭhatvā. Pañca nissakkāni nīharitabbānīti ‘‘tato mudutarehi antarāparinibbāyī hotī’’tiādīni pañca nissakkāni niddhāretvā kathetabbāni. Idāni tamatthaṃ vivaranto ‘‘arahattamaggassa hī’’tiādimāha. Tattha avihādīsu uppajjitvā uppannasamanantarāya parinibbāyanato paṭhamaantarāparinibbāyī. Tattha āyuppamāṇavemajjhaṃ appatvāva parinibbāyanato dutiyaantarāparinibbāyī, āyuvemajjhaṃ patvā parinibbāyanato tato paraṃ tatiyaantarāparinibbāyī veditabbo. ‘‘Pañca nissakkānī’’ti kasmā vuttaṃ? Nanu asaṅkhārasasaṅkhāraparinibbāyīti vattabbanti? Na vattabbanti dassento āha ‘‘asaṅkhāraparinibbāyissa sasaṅkhāraparinibbāyinopi eteva pañca janā’’ti.
“三种出离”,就是“以比那更柔软的根而成为入流者”等三种出离的说法。这里没有把一来者直接算进去,因为一来者应当站在不来道的观根上来区分出来:由于比不来道的观根更柔软,所以成为一来者。“一来……更柔软……”这一句,是说与一来道的观根相比,被称为“一种子”的入流者的观根更为柔软,这样合起来说成三种。“法随者”等两类,已经被“家家”等两类所包含。“一来道的……”等话,只是对前面所说含义的解释。其余部分和前面所说的一样。第六经和第七经也是按照前面所说的方式,也就是说,第六经和第七经与第二经、第三经所说的方式相同。不过,那里说的是混合的根,这里说的则是前行观阶段的根,这就是差别所在。
Tīṇi nissakkānīti ‘‘tato mudutarehi sotāpanno hotī’’tiādīni tīṇi nissakkapadāni. Idha sakadāgāmī na gahito, so anāgāmimagge ṭhatvā nīharitabbo, anāgāmimaggassa vipassanindriyehi mudutarehi sakadāgāmī hoti. Sakadā…pe… mudutarānīti idaṃ sakadāgāmimaggassa vipassanindriyehi ekabījisaṅkhātasotāpannavipassanindriyāni mudutarāni hontīti tīṇi katvā vuttaṃ. Dhammānusārītiādidvayaṃ kolaṃkolādidvayena gahitaṃ hotīti. Sakadāgāmimaggassa hītiādi vuttasseva atthassa vivaraṇaṃ. Sesaṃ heṭṭhā vuttanayameva. Chaṭṭhasattamāni vuttanayānevāti chaṭṭhasattamāni suttāni dutiyatatiyesu vuttanayāneva. Tattha pana missakāni indriyāni kathitāni, idha pubbabhāgavipassanindriyāni kathitānīti ayameva viseso.
《行道经》的注释
8. Paṭipannasuttavaṇṇanā
488所谓“那部经是依道与果而说‘出离’”,正如经中已经说过:“为现证阿罗汉果而成为行道者”等等。“以八者”,就是以四种果和四种道,共为八种。它是出离于外的,不是内在的存在。这里只说出世间根,因为它们属于道心与果心生起的范畴。
488.Tanti maggaphalavasena nissakkaṃ. Pāḷiyaṃ vuttameva ‘‘arahattaphalasacchikiriyāya paṭipanno hotī’’tiādinā. Aṭṭhahīti catūhi phalehi catūhi ca maggehīti aṭṭhahi. Bahibhūto na antobhāvo. Lokuttarāneva indriyāni kathitāni maggaphalacittuppādapariyāpannattā.
9-10. 具足经等的注释
9-10. Sampannasuttādivaṇṇanā
489-490489-490. 关于“根具足”这一说法,这里的“具足”一词是圆满的意思,所以说“诸根圆满”。因为它们是依照共通性来教导的,所以这里说的是混合的诸根。
489-490.Indriyasampannoti ettha sampannasaddo paripūriatthoti āha ‘‘paripuṇṇindriyo’’ti. Missakāni indriyāni kathitāni sāmaññatova desitattā.
第三 六根品
3. Chaḷindriyavaggo
2. 《命根经》注释
2. Jīvitindriyasuttavaṇṇanā
492“女性状态”就是指女性性。它发挥“主宰”的作用,因为它是这类众生共同生起的原因。女性根就是唯独属于女性的根。男性根也应这样理解。“于命”是指对俱生诸法起到存活、守护、延续的作用。“轮回根”是指成为轮回之因的那些根。因为只要这些执取根存在,轮回就会运转、显现。
492.Itthibhāveti itthitāya. Indaṭṭhaṃ karoti tathāsattajanasāmaññakāraṇabhāvato. Itthiyā eva indriyaṃ itthindriyaṃ. Esa nayo purisindriye. Jīviteti sahajātadhammānaṃ jīvane pālane pavattane. Vaṭṭindriyānīti vaṭṭahetubhūtāni indriyāni. Imesu hi upādinnaindriyesu sati vaṭṭaṃ vattati paññāyati.
3. 已知根经的注释
3. Aññindriyasuttavaṇṇanā
493“前所未了知的法”说的是四谛法;同样,“已了知的法”也是指这些法。这里的意思是:了知就叫作“智”,意思是不超越初道所了知的,更进一步地了知。这是入流者等六种圣者的名称。属于这种“智”的诸根,就叫作“已知根”。“于已知者中”是指在已经了知诸法的人当中。因为在最高的果法——阿拉汉果法中,智的作用最为殊胜,所以把这一作用也安立到其余诸法上,而说“于已知者中,即于阿拉汉果法中”。“处处”是指在各个道与果之中。“以彼彼行相”是指以“未知当知”等各种行相。
493.Ajānitapubbaṃ dhammanti catusaccadhammamāha, tathā tesaṃyeva ñātadhammānanti. Ayaṃ panettha attho – ājānātīti aññā, paṭhamamaggena ñātamanatikkamitvā jānātīti attho. Sotāpannādīnaṃ chaariyānaṃ etaṃ nāmaṃ. Aññassa indriyāni aññindriyāni. Aññātāvīsūti ājānitavantesu. Yasmā aggaphaladhammesu ñāṇakiccaṃ sātisayaṃ, tasmā taṃ kiccaṃ sesadhammesupi samāropetvā vuttaṃ ‘‘aññātāvīsu arahattaphaladhammesū’’ti. Tattha tattha tesu tesu maggaphalesu. Tena tenākārenāti anaññātajānanādiākārena.
《一种子经》注释
4. Ekabījisuttavaṇṇanā
494“从观出起”是指从观根出起。现在,为了详细阐明前面略说的这个义理,而说“已圆满的”等。这里三种出起,依一种子等的分别,应导出五种出起。因此说“因为一来道”等。所谓入流道的观根,是指以那样的有身要去证得一来道、正在行进的入流者的观根。这五种也都是入流道的分位,所以说“应站在一来道而导出它们”。
494.Vipassanatonissakkanti vipassanindriyehi nissakkaṃ. Idāni tameva saṅkhepato vuttamatthaṃ vivaranto ‘‘samattānī’’tiādimāha. Tīṇi nissakkāni evamidha pañca nissakkāni nīharitabbāni ekabījiādivibhāvanato. Tenāha ‘‘sakadāgāmimaggassa hī’’tiādi. Sotāpattimaggassa vipassanindriyāni nāma tenattabhāvena sakadāgāmimaggaṃ pattuṃ gacchantassa sotāpannassa vipassanindriyāni. Pañcapi te sotāpattimaggassa bhedāyevāti ‘‘sakadāgāmimagge ṭhatvā nīharitabbānī’’ti vuttaṃ.
这里说的“一种子”,指的是“蕴种子”。如果某位入流者还有一个蕴种子,也就是还要再受取一次生命,他就叫“一种子”。所以经文说“成为入流者之后……”等等。至于这里说的“人的存在”,这只是说法上的方便,其实也可以说他投生到“天的存在”里。这些名称都是世尊采用的。达到这个程度的,就叫“七返有”;达到那个程度的,就叫“家家”;达到另一个程度的,就叫“一种子”——这些名称都是世尊安立的。
Ekabījīti ettha khandhabījaṃ nāma kathitaṃ. Yassa hi sotāpannassa ekaṃ khandhabījaṃ atthi, ekaṃ attabhāvaggahaṇaṃ, so ekabīji nāma. Tenāha – ‘‘sotāpanno hutvā’’tiādi. Mānusakaṃbhavanti idaṃ panettha desanāmattaṃ, devabhavaṃ nibbattetītipi vattuṃ vaṭṭatiyeva. Bhagavatā gahitanāmānetāni. Ettakañhi pamāṇaṃ gato sattakkhattuparamo nāma hoti, ettakaṃ kolaṃkolo, ettakaṃ ekabījīti bhagavatā etesaṃ nāmaṃ gahitaṃ.
“二有或三有”是指在人与天之中,只有二有或三有。“以正觉为究竟归宿”:以正觉四圣谛法为究竟的去处、依止和趣向,所以叫“以正觉为究竟归宿”。“家家”是指从一家到另一家地受生。因为从证得入流果开始,就绝不会再投生到低贱的家庭,只会投生到大富大贵的家庭;这就是它的意思。其实单是一个“家”字,指的就是大富大贵的家庭。“二家或三家”,是就人与天来说有二有或三有,这也是按混合受生来说的。就像给刚出生的王子取名一样,对于从圣者之生中诞生的人,这些名称——比如“七返有”等——是决定性的称呼。为了说明这只是依照世尊所采用的名称来称呼,所以说“是世尊所采用的名称……”等等。
Dve tayo bhaveti devamanussesu eva dve tayo bhave. Sambodhicatusaccadhammo paraṃ ayanaṃ nissayo gati etassāti sambodhiparāyaṇo. Kulato kulaṃ gacchatīti kolaṃkolo. Sotāpattiphalasacchikiriyato paṭṭhāya hi nīcakule uppatti nāma natthi, mahābhogesu kulesu eva nibbattatīti attho. Kevalopi hi kula-saddo mahābhogakulameva vadati. Dve vā tīṇi vā kulānīti devamanussavasena dve vā tayo vā bhaveti ayampi missakabhavena kathito. Jātassa kumārassa viya ariyāya jātiyā jātassa nāmametaṃ, yadidaṃ niyatoti sattakkhattuparamādikoti ca samaññāti dassento āha ‘‘bhagavatā gahitanāmavasenevā’’tiādi.
如果因为前因已被决定,入流者就是“决定”的,那么从入流道以上,由于缺乏对其余三道的亲依止缘,前因的作用就不存在了,这样一来,入流道本身就成了亲依止缘。如果入流道也有前因作为亲依止缘,那么它在入流道生起之前就已经被决定了,而且这个前因会一直延续到色究竟天,这就成了无因;既无因又无缘,却还能产生结果。这是什么道理呢?因为所谓“入流者是决定的”,意思是只要证得第一道,上面三道的作用就会依次第圆满。这样一来,在安立“七返有”等决定性时,由于第七有之后就不再轮回,作为苦之根源的烦恼在第一道就已断尽,那上面三道岂不是没有作用了?因此他才说“第一道的亲依止缘已被造作”等等。
Yadi pubbahetuniyamato sotāpanno ca niyatoti sotāpattimaggato uddhaṃ tiṇṇaṃ maggānaṃ upanissayābhāvato pubbahetukiccaṃ natthīti sotāpattimaggassa upanissayabhāvo āpajjati. Yadi tassapi pubbahetuupanissayo siyā, tāva niyamato sotāpattimagguppattito pubbe eva niyamito, yāvañca akaniṭṭhaṃ tassa pubbahetu nāma , ahetukatā āpannā, iccassa ahetu appaccayā nipphatti pāpuṇāti. Kiñca hetu ce? Niyamato sotāpanno ca niyatoti paṭhamamaggādhigameneva anukkamena upari tiṇṇaṃ maggānaṃ kiccāni nipphajjanti, evaṃ sattakkhattuparamatādiniyame sati sattamabhavādito uddhaṃ pavattatāya dukkhassa mūlabhūtā kilesā paṭhamamaggeneva khīṇāti upari tayo maggā akiccā siyuṃ. Tenāha ‘‘paṭhamamaggassa upanissayo kato nāmā’’tiādi.
如果上面的三道决定七返有等(的期限),那么既然此外没有别的入流者,入流道就成了没有作用、没有意义。如果说断除身见等(烦恼)是入流道的作用,并且因为断除那些(烦恼)而有了七返有等的决定,那就应当承认:只要上面的道存在,就不再从第七有起继续流转;如果没有上面的道,那么仅凭断除身见等也不能成立。因此他说:“在第一道还未生起时,上面的三道就已生起。”所谓“三道”,就是上面的三个道。依观来决定,这才讲得通——为了阐明这个意思,他说:“如果……”等。
Yadi upari tayo maggā sattakkhattuparamāditaṃ niyamenti, tato ca añño sotāpanno natthīti sotāpattimaggassa akiccakatā nippayojanatā āpajjeyya. Atha sakkāyadiṭṭhiādippahānaṃ tassa kiccaṃ, tesaṃ tesaṃ pahānena sattakkhattuparamādiniyamatāya. Bhavitabbaṃ, yāva uparimaggā eva hontīti sattabhavādito uddhamapavattanato tena vinānena sakkāyadiṭṭhiādippahānena ca tena vinā bhavitabbanti āha – ‘‘paṭhamamagge anuppanneva upari tayo maggā uppannāti āpajjatī’’ti. Tiṇṇaṃ maggānanti upari tiṇṇaṃ maggānaṃ. Vipassanā niyametīti yujjatīti vuttamatthaṃ vivaranto ‘‘sace hī’’tiādimāha.
入流者仍然倾向于轮回。为了指出其中一些众所周知、明确可辨的例子,他说了“给孤独长者”等话。这里所说的“住在此处、混杂受生的干观者”,是指这样一类人:他安住在欲有之中,以人或天的身份投生于混杂的生存地,并且是干观者——这里是就这类人而言。所说的名称,就是“七返有”。不过有些人说:“只是在欲有中受生七次,不会超出这个范围。”这一点需要仔细考察辨别。
Sotāpanno vaṭṭajjhāsayo. Tatrekacce pākaṭe paññāte dassento ‘‘anāthapiṇḍiko’’tiādimāha. Idhaṭṭhakavokiṇṇasukkhavipassakassāti yo imasmiṃ kāmabhave ṭhito manussadevavasena vokiṇṇabhavūpapattiko sukkhavipassako ca, tassa vasena. Nāmaṃ kathitanti sattakkhattuparamoti nāmaṃ kathitaṃ. Keci pana ‘‘kāmabhave sattakkhattuṃyeva uppajjati, na tato’’ti vadanti, taṃ vīmaṃsitabbaṃ.
“我要把它弄清楚”——于是他前往对岸的赡部洲,打算和赡部洲某位精通三藏的比丘一起,通过学习和提问的方式,把三藏本身弄明白。偈颂“那位比丘能够做到”是这样连接的。即使只以无常随观等其中一种法门深入修行,按照阿毗达摩的论述方式,也仅凭三种解脱就能证得圣道。由于深入方式的差别,有三种人从空解脱中出来,同样也有三种人从无愿解脱中出来,合起来就是六种。这六种再按信勤和慧勤来分,就成了十二种一来者。同样,阿罗汉有:三种中般涅槃者、一种生般涅槃者、一种上流至色究竟天者,共五种;再按无行般涅槃和有行般涅槃来分,就是十种。在无烦天等四处天界,合计共四十种,但色究竟天没有上流者,所以共有四十八种不来者。这里讲观,是因为讲了正思惟行的修行过程。
Sodhessāmīti jambudīpe kenaci tepiṭakena bhikkhunā saddhiṃ piṭakattayameva mayhaṃ uggahaparipucchāvasena sodheyyāmīti paratīraṃ jambudīpaṃ gato. Yo bhikkhu sakkotīti yojanā. Aniccānupassanādīsu ekamukhena abhiniviṭṭhenapi abhidhammapariyāyena tīhi eva vimokkhehi maggaṃ labhatīti abhinivesabhedena tayo puggalā suññatato vuṭṭhitā, tathā tayo appaṇihitato vuṭṭhitāti cha honti, teva saddhādhurapaññādhuravasena dvādasa sakadāgāmino. Tathā arahanto, tayo antarāparinibbāyino eko upahaccaparinibbāyī eko uddhaṃsoto akaniṭṭhagāmīti pañca, te asaṅkhārasasaṅkhāraparinibbāyibhedena dasāti avihādīsu catūsupi cattālīsa, akaniṭṭhe pana uddhaṃsoto natthīti aṭṭhacattālīsa anāgāmino. Vipassanā kathitā sammasanacārassa kathitattā.
5-10. 《清净经》等经的注释
5-10. Suddhakasuttādivaṇṇanā
495-500就像眼根对与它同时生起、依它而住的诸法具有主导作用,因为那些法要随顺它;同样,它对眼门所摄的诸法也具有主导作用,因为那些法也要随顺它。所以这样说:以被称为主导作用的那种“根”的意义。其余诸根等也是同样的道理。这里是依四圣谛来说的,因为要说明诸法自性等的分别。
495-500. Yathā cakkhussa sahajātatadindriyanissitadhammesu adhipateyyaṃ anuvattanīyattā, evaṃ taṃdvārikadhammesupi adhipateyyaṃ tehi anuvattanīyattāti vuttaṃ – ‘‘adhipateyyasaṅkhātena indaṭṭhenā’’ti. Esa nayo sesindriyādīsupi. Catusaccavasena kathitāni sabhāvādivibhāvanassa kathitattā.
第四 乐根品
4. Sukhindriyavaggo
1-5. 《纯净经》等经的注释
1-5. Suddhikasuttādivaṇṇanā
501-505正如眼以在见上的主导义而为眼根,同样,乐受以在感受乐上的主导义而为乐根。其余诸根也是同样的道理。剩下的诸根属于三地,意思是:剩下的这些根,按三种地的分类来说,就是三地所摄。
501-505. Yathā cakkhu dassane adhipateyyaṭṭhena cakkhundriyaṃ, evaṃ sukhavedanā sukhane adhipateyyaṭṭhena sukhindriyaṃ. Esa nayo sesesupi. Sesaṃ tebhūmakanti sesaṃ bhūmittayavasena tebhūmakaṃ.
《第一分别经》的注释
6. Paṭhamavibhaṅgasuttavaṇṇanā
506关于“身性的”:这是依它的所依处所作的解说,所以说“以身净色为依处”。关于自性的解说:乐就是乐根的自性。以可悦意之义,令诸法在自身中生起悦乐,所以叫“甘甜”、“甜美”。“受的”:就是感受,意思是领纳、体验。“与其他法不同”:指与触等其他法不相似。“身性的”:指依止于净色身。“心所性的”:指依止于心,因此说“然而在此处”等。身净色……不存在,所以说“以四种净色身为所依处”。
506.Kāyikanti ayamassa nissayavasena niddesoti āha – ‘‘kāyapasādavatthuka’’nti. Sarūpaniddeso sukhaṃ sukhindriyassa sarūpanti. Sādanīyaṭṭhena dhammapadāni attani assādayatīti sātaṃ, madhuraṃ. Vedayitanti vediyanaṃ, anubhavananti attho. Aññadhammavisiṭṭhoti phassādīhi aññehi dhammehi visadiso. Kāyikanti pasādakāyasannissitaṃ. Cetasikanti cetosannissitaṃ, tena vuttaṃ ‘‘ettha panā’’tiādi. Kāyapasāda…pe… natthi, tasmā ‘‘cattāro pasādakāye vatthuṃ katvā’’ti vuttaṃ.
第9篇 木柴譬喻经的注释
9. Kaṭṭhopamasuttavaṇṇanā
509“两木”指下钻木和上钻木。如果两木只是碰了一下,并没有真正合在一起,为了排除这种情况,所以说“由摩擦与密合”。因为正是通过反复摩擦,火才产生出来。下钻木好比所依和所缘——即使没有刻意用力,它们也能作为同类触的缘而生起。上钻木好比触——它依着对所依、所缘等的接触而运作。两木相摩擦好比触的摩擦——触正是在所依和所缘上以摩擦的方式运作。火好比受——以燃烧(灼热)之义而显现,而且两者都是刹那性的。或者也可以说:所依和所缘好比上钻木——就像取放柴薪等需要用力,它们有运作生起的可能;触好比下钻木——以不用力、不主动的方式成就自身的作用。
509.Dvinnaṃaraṇīnanti adharuttarāraṇīnaṃ. Kiñci dvayaṃ saṅghaṭṭitamattaṃ hutvā na samodhānagataṃ hotīti taṃnivattanatthaṃ ‘‘saṅghaṭṭanasamodhānā’’ti vuttaṃ. Punappunaṃ saṅghaṭṭanena hi tejopātubhāvo. Adharāraṇī viya vatthārammaṇaṃ asatipi vāyāme tajjasamphassapaccayato. Uttarāraṇī viya phasso vatthārammaṇādiphassena pavattanato. Saṅghaṭṭo viya phassasaṅghaṭṭanaṃ araṇidvayasaṅghaṭṭanā viya phassasseva vatthārammaṇesu saṅghaṭṭanākārena pavattito. Aggi viya vedanā anudahanaṭṭhena khaṇikāvāyañca. Vatthārammaṇaṃ vā uttarāraṇī viya indhanāpātagahaṇādīsu ussāhassa viya pavattisambhavato. Phasso adharāraṇī viya nirussāhanirīhatāvasena attasādhanato.
第10 《逆次第经》的注释
10. Uppaṭipāṭikasuttavaṇṇanā
510味是破坏与灭尽。凡是诸法的味,即如实法的味,就以那个如实法的味来说。按次第,就是按顺序;这里是以两种方式来说诸法的舍断次第。于此根分别中,就是在这称为根相应的根分别之中。由于未宣说,是因为不像其余诸经那样以“乐根”等名目来宣说,所以这部经名为《逆次第经》。被粗糙触所触的。那个,就是刺伤感受等。这苦根的。
510. Rasanaṃ bhañjanaṃ nirujjhanaṃ raso. Yo yo dhammānaṃ raso yathādhammaraso, tena yathādhammarasena. Paṭipāṭiyāti kamena, ubhayenapi dhammānaṃ pahānakkamenāti vuttaṃ hoti. Imasmiṃ indriyavibhaṅgeti imasmiṃ indriyasaṃyuttasaññite indriyavibhaṅge. Adesitattāti sesasuttāni viya ‘‘sukhindriya’’ntiādinā adesitattā idaṃ uppaṭipāṭikasuttaṃ nāma. Valiyā kharasamphassāya phuṭṭhassa. Tanti kaṇṭakavedanādiṃ. Etassa dukkhindriyassa.
“它们的”:指忧根等。“正由各自的因”:就是由它们各自不共的因。为了显示它们各自的特因,所以(世尊)说“或因钵与衣等”。
Tesaṃtesanti domanassindriyādīnaṃ. Kāraṇavasenevāti taṃtaṃasādhāraṇakāraṇavasena. Tesañhi visesakāraṇaṃ dassento ‘‘pattacīvarādīnaṃ vā’’ti āha.
不作一次次单独的抽取,而是合在一起。要接上上下文来理解:它们在第二禅那等的近行刹那就已经灭去。那些苦根、忧根等。殊胜的灭,就是以直接对治的方式彻底断除、完全止息。只是灭而已,就是仅仅灭。种种转向,是指由那种转向而生起安止速行路,与那种转向不同,或是多种转向。因为在安止速行路中,近行只有一次转向,而另一种则是多次转向,因为它反复多次生起。因不舒适的坐姿而生起的疲劳,就是不舒适座位带来的逼恼。以喜遍满,是指以喜的遍满为味。或者,由于喜所生的殊妙色遍及身体,故如是说。因此说“整个身体都充满快乐”。在寻伺为缘一句中,pi 一词并无对应处,应将它移至“已断除的”之处而连接为“已断除的忧根”。应连接为:这忧根生起。又由“我如此长久地寻、伺,身体也疲劳,心也受损”之语,应知身心的疲劳以寻伺为缘。应连接为:在寻伺存在时,忧根生起。在那里,它可能会有生起,即在第二禅近行中,这忧可能有生起。“在那里,它可能会有生起”这一假设之语,是为了显示在近行刹那忧已被善断除。正如所说:“然而并非在第二禅中,因为已断除之缘故。”已断除的喜根也如喜一样不远,故说“邻近”。显示此义:在种种转向的近行中,即使已断除的断支,因未以对治所损害,也会间或生起,故说“达到安止的”等。他们说:“由于如此修习是可欲的,正如从道速行路之前,有两三速行轮相似随观生起,同样在此,从安止速行路之前,有两三速行轮与舍俱生起。”无余,即善遍压伏,故以遍压伏而无余。
Ekatovāti punappunaṃ paduddhāraṇaṃ akatvā ekajjhameva. Dutiyajjhānādīnaṃ upacārakkhaṇe eva nirujjhantīti ānetvā sambandho. Tesaṃ dukkhindriyadomanassādīnaṃ. Atisayanirodhoti suṭṭhu pahānaṃ ujuppaṭipakkhena vūpasamo. Nirodhoyevāti nirodhamattameva. Nānāvajjaneti yena āvajjanena appanāvīthi hoti, tato bhijjāvajjane, anekāvajjane vā. Appanāvīthiyañhi upacāro ekāvajjano, itaro anekāvajjano anekakkhattuṃ pavattanato. Visamanisajjāya uppannakilamatho visamāsanupatāpo. Pītipharaṇenāti pītiyā pharaṇarasattā. Pītisamuṭṭhānānaṃ vā paṇītarūpānaṃ kāyassa byāpanato vuttaṃ. Tenāha ‘‘sabbo kāyo sukhokkanto hotī’’ti. Vitakkavicārapaccayepīti pi-saddo aṭṭhānapayutto, so ‘‘pahīnassā’’ti ettha ānetvā sambandhitabbo ‘‘pahīnassapi domanassindriyassā’’ti. Etaṃ domanassindriyaṃ uppajjatīti sambandho. ‘‘Tassa mayhaṃ aticiraṃ vitakkayato vicārayato kāyopi kilami, cittampi vihaññī’’ti ca vacanato kāyacittakhedānaṃ vitakkavicārapaccayatā veditabbā. Vitakkavicārabhāve uppajjati domanassindriyanti ānetvā sambandhitabbaṃ. Tatthassa siyā uppattīti tattha dutiyajjhānupacāre assa domanassassa uppatti bhaveyya. ‘‘Tatthassa siyā uppattī’’ti idaṃ parikappavacanaṃ upacārakkhaṇe domanassassa suppahīnabhāvadassanatthaṃ. Tathā hi vuttaṃ ‘‘na tveva dutiyajjhāne pahīnapaccayattā’’ti. Pahīnampi somanassindriyaṃ pīti viya na dūreti katvā ‘‘āsannattā’’ti vuttaṃ. Nānāvajjanupacāre pahīnampi pahānaṅgaṃ paṭipakkhena avihatattā antarantarā uppajjeyyāti imamatthaṃ dassento ‘‘appanāppattāyā’’tiādimāha. ‘‘Tādisāya āsevanāya icchitabbattā yathā maggavīthito pubbe dve tayo javanavārā sadisānupassanāva pavattanti, evamidhāpi appanāvārato pubbe dve tayo javanavārā upekkhāsahagatāva pavattantī’’ti vadanti. Aparisesanti suvikkhambhitanti katvā vikkhambhanena anavasesaṃ.
所谓“如是性”,就是指具有初禅的那种状态。而这种状态,既可以通过使它生起来达成,也可以通过进入已经生起的等至来达成,所以说“为了生起,为了等至”。“二者”,是指在第九部和第十部经中。
Tathattāyāti tathabhāvāya paṭhamajjhānasamaṅgitāya. Sā panassa uppādanena vā uppannassa samāpajjanena vā hotīti vuttaṃ ‘‘uppādanatthāya samāpajjanatthāyā’’ti. Dvīsūti navamadasamesu suttantesu.
《老法经》的注释
1. Jarādhammasuttavaṇṇanā
511屋前:楼阁后部被太阳晒到的地方,叫“后晒”,也就是在那后晒之处。因为那是就楼阁前部的方位而说的。可是,世尊那金刚不坏之身,哪里需要晒暖呢?于是说“正自觉者……”等语。这里说的是讲这部经的时候。其实并不能被晒暖,因为一寻光与身光不会被任何光明所遮蔽。虽然佛光确实不会被日光所遮蔽,但由于暑热的本性,光线向四周散射,使日光变得锐利而炎热,所以说“光线之热”。现在为了用譬喻说明这个道理,说了“正如……”等语。
511. Pamukhe , pāsādassa ca pacchimabhāge ātapo pacchātapo, tasmiṃ pacchātape. So hi pāsādassa pamukhabhāvena kato. Kiṃ pana bhagavato vajirasāraṃ sarīraṃ otāpetabbaṃ hotīti āha – ‘‘sammāsambuddhassā’’tiādi . Ayañca imaṃ suttaṃ desitasamaye. Na sakkoti byāmappabhāya kāyaci pabhāya anabhibhavanīyattā. Kiñcāpi buddhābhā sūriyābhāya anabhibhavanīyā, ghammasabhāvatāya pana rasmīnaṃ parito pharantī sūriyābhā tikhiṇā uṇhāti āha ‘‘rasmiteja’’nti. Idāni tamatthaṃ upamāya vibhāvetuṃ ‘‘yatheva hī’’tiādi vuttaṃ.
就像在清澈的金色叶片上回旋的漩涡一样。据说这是一种带有责备意味的奇特说法,就像“真是奇特,这是无差别的果报之说”等说法中的用法一样。他说“如今则不是这样”,是就他自己显而易见的情况而言,不是说其他人也不是这样。血管网,就是血管的脉络网络。并非如此,是说不像其他普通众生所描述的那样,因为他所积聚的福德资粮极为广大,异熟果报已经达到了极致。因此他说“在其他人身上不明显”。细纹回旋,就是微细的皱纹回旋。因此说“如发端般大小”。一切,指所有的血管网。前倾,是指略微向前弯曲的状态。因此说“这在其他人身上不明显”。依推理而得,是通过推理来认定。Dhī一词,在与Dhī这个词结合时用的是受格。Dhī是表示厌弃的叹词。呵责,是厌弃的运用。愿它落于你,就是让它落到你身上。
Suvaṇṇāvaṭṭaṃ viyāti acche suvaṇṇapatte vinivattaāvaṭṭaṃ viya. Garahaṇacchariyaṃ nāma kiretaṃ ‘‘acchariyametaṃ avisicchephalavada’’ntiādīsu viya. Na evametarahīti attano pākaṭavasena vadati, na itaresampīti. Sirājālāti sirāsantānā. Evarūpaṃ na hotīti aññesaṃ pākatikasattānaṃ vuttākāraṃ viya na hoti puññasambhārassa uḷāratamattā vipaccanassa pariyantagatattā. Tenāha ‘‘aññesaṃ apākaṭa’’nti. Valiyāvaṭṭakanti appakaṃ valiyāvaṭṭaṃ. Tenāha ‘‘kesaggappamāṇa’’nti. Sabbānīti sirājālāni. Purato vaṅkoti thokaṃ purato natamattaṃ sandhāyāha. Tena vuttaṃ ‘‘svāyaṃ aññesaṃ apākaṭo’’ti. Nayaggāhatoti anumānato. Dhī tanti dhī-saddayoge upayogavacanaṃ. Dhīti jigucchanatthe nipāto. Dhikkāroti jigucchāpayogo. Taṃ phusatūti tuyhaṃ pāpuṇātu.
2. 温那跋婆罗门经注
2. Uṇṇābhabrāhmaṇasuttavaṇṇanā
512“彼此的”,就是这一个和那一个。它不领受,是因为那不在它自己的范围内。现在,为了从随顺和反面的角度说明它属于其他范围这一点,才说了“如果……”等话。
512.Aññamaññassāti añño aññassa. Na paccanubhoti attano avisayabhāvato. Idāni taṃ aññavisayataṃ anvayato byatirekato vibhāvetuṃ ‘‘sace hī’’tiādi vuttaṃ.
各种境在这里回转,所以叫依止处。诸根识即使没有那样的意图,也像是能如实了知自己的所缘,并作出告知与识别那样运作;世间在其他方面也是依据这个道理而成立的。因此世尊说:“意是依止,正是意领受它们的行境和对象。”因为意门的速行心能特别地领受意的对象,而五门的速行心只是单纯地领受思量。这里举出“染著等”的摄取只是一个例子,因此应当知道,“信等”也已经被包含在内了,这是依据五门转起的情况而说的。而“在一门中”,指的就是在眼门。
Visayāni paṭisaranti etthāti paṭisaraṇaṃ. Indriyaviññāṇāni hi asatipi tādise adhippāye attano ārammaṇassa yāthāvato sampajānanato pavedanavijānanāni karontāni viya pavattanti, tathā lokassa aññattha siddhito. Tenāha bhagavā – ‘‘mano paṭisaraṇaṃ, manova nesaṃ gocaravisayaṃ paccanubhotī’’ti manodvārikajavanamano hi savisesaṃ manovisayaṃ paccanubhoti, pañcadvārikajavanamano mananamattameva paccanubhavati. Rajjanādiggahaṇañcettha nidassanamattaṃ, tasmā saddahanādipi gahitamevāti daṭṭhabbaṃ, pañcadvārappavattivasena tathā vuttaṃ. Ekasmiṃ pana dvāreti cakkhudvāre.
势力微弱的受用者,就是那些没有多大威势的王家受用物。它们来到财富产生的场所。因为轭绳等标志而应得的钱币,叫轭钱币。因为膝带等标志而应收取的钱币,叫膝钱币。在宣布杀罚令之后,以伤害为缘由而应收取的钱币,叫杀罚钱币。为了说明它的数量,说了“八钱币”等等。以百为基准的,就是以一百亩土地为基准。
Dubbalabhojakāti appānubhāvā rājabhoggā. Āyanti bhoguppattiṭṭhānaṃ. Yottabandhādinimittaṃ laddhabbakahāpaṇo yottakahāpaṇo. Addubandhādinimittaṃ gahetabbakahāpaṇo addukahāpaṇo. Māghātaghosanāya katāya hiṃsānimittaṃ gahetabbakahāpaṇo māpahārakahāpaṇo. Tassa parimāṇaṃ dassetuṃ ‘‘aṭṭhakahāpaṇo’’tiādi vuttaṃ. Satavatthukanti satakarīsavatthukaṃ.
圣道念就是圣道之念。精勤修习的人,他的速行心会奋力向上,然后以圣道念忆念圣道,因为最终归宿就是涅槃。那是指涅槃。那是指果解脱。这里以最上的圣道念而忆念。果解脱和涅槃这两者,都是圣道已经成就的。从所缘的角度来说,这个涅槃没有可依止的,所以叫无依止,因为无为不死的本性是寂静恒常。但它本身却是一切圣者的依止处。因此说:涅槃是阿拉汉的归趣。已证入涅槃,就是以涅槃为依止。到了那里之后,不再去别处,因为已经到达的人没有另一个那样的去处。涅槃在一切方面都是终点,所以叫以涅槃为终点。
Maggasatīti ariyamaggasati. Bhāvanamanuyuñjantassa hi javanamano ussakkitvāva maggasatiṃ paṭisarati tappariyosānattā. Tanti nibbānaṃ. Sāti phalavimutti. Paṭisarati aggamaggasatiyā. Phalavimutti nibbānanti ubhayaṃ maggassa siddhāyevāti. Ārammaṇavasena natthi etassa paṭisaraṇanti appaṭisaraṇaṃ asaṅkhatāmatassa santiniccasabhāvattā. Sayaṃ pana sabbesaṃyeva ariyānaṃ paṭisaraṇaṃ. Tenāha ‘‘nibbānaṃ arahato gatī’’ti (pari. 339). Nibbānaṃ anupaviṭṭhaṃ nibbānanissayattā. Na tato paraṃ gacchati gatassa aññassa tādisassa abhāvā. Nibbānaṃ pari sabbaso osānanti nibbānapariyosānaṃ.
从根本生起,就是根已生起。它正是从那里建立起来的。那么,这个信是什么呢?回答说:由圣道而来的信。圣道是坚固、不可夺坏的信的根本。与邪见相应的心和疑心这五种不善心,已经以断除的方式被舍断了。在五盖当中,导向恶趣的盖在初道时就已经被舍断;其余的盖则是通过禅那以镇伏的方式被舍断。在五下分结中,因为只是部分地断除了,所以就像外在的结缚一样生起,因此说住于禅那不来者的阶位。因此说:他不退失……中略……会般涅槃。
Mūlajātā jātamūlā. Tato eva patiṭṭhitā. Kā panassāti āha ‘‘maggena āgatasaddhā’’ti. Maggo daḷhāya asaṃhāriyasaddhāya mūlaṃ diṭṭhisampayuttāni ceva vicikicchācittañcāti pañca akusalacittāni samucchedavasena pahīnāni. Pañca nīvaraṇānīti ettha apāyagamanīyāni paṭhamamaggeneva pahīnāni, itarāni vikkhambhanavasena jhānena pahīnānīti pañcasu orambhāgiyakilesasaṃyojanesu ekadesavigameneva bahiddhāsaṃyojano viya jātoti vuttaṃ ‘‘jhānaanāgāmiṭṭhāne ṭhito’’ti. Tenāha ‘‘so aparihīna…pe… nibbāyeyyā’’ti.
第一东园经的注释
5. Paṭhamapubbārāmasuttavaṇṇanā
515从“东库小室”那段经文开始,这里只讲了果根,因为这段开示是依最上果来说的。
515. Pubbakoṭṭhake evaṃ āgatasuttaṃ ādiṃ katvā phalindriyāneva kathitāni aggaphalavasena desanāya āgatattā.
10. 《阿巴那经》的注释
10. Āpaṇasuttavaṇṇanā
520与观一起,从预流果再往上还有三道。因为已经通过证得道而直接亲证,所以说“这些就是你的法”。其中,为了显示最殊胜的阿拉汉果,依它们同属根的性质,把它们合在一起说成“名为阿拉汉果根”。“超越而见”就是证悟之后如实地看见。“以四根”就是以精进根等四根。“那是指与观、道、果俱行的”,这是把它们混合在一起说的。
520.Uparisaha vipassanāya tayo maggāti vipassanāya saha sotāpattiphalato upari tayo maggā. Maggādhigamena idāni paccakkhabhūtattā ‘‘ime kho te dhammā’’ti vuttā. Tattha yaṃ aggabhūtaṃ, tassa vasena dassetuṃ ‘‘arahattaphalindriyaṃ nāmā’’ti vuttaṃ indriyabhāvasāmaññena ekajjhaṃ katvā. Ativijjhitvā passāmīti sacchikatvā yāthāvato passāmi. Catūhi indriyehīti vīriyindriyādīhi catūhi indriyehi. Sā vipassanāmaggaphalasahagatā siyāti missakā vuttā.
野猪坑品
6. Sūkarakhatavaggo
《娑罗经》的注释
1. Sālasuttavaṇṇanā
521“勇敢”是指极度勇敢。“为了知”是指为了通达真理。
521.Sūrabhāvenāti atisūrabhāvena. Bujjhanatthāyāti saccapaṭivedhāya.
《茉莉经》的注释
2. Mallikasuttavaṇṇanā
522“四根”是指除了慧根以外的其余四根。这里是把所说的“圣智、出世间”当作道智来说的。不过,“圣”这个词在某些情况下也可以用来指清净,所以针对这种情况才说“然而那个也……”等话。就像四根是混杂的,同样,说慧根也是混杂的,这并没有任何矛盾,正是基于这个意思才说“然而那个……是适用的”。
522.Cattāri indriyānīti paññindriyaṃ ṭhapetvā sesāni cattāri. ‘‘Ariyañāṇaṃ lokuttara’’nti vuttaṃ maggañāṇaṃ katvā. Ariya-saddo pana yathā tathā visuddhepi hotīti tādisaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘tampi panā’’tiādi. Yathā hi cattārindriyāni missakāni, evaṃ paññindriyampi missakanti vuccamāne na koci virodhoti adhippāyenāha ‘‘tampi pana…pe… vaṭṭatī’’ti.
《有学经》的注释
3. Sekhasuttavaṇṇanā
523因为诸根还没成熟,所以做不到。他是通过推理的方式知道“存在”,并不是靠现前亲证。因为就算是圣者,也没办法观察自己还没证得的道与果。
523.Na sakkoti indriyānaṃ aparipakkattā. Atthīti pajānāti nayaggāhena, na paccakkhato. Na hi ariyāpi anadhigataṃ maggaphalaṃ paccavekkhituṃ sakkonti.
《已确立经》的注释
6. Patiṭṭhitasuttavaṇṇanā
526“有漏的”是指在以脱离四种漏的诸法之外的其余诸法为所缘时。对于这些所缘,心因为防护能生起的过患,所以守护,这就叫护心。
526.Sāsavesūti caturāsavavinimuttesu sesadhammesu ārammaṇesu. Tesupi uppajjanakaanatthato cittaṃ rakkhati nāma.
《猪屠经》的注释
8. Sūkarakhatasuttavaṇṇanā
528“针对那个”是指针对那个野猪洞。这里说的“在野猪洞”这句话,就是指它。“性质中性词”是指表示性质的中性词形,比如“不平地风吹,坐在一边”中的“不平地”就是。他们应当实行的修行,以共同显示的含义而称为“有尊长”;“有尊长”就是有首领,也就是有年长者,所以说“有首领就是年长者”。
528.Taṃsandhāyāti taṃ sūkarakhataleṇaṃ sandhāya. Etaṃ ‘‘sūkarakhatāya’’nti vacanaṃ vuttaṃ. Bhāvanapuṃsakanti bhāvajotakaṃ napuṃsakavacanaṃ yathā ‘‘visamaṃ vātā vāyanti, ekamantaṃ nisīdī’’ti. Kiccapaṭipatti tesaṃ saṃkāsanaṭṭhena sapatiso, sapatiso eva sappatisso, sajeṭṭhakoti āha ‘‘sappatissoti sajeṭṭhako’’ti.
第7章 菩提分品的注释
7. Bodhipakkhiyavaggavaṇṇanā
531-650531-650. 这些是七果的因,也就是经文里说的“比丘们,因为修习了这五根”等等。其实正是这五根,通过“以果代因”的说法,被说成是“七果”。而它们属于前行阶段,因为经文说:“比丘们,因为修习了这五根……可以期待七种利益。”这里的“这些”,指的就是那五根。至于“两种果中的某一种果”——过去经里就是这样说的,他们(论师们)说,那就是下面的两种果。然而,除了中般涅槃者以外,由那些根所证得的其余诸果,这四种就是具有前行阶段的出世间果。这样理解,或许可以成立。
531-650. Sattānaṃ phalānaṃ hetubhūtāni ‘‘imesaṃ kho, bhikkhave, pañcannaṃ indriyānaṃ bhāvitattā’’tiādinā vuttāni, pañcindriyāniyeva phalūpacārena ‘‘satta phalānī’’ti vuttāni. Tāni ca pubbabhāgāni ‘‘imesaṃ, bhikkhave, pañcannaṃ indriyānaṃ bhāvitattā…pe… sattānisaṃsā pāṭikaṅkhā’’ti vacanato. Tesanti sattānaṃ phalānaṃ. ‘‘Dvinnaṃ phalānaṃ aññataraṃ phala’’nti evaṃ atītasutte vuttāni heṭṭhā dve phalāni nāmāti vadanti. Yehi pana indriyehi aññatra pana antarāparinibbāyiṃ sesāni phalāni honti, tāni cattāri sapubbabhāgāni lokuttarānīti vuttaṃ siyā.